Tafodiaeth yn tynnu ei hanadl olaf

Mae'n drist deall i Bobby Hogg, siaradwr olaf tafodiaeth Cromarty Fisherfolk wedi marw yn yr Alban.  Tafodiaeth o Saesneg isel diroedd yr Alban oedd Cromarty Fisherfolk, ac fe'i defnyddid fwy neu lai yn unig gan gymunedau pysgota yn Cromarty.  

Yn anffodus, dydi hyn ddim yn rhywbeth anghyffredin - yn ol rhai amcangyfrifon mae un iaith yn marw pob pethefnos yn rhywle neu'i gilydd yn y Byd.  Er bod 7,000 o ieithoedd yn y Byd mae 78% o bobl yn siarad un o'r 85 iaith fwyaf.  Mae canran uchel iawn o'r rheiny yn siarad un o'r pump iaith mwyaf - Mandarin, Sbaeneg, Bengali, Saesneg, Hindi Arabaidd, Portigiaidd a Rwsieg.  Mae yna fwy na hynny o dafodiaethau yn marw wrth gwrs.

Daw hyn a ni at y Gymraeg.  Bydd llawer ohonom yn poeni am ddyfodol yr iaith - ac mae hynny'n ddigon teg.  Ond, a ninnau yn weddol agos at gyhoeddiad ystadegau Cyfrifiad 2011 mae'n deg dweud bod  yna lawer yn mynd o blaid yr iaith.

Mae'n debyg gen i ei bod yn syndod i'r rhan fwyaf o bobl bod y Gymraeg ymysg ieithoedd mwyaf y Byd o ran nifer siaradwyr - mae tua 93% o ieithoedd y Byd efo llai o siaradwyr na'r Gymraeg.  Mae'r Gymraeg hefyd efo statws llawer uwch na sydd gan llawer iawn o ieithoedd eraill.  Mae camau  yn cael eu cymryd i'w chynnal - rhywbeth sydd unwaith eto yn weddol anarferol.  Mae'r niferoedd a'r canrannau sy'n siarad Cymraeg wedi cynyddu yn ol y ddau gyfrifiad diwethaf.

Yn fwy arwyddocaol fyth o bosibl ydi'r ffaith bod yna bobl sy'n byw yn ddigon agos at ffin Cymru a Lloegr sy'n siarad y Gymraeg fel iaith gyntaf, tra ymhell i'r gorllewin o hynny mae'r Saesneg wedi sgubo'r iaith Wyddeleg o'r neilltu ym mhob man bron ar dir mawr Iwerddon.  Mae i'r iaith wytnwch cynhenid.

Dydi hyn oll ddim yn golygu bod dyfodol y Gymraeg yn ddiogel wrth gwrs, ond mae mewn llawer gwell lle na'r rhan fwyaf o ieithoedd lleiafrifol.  Mae'n werth cofio hynny weithiau - 'mae pesimistiaeth di angen mor niweidiol i'r iaith ag unrhyw beth.

Gwilym Owen a'r Gymraeg

Lladd ar y grwp lobio newydd Dyfodol i'r Gymraeg mae Gwilym Owen yn ei golofn yn Golwg yr wythnos hon - er nad ydi hwnnw ddim wedi dechrau ar ei waith eto. Doedd o ddim yn hoffi golwg eu stondin yn y Steddfod - nid bod Gwilym wedi bod i'r Steddfod, ond roedd wedi gweld lluniau o'r stondin, a doedd o ddim yn hoffi yr hyn a welodd.

Ta waeth, yn ol ymchwil Gwilym (yr un math o 'ymchwil' ag arfer - dod i gasgliadau rhyfeddol o bendant o anecdot neu ddwy mae eu clywed ar y radio neu yn eu darllen yn y papur), colegau yn Lloegr fydd yn denu'r Cymry Cymraeg ifanc eleni. Dyna'r joban i'r muniad newydd yn ol Gwilym - lobio awdurdodau lleol, ysgolion uwchradd, a grwpiau lobio eraill ynglyn a phwysigrwydd addysg bellach cyfrwng Cymraeg. Mae o hefyd am i ni wybod y dylai'r grwp fynd ati i berswadio rhieni i anfon eu plant i sefydliadau addysg bellach cyfrwng Cymraeg.

Rwan dwi ddim eisiau swnio'n ageist yma, ond mae'r oes pan roedd rhieni yn 'anfon' eu plant i rhyw goleg neu'i gilydd wedi marw ers hanner canrif a mwy - mae pobl ifanc yn dewis eu sefydliadau addysg eu hunain yn yr oes sydd ohoni. Mae'n anodd meddwl am unrhyw beth sydd am gael llai o effaith ar bobl ifanc dwy ar bymtheg oed na phwysau o gyfeiriad grwp o bobl barchus a chanol oed. Wrth gwrs bod gan ysgolion uwchradd cyfrwng Cymraeg ddyletswydd i hyrwyddo addysg bellach Gymraeg, ond mae'n haws gwneud hynny mewn cyd destun ehangach lle ceir canfyddiadau cadarnhaol tuag at y Gymraeg a'i dyfodol.

A daw hyn a ni at Gwilym ei hun. Bydd ei golofn yn coleddu unrhyw beth y gellir dod o hyd iddo sy'n dilorni neu'n bychanu'r Gymraeg.

Er enghraifft yn ei golofn bethefnos yn ol roedd wedi cynhyrfu yn lan oherwydd bod Aled Jones Williams wedi 'sgwennu erthygl gwbl ddi dystiolaeth mai iaith i'r dosbarth canol ydi'r Gymraeg, ac oherwydd bod cyfarwyddwr Radio Cymru wedi gwneud sylw - cwbl ddi dystiolaeth - bod mwyafrif siaradwyr Cymraeg ifanc yn byw eu bywydau trwy gyfrwng y Saesneg.

Yn y gorffennol mae wedi gwneud honiadau - unwaith eto heb sail ystyrlon iddynt - mai lleiafrif bach o blant Gwynedd sy'n defnyddio'r Gymraeg efo'i gilydd, tra'n dilorni ymdrechion y sir i hyrwyddo'r defnydd o Gymraeg ymysg plant. Bydd hefyd o bryd i'w gilydd wedi cyfleu'r argraff nad ydi'r Gymraeg yn ddim amgenach na'r sefydliadau ieithyddol sy'n derbyn nawdd cyhoeddus.

Rwan yn y Gymru sydd ohoni mae sefyllfa'r Gymraeg yn gymhleth. Mae'r nifer sy'n siarad Cymraeg yn cynyddu, ac mae'r galw am addysg Gymraeg yn cynyddu'n gyflym. Mae demograffeg y Gymraeg yn iach yn yr ystyr bod yr ifanc yn fwy tebygol o siarad yr iaith na'r hen, ac mae yna fwy o ewyllys da tuag at yr iaith ymysg y di Gymraeg nag a fu erioed.

Ar y llaw arall mae yna elfennau negyddol - mewnfudiad i'r ardaloedd gwledig Cymraeg eu hiaith, lleihad sylweddol yn y defnydd o'r Gymraeg yn rhannu gorllewinol y maes glo a phroblemau trosglwyddo'r Gymraeg o sefyllfa ysgol i'r gymuned yn ehangach mewn ardaloedd Seisnig o ran iaith.

Yr hyn mae'r Gymraeg ei angen mwy na dim arall ydi ymdeimlad o bositifrwydd ynglyn a hi - ymdeimlad bod iddi ddyfodol a dyfodol ym mhob agwedd o fywyd. Ymdeimlad ei bod yn iaith gyfoes a pherthnasol sy'n perthyn i bawb yng Nghymru. Mae negyddiaeth obsesiynol Gwilym a'i angen i gribino trwy'r wasg am pob sylw sy'n negyddol a'i droi'n golofn yn Golwg yn niweidiol iddi.

Blogiadau o'r gorffennol - rhan 5

Dydan ni ddim yn mynd ymhell iawn yn ol efo'n blogiad o'r gorffennol yr wythnos yma - ychydig tros flwyddyn.

Roedd yr hen gyfaill Gwilym Owen (sydd wedi dewis byw ym Mangor) wedi dotio - yn ei golofn Golwg - bod Aled Jones Williams (sy'n byw yng Nghriccieth) wedi ailadrodd un o'i ddamcaniaethau bach ystrydebol - sef bod y Gymraeg yn iaith ddosbarth canol. Ymddengys hefyd bod Gwilym yn credu bod cytuno efo Gwilym yn beth eofn iawn i'w wneud.

Ta waeth, mi gawsom olwg ar ddosbarthiad cymdeithasegol y wardiau mwyaf Cymreig yn dilyn honiad Gwilym y llynedd. Dydi'r data ddim yn cefnogi damcaniaethau colofnwyr Golwg - oni bai bod newid mawr - ac anhebygol iawn - wedi digwydd tros y ddegawd diwethaf.

Mynd i rhyw feddwl wnes i ar ol darllen am ymddeoliad Gwilym Owen yn Golwg y diwrnod o'r blaen os oedd yna rhywbeth yn ei osodiad bod y Gymraeg yn mynd yn iaith i'r dosbarth canol yn unig.  Mae'r canfyddiad hwnnw yn groes i fy argraff i, ond wedyn dwi'n byw mewn tre Gymreig iawn sydd hefyd yn ddosbarth gweithiol at ei gilydd.

Felly mi es i ati i geisio gweld os oes yna sail ystadegol i'r sylwadau.  Ymgais ydi'r isod i brofi os ydi gosodiad Gwilym yn gywir neu beidio. Rwyf wedi gosod y wardiau oedd yn ol y cyfrifiad diwethaf gyda 75%+ yn siarad Cymraeg ynddynt yn eu trefn ac wedi nodi eu safle a'u sgor ar Indecs Amddifadedd Cymru. Fel mae'r enw yn rhyw awgrymu ffordd o fesur amddifadedd ydi'r indecs ac mae'n gwneud hynny ar lefel ward etholiadol.  Mesurir amddifadedd 1,792 o gymunedau i gyd.

Felly mae safle isel a sgor uchel yn awgrymu lefel uchel o amddifadedd, tra bod sgor isel a safle uchel yn awgrymu'r gwrthwyneb.  Dwi ymhellach wedi gosod y cymunedau Cymraeg yn eu chwarteli cenedlaethol - mae lefel uchel o amddifadedd mewn cymunedau yn chwartel 4, a lefel isel o amddifadedd mewn rhai yn chwartel 1.  Ceir tair ward yn y chwartel isaf, tair yn y chwartel uchaf, 18 yn y trydydd chwartel a 17 yn yr ail chwartel.

Rwan does yna ddim diffiniad mae pawb yn ei dderbyn o'r hyn sy'n gwneud pobl yn ddosbarth canol - y diffiniad sy'n cael ei ddefnyddio amlaf ydi pobl sy'n syrthio i gategoriau ABC1.  Mae tua hanner poblogaeth Cymru yn syrthio i'r categoriau hynny, tra bod yr hanner arall yng nghategoriau C2DE.  A chymryd hynny mae'r tabl yn awgrymu bod cymunedau Cymraeg eu hiaith wedi eu rhannu yn weddol gyfartal rhwng rhai sydd yn ddosbarth gweithiol a dosbarth canol, ond bod llai ohonynt yn perthyn i'r pegynnau na sy'n wir am Gymru gyfan. 

Un neu ddau o bwyntiau bach technegol cyn gorffen - 'dwi'n derbyn nad ydi cyfrifo amddifadedd yr un peth a chyfrifo dosbarthiad cymdeithasol - ond mae'r naill yn rhoi syniad o'r llall.  Dwi hefyd yn derbyn nad ydi'r rhan fwyaf o Gymry Cymraeg yn byw mewn cymunedau 75% + - ond mae proffeil cymunedau Cymreig yn rhoi syniad i ni am broffeil siaradwyr Cymraeg yn gyffredinol.  Mae hefyd yn wir bod y ffigyrau cyfrifiad yn ddeg oed bellach. Mae unedau cyfrifo'r indecs hefyd mymryn yn wahanol i unedau'r cyfrifiad, ac mae yna ychydig fanylion ar goll o'r indecs.

Marwolaeth Eileen Beasley

Mae'n drist gorfod cofnodi marwolaeth Eileen Beasley yn 91 oed.

Dwi'n siwr y bydd darllenwyr blogmenai yn gyfarwydd a'r hanes - os nad ydych dilynwch y linc i ymdriniaeth Golwg360.

Yr hyn mae hanes Eileen a'i gwr Trefor yn ei ddangos fwy na dim arall ydi y gall unigolion wneud gwahaniaeth o fod yn ddigon pen galed a phenderfynol. Doedd gan y cwpwl ddim mudiad i'w cefnogi, ac ychydig o gefnogaeth oedd iddynt o gyfeiriad y cyfryngau. Llugoer oedd cefnogaeth eu teuluoedd hyd yn oed.

Mae rhywbeth yn addas ein bod yn cael cyfle i nodi grym ewyllys yr unigolyn mewn cyfnod lle cafwyd ymgyrch gyfryngol hir a phenderfynol i'n gwthio oddi wrth ein hunaniaeth Gymreig a thuag at hunaniaeth Brydeinig. Does dim rhaid ildio, does dim rhaid troi, does dim rhaid plygu glin.

Ni sydd bia ein hunaniaeth - neb arall.

'Chwyldro' Bro Morgannwg

Dwi ddim eisiau swnio yn grintachlyd rwan - da chi'n fy 'nabod i'n ddigon da i wybod hynny - ond mae'n fy nharo bod Carwyn Jones yn mynd braidd yn bell i ddisgrifio cynnydd yn y ganran o blant 7 oed sy'n derbyn eu haddysg trwy gyfrwng y Gymraeg ym Mro Morgannwg o 10.9% i 13.7% fel 'chwyldro'.

Ond erbyn meddwl efallai bod cynnydd o 1.8% tros ddeg mlynedd yn dipyn o chwyldro ym myd bach eliffantaidd o araf Carwyn a'i blaid.

Y Gymraeg, melinau gwynt a harddwch naturiol

Ddydd Gwener diwethaf mi gyhoeddais un o hen flogiadau'r blog yma - un oedd yn edrych yn benodol ar y cymunedau Cymreiciaf o ran iaith.  Fedrwn i ddim peidio a meddwl am hynny wrth ddarllen y stori yma yn Golwg360 heddiw.

Yr hyn aeth a fy sylw yn arbennig oedd y sylwadau hyn am Gareth Davies - un o'r ymgyrchwyr yn erbyn y diwydiant ynni gwynt ym Maldwyn

Dywed Gareth Davies fod pobol yn dewis byw ym Maldwyn o achos y tirwedd, ac y byddai nifer yn ystyried symud o’r ardal os bydd y “diwydiannu” yn parhau.

“Does dim cyfleusterau gyda ni yma ond mae gyda ni harddwch a llonyddwch. Os byddwn ni’n colli hynna yna fydd dim diben i lawer o bobol aros yma

.”


Rwan mae'n amlwg nad ardaloedd gwledig a hardd ydi'r llefydd mae'r Gymraeg gryfaf. Roedd y ddwy gymuned Gymreiciaf yn Nwyfor yn 2001 ym Mhwllheli a Phorthmadog. Dwy gymuned ym Mlaenau Ffestiniog, y Bala a Llanuwchllyn oedd y rhai Cymreicif ym Meirion. Dim ond yr olaf o'r rheiny sy'n wledig. Mae yna nifer o gymunedau yn Arfon gyda chanrannau uchel iawn yn siarad Cymraeg - mae pedair yn nhref Caernarfon, mae tair yn bentrefi sylweddol sy'n sownd yn y dref a phedair yn gyn gymunedau chwarelyddol. Cymunedau yn nhref Llangefni ydi'r rhai 80%+ ar Ynys Mon.

Rwan i unrhyw un sy'n edrych ar ddosbarthiad y Cymry Cymraeg, a'r ffordd mae'r dosbarthiad hwnnw wedi newid tros y degawdau diwethaf yr hyn sy'n amlwg tros y rhan fwyaf o Gymru ydi'r ffaith i'r iaith fynd yn fwy trefol a llai gwledig. Mae llawer iawn o'r twf yn y niferoedd sy'n siarad Cymraeg tros y cyfnod hwnnw wedi digwydd mewn cymunedau trefol yn y De Ddwyrain. Yr unig eithriad arwyddocaol i'r patrwm hwn y gallaf feddwl amdano ydi ymyl gorllewinol Maes Glo'r De - mae'r cymunedau trefol yno wedi Seisnigeiddio (yn ystyr ieithyddol y term) yn sylweddol. Dydan ni ddim yn gwybod wrth reswm beth fydd canlyniadau cyfrifiad 2011 yn ei ddweud wrthym - ond mi fyddwn yn betio cryn swm y bydd yn dangos bod y patrwm yma yn parhau.

Dwi'n meddwl bod y patrwm hefyd yn amlygu ei hun ar raddfa llawer llai. Un o'r pleserau bach y byddaf yn ei gael o bryd i'w gilydd ydi canfasio. Mae gwahaniaeth enfawr rhwng proffeil ieithyddol oddi mewn i ward. Er enghraifft os ewch o gwmpas Pentre Helen, stad sylweddol o dai cymunedol yn Neiniolen, mi gewch bod mwyafrif llethol y trigolion yn siarad Cymraeg. Ond os ewch i Gallt y Foel, neu Fachwen ychydig bellter o'r pentref, buan y dewch i'r casgliad nad ydi'ch gallu i siarad Cymraeg o fawr o ddefnydd i chi. Mae'r patrwm yma yn un cyffredin iawn - yn y Gogledd Orllewin o leiaf.

Dydi hi ddim yn bosibl bod yn hollol siwr am y rhesymau tros 'drefoli'r' Gymraeg heb wneud ymchwiliad penodol i hynny - ond mi gawn ni ddamcaniaethu. Un o'r prif resymau yn fy marn i ydi'r gwhaniaeth rhwng y math o fewnfudwyr sy'n symud i gefn gwlad Cymru, a'r Cymry sy'n byw yno eisoes. Tuedda'r mewnfudwyr i ddod o ardaloedd trefol, ac maent yn chwilio am rhywbeth arall - harddwch naturiol a ffordd o fyw gwahanol. Mae'r Cymry yn tueddu i fod yn fwy tebyg i'r Saesnon mae'r mewnfudwyr yn eu gadael ar ol - maent eisiau bod yn nes at wasanaethau, swyddi, siopau a chyfleusterau. Mae'n debygol bod mewnfudiad hefyd yn effeithio ar bris eiddo yn yr ardaloedd mwyaf gwledig - a hardd. Mae hynny yn ei dro yn gwneud yr ardaloedd mwy trefol yn fwy fforddiadwy.

Felly gair bach o gyngor i Gareth - mae yna ddadleuon o blaid ac yn erbyn ynni gwynt, ond dydi amddiffyn y Gymraeg ddim yn un ohonyn nhw - dydi harddwch naturiol ardal ddim yn cynnig unrhyw amddiffyniad o gwbl i'r iaith - i'r gwrthwyneb.

Blogiadau o'r gorffennol - rhan 2

Blogiad o ddyddiau cynnar y blog sydd gen i'r wythnos yma - Tachwedd 2004 a bod yn fanwl. Roedd canlyniadau cyfrifiad 2001 newydd eu rhyddhau, ac roedd y blogiad yn edrych ar y wardiau hynny lle'r oedd mwy nag 80% yn siarad Cymraeg. Bydd y data yma ar gael yn gynharach ar gyfer cyfrifiad 2011 - yn ystod yr hydref sydd i ddod mae'n debyg.

Beth petai’r Fro Gymraeg wedi ei adeiladu o’r wardiau hynny sydd a mwy nag 80% yn siarad Cymraeg? Sut byddai’n edrych?

Fel hyn.

Peblig: Caernarfon. Trefol. Byd byrlymus proletaraidd yn berwi efo plant, a chwn. Pencadlys a chartref ysbrydol y cofis oll. Bron y gallai fod yn astudiaeth achos o amddifadedd - 4ydd ward efo incwm isaf yng Nghymru, 15fed uchaf o ran diweithdra, 15fed salaf o ran addysg ac hyfforddiant, 57fed o ran ansawdd tai sal.

Seiont: Caernarfon. Trefol. Mawr a chymysg. Canol tref, fflatiau cyngor, stad dai cyngor, stadau mawr preifat, rhwydwaith o dai teras cul, ffermydd ar gyrion de Caernarfon.

Cadnant: Caernarfon. Trefol. Proletaraidd, ond ddim cymaint felly na Peblig. Stad cyngor mawr (parchus), lwni lands cymdeithasau tai, stad breifat, rhai strydoedd culion canol yn agos at ganol y dref.

Menai: Caernarfon. Trefol. Twthill sy’n dal yn rhannol ddosbarth gweithiol a thai mawr gogledd y dref. Dosbarth canol Cymraeg ei hiaith. Llawer o bobl o’r tu hwnt i Gaernarfon, ac yn wir Gwynedd. Yr unig le cyn belled i’r gogledd lle, nad yw’n anisgwyl clywed acenion y De ynddo.

Llanrug: Pentref mawr. Sownd yng Nghaernarfon ac yn ddibynnol arni’n economaidd. Dosbarth canol Cymraeg a chofis y wlad.

Bontnewydd: Pentref mawr. Sownd yng Nghaernarfon ac yn ddibynnol arni’n economaidd. Cofis wlad yn bennaf, rhai dosbarth canol Cymreig.

Bethel: Gweler Bontnewydd. Digon tebyg.

Penygroes: Pentref mawr. Diwylliant chwarel– er bod hon wedi cau. Yn orbit Caernarfon.

Groeslon. Gweler Penygroes – tebyg ond nes at Gaernarfon.

Llanwnda. Ward o bentrefi llai rhwng Groeslon / Penygroes a’r Bontnewydd. Cynnwys ardaloedd chwarel, pentref glan y mor, dosbarth canol Cymreig a cofis wlad rhan uchaf y Bontnewydd.

Wel dyna hanner yr ugain. Pob un o fewn ychydig filltiroedd i Gastell C/narfon.

Dwyrain Porthmadog: Trefol. Y rhan o Borthmadog sydd ymhell o’r mor ac nad ydi Saeson eisiau dod i fyw yno.

Gogledd Pwllheli: Trefol. Y rhan o Bwllheli sydd ymhell o’r mor ac nad ydi Saeson eisiau dod i fyw yno. Pobl tref Pwllheli a phobl o Ddwyfor wledig sydd wedi mewnfudo i’r dref. Trydydd o ran safon gwael tai yng Nghymru.

Teigl: Trefol. Blaenau Ffestiniog. Yn ol ym myd y chwareli llechi. Chwarel, neu o leiaf fersiwn open cast yn dal yn agored.

Maenofferen: Gweler Teigl. Tebyg.

Bala: Trefol, ond ychydig yn gwahanol i’r uchod. Gwasanaethu byd amaethyddol.

Tudur: Trefol. Llangefni. Proletaraidd. Un o’r wardiau efo’r incwm cyfartalog isaf yng Nghymru.

Cefni: Trefol. Llangefni. Ward mae’r heddlu’n dweud sydd a record anhygoel o anhrefn cymdeithasol. Y rheswm am hyn ydi bod yr heddlu’n ddwl. Maent yn cofnodi pob achos yng nghanol y dref (sydd yn lle anhrefnus liw nos) fel Cefni. Dydi canol y dref ddim yng Nghefni.

Cyngar: Trefol. Llangefni Llai tlawd na Tudur.

Llanuwchllyn: Gwledig. Yr unig ward amaethyddol wledig sydd a thros 80% yn siarad Cymraeg. Fel hyn oedd y rhan fwyaf o’r Fro Gymraeg ers talwm. 7fed salaf o ran ansawdd tai yng Nghymru.



Blaenau Ffestiniog

Plaid Cymru sy'n cynrychioli 11 o'r 17 ward sydd yng Ngwynedd, ond dim un o'r dair sydd ar Ynys Mon.

Wps, newydd sylwi fy mod wedi anghofio hen bentref bach Llanber - Mecca twristiaid sy'n hoffi dringo a ballu. Mae o'n edrych yn rhyfedd am wn i cael lle sydd mor boblogaidd efo Saeson fod mor Gymraeg. Ond mewn rhai ffyrdd mae'r lle yn ddigon nodweddiadol o'r lleoedd eraill sy'n Gymreig iawn - siar da o dai cyngor, pentref mawr chwarel (gynt), yn orbit C'narfon.

Cyfieithu holl drafodaethau'r Cynulliad i'r Gymraeg

Rhyw ymgais ar ymateb i 'gais arbennig' gan Ifan yn nhudalen sylwadau blogiad ddoe am rhywbeth ar benderfyniad grwp y Blaid yn y Cynulliad i bleidleisio yn erbyn cyfieithiad llawn o'r cofnod i'r Gymraeg ydi'r isod. 'Dwi'n siwr na fydd Ifan yn meindio os ydw i hefyd yn defnyddio y blogiad i led ymateb i sylwadau wnaeth ar ei gyfri Trydar yn cwestiynu pwrpas y Blaid os nad ydi'n cefnogi cofnod Cymraeg cyflawn.

Y peth cyntaf i'w ddweud mae'n debyg ydi bod perthynas y Blaid a'r iaith Gymraeg yn gymhleth a bod natur y berthynas honno o bosibl yn niweidiol i'r ddau. Yn y gorffennol mae'r gyfrifoldeb am amddiffyn a hyrwyddo'r Gymraeg wedi syrthio i raddau helaeth ar ysgwyddau'r Mudiad Cenedlaethol (hynny yw y Blaid + mudiadau iaith). Mae hynny wedi bod yn anisgwyl o lwyddiannus ar sawl gwedd, ac mae statws y Gymraeg - a'i delwedd - wedi eu trawsnewid yn llwyr. Nid yn unig hynny, ond ceir lled gonsensws bellach ymysg gwleidyddion Cymreig ynglyn a phwysigrwydd y Gymraeg - mae pob plaid - i rhyw raddau neu'i gilydd yn gefnogol i'r Gymraeg bellach.

Serch hynny roedd cost i'w dalu am y llwyddiant hwnnw - cost etholiadol o safbwynt y Blaid. 'Does gen i ddim pwt o amheuaeth i'r canfyddiad bod y Blaid yn endid sy'n ymwneud yn bennaf a'r iaith Gymraeg wedi ei gwneud yn llawer llai etholadwy mewn rhannau mawr o'r wlad. O ganlyniad mae'r hyn a ddylai fod yn amcan creiddiol i fudiad cenedlaethol - annibyniaeth - ymhell ar ol yng Nghymru o gymharu a'r Alban neu Ogledd Iwerddon. 'Dydi hynny ddim yn golygu bod cefnogaeth di amwys i'r Gymraeg wedi bod yn gamgymeriad, ond mae'r ffaith bod y faich o'i chefnogi ar lefel gwleidyddol bellach yn gallu cael ei rannu efo'r pleidiau unoliaethol yng Nghymru yn cynnig cyfle i'r Blaid ehangu ei hapel etholiadol, a symud ymlaen efo'r agenda annibyniaeth yn sgil hynny. Mae'n debygol y bydd rhaid i'r Blaid wneud addasiadau yn sgil hynny - ac mae hyfyd yn debygol y bydd rhai o'r addasiadau hynny yn anghyfforddus i'r sawl yn ein plith sydd a'u gwreiddiau yn y mudiad iaith.

Mae'n debyg bod yr hyn rwyf wedi ei sgwennu hyd yn hyn yn awgrymu fy mod am gytuno nad oes angen cyfieithu'r cofnod yn ei gyfanrwydd, ond nid dyna fy marn. 'Dwi'n meddwl fy mod wedi dadlau yn y gorffennol bod y syniadaeth sydd ynghlwm a chenedlaetholdeb Cymreig yn weddol fas a di sylwedd o gymharu a syniadaethau cenedlaetholgar rhai gwledydd eraill. Mae hynny'n wir hefyd am y consensws lled wladgarol sy'n nodweddu ein dosbarth gwleidyddol yn ei gyfanrwydd. Mae'r pleidiau unoliaethol yng Nghymru yn wlatgarol Gymreig mewn rhyw ffordd neis, neis a phoenus o gymhedrol bellach, ac mae hynny yn ei dro yn adlewyrchu adfywiad ehangach mewn ymwybyddiaeth cenedlaethol yng Nghymru. Agwedd amlwg ar hyn ydi'r cydymdeimlad gweddol gyffredinol tuag at yr iaith.

Ond, sobr a arwynebol ydi hyn oll, mae llawer o'r camau sydd wedi eu cymryd i hybu'r Gymraeg yn arwynebol hefyd. Mae llawer o'r adfywiad cyhoeddus yn y defnydd o'r iaith wedi ei sylfaenu ar neidio trwy gylchoedd er mwyn ymddangos i fod yn gefnogol iddi. Dyna pam y ceir archfachnadoedd gyda'u harwyddion i gyd yn ddwyieithog, ond sydd heb yr un o'u staff yn gallu siarad a'r cwsmeriaid yn y Gymraeg. Dyna pam nad yw'n bosibl cynnal ymholiad yn y Gymraeg i gynghorau sydd a gwefannau cwbl ddwyieithog, a dyna pam y ceir llinellau cymorth Cymraeg sydd ond yn gallu cynnig cymorth i ddatrys y broblem mwyaf elfennol. Dyna pam bod rhaid gofyn am ffurflenni Cymraeg mor aml, tra bod y ffurflen Saesneg wedi ei harddangos yn hollol glir. A dyna pam bod yr hawl i addysg Gymraeg i lawer o Gymry ond ar gael os ydynt yn fodlon rhoi eu plant ar fws am awr y naill ben i'r diwrnod ysgol a'r llall.

A (sori am fod yn ailadroddus) dyna pam ei bod yn bwysig i'r Cynulliad osgoi gadael ei hun yn agored i'r cyhuddiad o neidio trwy gylchoedd. Mae dyn yn gobeithio - yn hyderu - y bydd y Cynulliad tros y blynyddoedd nesaf yn disgwyl ac yn mynnu mwy gan gyrff cyhoeddus o ran darpariaeth Gymraeg. Bydd llawer o'r cyfryw gyrff yn gwneud y lleiaf bosibl tra'n ceisio ymddangos i wneud llawer mwy - neidio trwy gylchoedd mewn geiriau eraill. Os ydi'r cyfryw gyrff i gymryd eu dyletswyddau o ddifri, mae'n bwysig bod y Cynullad yn dangos iddynt ei fod yntau yn cymryd y Gymraeg o ddifri. Nid trwy neidio trwy gylchoedd a gwneud ychydig tra'n ceisio ymddangos i wneud llawer mae gwneud hynny. Os ydi'r Cynulliad am i eraill gymryd y Gymraeg o ddifri, rhaid iddo wneud yn siwr nad oes amheuaeth ei fod yntau'n cymryd yr iaith o ddifri.

Mae'n wir yn bryd i'r Blaid symud ymlaen a pheidio a gweld ei hun fel yr unig blaid sy'n amddiffyn y Gymraeg. Ond 'dydi'r amser heb gyrraedd i drystio'r pleidiau unoliathol i wneud joban iawn ar eu pennau eu hunain chwaith.

Mi ddylai'r Blaid wneud safiad ar y mater yma am y rhesymau a amlinellwyd uchod os nad ar yr un arall.

Carwyn a'r Gymraeg

Felly mae Carwyn Jones o'r farn mai'r ffordd gorau o roi hwb i'r Gymraeg ydi sicrhau ei bod yn cael ei defnyddio yn amlach..Dwi'n siwr ei fod yn llygad ei le - ond efallai bod yna le i'r dyn ddechrau wrth ei draed ei hun.

Yn ol fy nghyfri fi mae'r ACau Llafur canlynol yn siarad yr iaith yn eithaf rhugl - Carwyn ei hun, Alun Davies, Mark Drakeford, Keith Davies, Gwenda Thomas a Leighton Andrews. Mae Jane Hutt a Huw Lewis gyda rhywfaint o Gymraeg hefyd. Mae'n fwy na phosibl fy mod wedi methu rhywun.

Rwan - ag eithrio Keith Davies, sy'n gwneud defnydd cyson a chlodwiw o'r iaith ar lawr y Cynulliad - pa un o'r uchod sy'n dod yn agos at wneud defnydd cyfartal o'r ddwy iaith?

Dwi'n gwybod nad ydi gosod esiampl yn y Cynulliad ynddo'i hun am wneud gwahaniaeth mawr ar lawr gwlad? Ond os ydi pobl sydd ddim yn clywed y Gymraeg o'u cwmpas yn ddyddiol i ddechrau gwneud defnydd cyson ohoni, maent angen ei chlywed mewn cymaint o gyd destunau gwahanol a phosibl. Mae gan bobl fel Carwyn a'i gyd ASau eu rhan i chwarae os ydi hynny i gael ei wireddu.

Y BMA a'i ragfarnau

Mae'n debyg gen i na fydd fawr neb sy'n gyfarwydd efo BMA Cymru yn synnu at eu hymateb i ymgynghoriad cwbl gymhedrol a di niwed y llywodraeth i gynllun i sicrhau darpariaeth deilwng i Gymry Cymraeg sy'n defnyddio'r Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol yng Nghymru. Yn wir hyd y gallaf farnu yr unig gyfeiriad at y Gymraeg sydd gan y corff ar ei wefan ydi eu datganiad o wrthwynebiad i gynllun gweithredu'r llywodraeth.

Yr hyn sy'n fwy o syndod, fodd bynnag,ydi goslef hysteraidd ac amrydedd y datganiad. Cymerer y canlynol er enghraifft:

An eastern valleys doctor, who did not want to be named, said that in 24 years of practice they had only met one person who spoke Welsh — and even they were not <

Rwan, mae'n hollol wir nad oes yna lawer o siaradwyr Cymraeg yn rhai o gymoedd y De Ddwyrain. Ond mae'n anhebygol bod yna gymdogaethau efo llai na 5% yn siarad Cymraeg yn byw ynddynt - mae 13% o bobl Blaenau Gwent hyd yn oed efo rhyw sgil neu'i gilydd yn y Gymraeg. Mae pob practis doctor efo cannoedd o gwsmeriaid yn ymweld a hi pob wythnos. Golyga hyn ei bod yn ystadegol amhosibl i ddatganiad mai un siaradwr Cymraeg a welwyd mewn pedair blynedd ar hugain fod yn wir. Mae'r gosodiad yr un mor gredadwy a honiad gan rhywun sy'n byw yng Nghaerdydd nad yw wedi dod ar draws unrhyw un sydd wedi ei eni y tu allan i'r DU mewn pedair blynedd ar hugain.

Ac wedyn dyna i ni hon:

In response to a government consultation, BMA Cymru Wales says if the ability to speak Welsh is seen as a priority it could make ‘current recruitment problems ... significantly worse’, particularly when recruiting overseas doctors.

Rwan 'dydi'r ddogfen mae'r BMA yn ymateb iddi ddim yn dweud y dylai'r Gymraeg fod yn amodol i gael swydd fel doctor, ond dydi hynny ddim yn atal y corff rhag awgrymu y gallai hyrwyddo'r Gymraeg ei gwneud yn anodd neu'n amhosibl i recriwtio doctoriaid. Codi bwganod ydi'r term 'dwi'n meddwl.

Mae pob cam yn natblygiad statws y Gymraeg yn ystod yr hanner canrif diwethaf wedi wynebu y cymysgedd rhyfedd yma o ffeithiau ffug a chodi bwganod. Er enghraifft yn ol y diweddar George Thomas, byddai cael arwyddion dwyieithog yn arwain at farwolaethau lu ar y ffyrdd, ac yn ol rhai o wrthwynebwyr cyfoes deddfu ieithyddol mae camau felly am anfon busnes oddi yma.

Mae yna reswm pam bod pobl yn gwneud datgyniadau di dystiolaeth a di sylwedd - mae'r sawl sydd yn eu gwneud yn ymarfer rhagfarn. Os ydi ein gwrthwynebiad i rhywbeth neu'i gilydd wedi ei seilio ar farn wrthrychol, rydym yn cyflwyno dadleuon gwrthrychol a chadarn i'w cefnogi. Pan y byddwn yn cael ein hunain yn gwrthwynebu rhywbeth oherwydd ein rhagfarnau, rydym yn cael ein gorfodi i gyflwyno dadleuon di sylwedd a gwan gefnogi ein barn. Cyflwyno dadleuon gwan a di sylwedd er mwyn cefnogi rhagfarnau mae'r BMA mae gen i ofn.

Swyddi yng Nghaernarfon - Rali

Rali cefnogi gweithwyr Scottish Power o flaen cofeb Lloyd George, Caernarfon Dydd Sadwrn, 19 Mai am 11 y bore

Dewch i ddangos gwrthwynebiad i fwriad y cwmni i symud 32 o swyddi o Gaernarfon i Wrecsam - ergyd arall i'r economi leol. Hefyd mae gweithwyr Caernarfon yn darparu gwasanaeth Cymraeg i gwsmeriaid - mae amheuaeth y gall Scottish Power barhau gyda'r wasanaeth honno os byddan nhw'n symud.

Scottish Power yng Nghaernarfon - diweddariad

Dwi'n deall bod camgymeriad yn y cyfeiriad ebost sy'n cael ei ddyfynu isod. Dylai ddarllen lynda.clayton@scottishpower.com

____________________________________________
From: WILLIAMS, Hywel
Sent: 06 May 2012 06:41
To: WILLIAMS, Hywel
Subject: Swyddi Scottish Power Caernarfon a'r llinell Gymraeg
Importance: High
 
 
Annwyl gyfaill
 
Mae Scottish Power am symud 32 o swyddi o Gaernarfon i Wrecsam, hynny yw o ran effaith diswyddo 32 o bobl lleol.
 
Bydd hyn yn fy marn i, yn peryglu eu gwasanaeth Cymraeg– gweler y neges isod (A neu B).
 
Dydd Mercher bydd cyfarfod pwysig mewnol gan SP i drafod  hyn.
 
Rwy’n gofyn i chi ddanfon naill ai neges A (gan gwsmeriaid SP) neu B (gan ddarpar gwsmeriaid) at y rheolwr allweddol Linda Clayton.
 
Yr oll sydd angen i chi ei wneud ydy
 
1.       Ychwanegu eich enw a’ch cyfeiriad i’r neges perthnasol i chi - A neu B 
 
2.       Dileu’r  neges arall (A neu B)
 
3.       Dileu y  neges hwn hwn
 
4.       Danfon eich neges at      linda.clayton@scottishpower.com
 
Gwaith munud neu ddau ydy hyn.
 
Meddyliwch am y 32 teulu sydd ar fin colli eu bywoliaeth.
 
Cefnogwch y Gymraeg.
 
Gweithredwch!
 
Yna danfonwch y neges yma yn ei grynswth at unrhywun arall  all helpu
 
Diolch o galon
 
Hywel
 
 
Dear Friend
 
Scottish Power are considering moving 32 jobs from Caernarfon to Wrecsam, in effect sacking 32 local people.
 
This, in my opinion, will endanger their Welsh language service – see the message below ( A or B).
 
On Wednesday there will be an important SP internal meeting on this.
 
I am asking you to send either message A ( for SP customers) or B (for potential customers) to the key SP manager Linda Clayton.
 
All you need to do is
 
1.       Add your name and address to the message that’s relevant to you ( A or B)
 
2.       Delete the other message (A or B)
 
3.       Delete this message
 
4.       Send your completed message to       linda.clayton@scottishpower.com
 
This will only take a minute or two.
 
Think of the 32 families facing losing their livelihoods.
 
Support the Welsh language line.
 
Go on – do it now !
 
Then send this message on to anyone else who might help.
 
Many thanks
 
Hywel
 
 
 
Llythyr/Message  A
 
 
 
Ar gyfer cwsmeriaid presenol/ For current customers:
 
Annwyl Linda Clayton
 
Rwy’n deall fod Scottish Power yn bwriadu trosglwyddo 32 o swyddi o’ch canolfan yng Nghaernarfon i Wrecsam.  Credaf fod hyn yn anheg ar y staff yng Nghaernarfon.  Nid yw’n ymarferol iddynt fudo i Wrecsam ar fyr rybudd, ac mae taith ddyddiol o 150 o filltiroedd yn amlwg yn gwbl afresymol.  Deallaf fod nifer o’r gweithwyr yn rieni gyda chyfrifoldebau a byddai hyn yn ei gwneud hi’n anoddach fyth iddynt deithio i Wrecsam.
 
Mae’r 32 swydd yma yn hynod o werthfawr i’r economi leol.  Mae Caernarfon yn un o ardaloedd craidd yr iaith Cymraeg, a byddai unrhyw ergyd economaidd i’r dref hefyd yn ergyd i’r iaith Gymraeg ei hun.
 
Rwyf hefyd yn bryderus y byddai ansawdd y gwasanaeth Cymraeg yr ydych yn ei ddarparu mewn perygl.  Mae’r staff yng Nghaernarfon yn bobl galluog a phrofiadol ac rwy’n siwr y byddai’n anodd i chi recriwtio staff cystal mewn ardal arall.
 
Cefais ar ddeall na fuoch yn hyrwyddo y gwasanaeth Cymraeg yn ddigonol yn ddiweddar.  Clywais hefyd fod pobl sydd yn ffonio’r llinell Gymraeg yn aml yn methu cael drwodd at siaradwr Cymraeg ac yn gorfod siarad Saesneg.
 
Pe byddech yn bwrw mlaen gyda’r newid niweidiol yma, byddai’n rhaid i mi ail ystyried fy ymrwymiad atoch fel cwsmer i Scottish Power.
 
Rwy’n gofyn i chi ail ystyried eich penderfyniad yn ddi-ymdroi.  Credaf fod cyfle rhagorol i chi dyfu y nifer o gwsmeriaid sydd ganddoch sy’n dewis y Gymraeg.
 
Byddai’r cynnig yma yn siwr o niweidio eich enw da fel cwmni.
 
Yn gywir
 
 
 
Dear Linda Clayton
 
I have been told that Scottish Power intends to transfer 32 jobs from your centre in Caernarfon to Wrexham.  I think that this is unfair to the staff in Caernarfon.  It is not practical for them to move to Wrexham at short notice, and a daily journey of 150 miles is clearly out of the question.  I understand that many of the workers have parental responsibilities which will make it even more difficult for them to travel to Wrexham.
 
These 32 jobs are very valuable to the local economy.  Caernarfon is one of the heartland areas for the Welsh language any economic blow is also a blow to the Welsh language itself. 
 
I am concerned that the quality of the Welsh language service that you provide will be endangered.  The staff at Caernarfon are able and experienced people and I am sure that it will be difficult to recruit staff of a similar quality elsewhere.
 
I have also been told that the Welsh language service that you provide has not been promoted adequately over the last few years and that people who phone the Welsh language line are often put through to non Welsh speakers.
 
If you go ahead with this damaging change, as a Scottish Power customer I will have to reconsider my commitment to your company.
 
Please change this decision immediately.
 
I believe that there is a huge opportunity for you to grow the number of customers you have who use Welsh. 
 
This proposal will damage your company’s good name.
 
Yours sincerely
 
 
Llythyr/Message B
 
 
 
Ar gyfer darpar gwsmeriaid / for potential customers:
 
Annwyl Linda Clayton
 
Rwy’n deall fod Scottish Power yn bwriadu trosglwyddo 32 o swyddi o’ch canolfan yng Nghaernarfon i Wrecsam.  Credaf fod hyn yn anheg ar y staff yng Nghaernarfon.  Nid yw’n ymarferol iddynt fudo i Wrecsam ar fyr rybudd, ac mae taith ddyddiol o 150 o filltiroedd yn amlwg yn gwbl afresymol.  Deallaf fod nifer o’r gweithwyr yn rieni gyda chyfrifoldebau a byddai hyn yn ei gwneud hi’n anoddach fyth iddynt deithio i Wrecsam.
 
Mae’r 32 swydd yma yn hynod o werthfawr i’r economi leol.  Mae Caernarfon yn un o ardaloedd craidd yr iaith Cymraeg, a byddai unrhyw ergyd economaidd i’r dref hefyd yn ergyd i’r iaith Gymraeg ei hun.
 
Rwyf hefyd yn bryderus y byddai ansawdd y gwasanaeth Cymraeg yr ydych yn ei ddarparu mewn perygl.  Mae’r staff yng Nghaernarfon yn bobl galluog a phrofiadol ac rwy’n siwr y byddai’n anodd i chi recriwtio staff cystal mewn ardal arall.
 
Cefais ar ddeall na fuoch yn hyrwyddo y gwasanaeth Cymraeg yn ddigonol yn ddiweddar.  Clywais hefyd fod pobl sydd yn ffonio’r llinell Gymraeg yn aml yn methu cael drwodd at siaradwr Cymraeg ac yn gorfod siarad Saesneg.
 
Pe byddech yn bwrw mlaen gyda’r newid niweidiol yma, ni fyddwn yn debygol o ystyried symud fy nghyfri o’m cwmni presenol at Scottish Power.
 
Rwy’n gofyn i chi ail ystyried eich penderfyniad yn ddi-ymdroi.  Credaf fod cyfle rhagorol i chi dyfu y nifer o gwsmeriaid sydd ganddoch sy’n dewis y Gymraeg. 
 
Byddai’r cynnig yma yn siwr o niweidio eich enw da fel cwmni.
 
Yn gywir
 
 
Dear Linda Clayton
 
I have been told that Scottish Power intends to transfer 32 jobs from your centre in Caernarfon to Wrexham.  I think that this is unfair to the staff in Caernarfon.  It is not practical for them to move to Wrexham at short notice, and a daily journey of 150 miles is clearly out of the question.  I understand that many of the workers have parental responsibilities which will make it even more difficult for them to travel to Wrexham.
 
These 32 jobs are very valuable to the local economy.  Caernarfon is one of the heartland areas for the Welsh language any economic blow is also a blow to the Welsh language itself. 
 
I am concerned that the quality of the Welsh language service that you provide will be endangered.  The staff at Caernarfon are able and experienced people and I am sure that it will be difficult to recruit staff of a similar quality elsewhere.
 
I have also been told that the Welsh language service that you provide has not been promoted adequately over the last few years and that people who phone the Welsh language line are often put through to non Welsh speakers.
 
If you go ahead with this damaging change, as a potential Scottish Power customer I would be very reluctant to transfer my business to your company.
 
Please change this decision immediately.
 
I believe that there is a huge opportunity for you to grow the number of customers you have who use Welsh. 
 
This proposal will damage your company’s good name.
 
Yours sincerely
 
 
 
 
 

Dyfodol y Gymraeg a gor besimistiaeth

'Dwi'n meddwl fy mod eisoes wedi nodi'r eironi mai'r sawl sydd fwyaf parod i ddatgan bod y Gymraeg ar farw ydi rhai o'r rheiny sydd yn ei charu, a phobl sy'n wrthwynebys iawn iddi. Mae'r grwp cyntaf yn credu bod canu cloch cnul yr iaith yn ffordd o ysgogi ymyraeth sylweddol i'w hachub, tra bod yr ail grwp yn credu'r gwrthwyneb - bod canfyddiad bod yr iaith ar farw yn ei gwneud yn ddi bwrpas i roi statws swyddogol a chyfreithiol iddi.

Roeddwn yn meddwl am hynny wrth ddarllen sylwadau gan ddarllenwr anhysbys oedd wedi cymryd yn erbyn rhai o'r sylwadau roeddwn wedi eu tynnu o adroddiad diweddar ar gyflwr yr iaith. Roedd y cyfranwr wedi rhyw gymryd bod y ffaith i mi ddewis rhai ystadegau cymharol gadarnhaol yn awgrymu fy mod o'r farn bod popeth yn dda ar yr iaith. Mae hwn yn ymateb cyffredin i unrhyw sylwadau cadarnhaol am ddyfodol yr iaith - ac mae'n ymateb amhriodol.

Y peth cyntaf i'w ddweud ydi ei bod yn hynod anodd dod i gasgliadau pendant ynglyn a dyfodol yr iaith - mae yna rymoedd yn milwrio o'i phlaid, ac mae yna rai sy'n gweithio yn ei herbyn, ac mae'r ffordd maent yn rhyngberthnasu yn wahanol mewn gwahanol rannau o Gymru.

Ar yr ochr gadarnhaol mae statws yr iaith yn llawer uwch nag oedd hanner canrif yn ol, mae mwy o alw a darpariaeth o ran addysg Gymraeg, ceir ewyllys da cyffredinol tuag ati, mae iddi statws cyfreithiol, mae'n bwysicach o lawer ym myd gwaith erbyn hyn, mae'r ganran o siaradwyr yn cynyddu'n gyflym yn rhai o ardaloedd Seisnig traddodiadol y wlad, mae'r ganran o blant sy'n siarad Cymraeg yn uwch nag ydi canran yr henoed ac mae'r nifer abserliwt o siaradwyr yn uwch nag y bu ers degawdau.

Ar yr ochr arall mae yna lai o bobl yn siarad y Gymraeg fel iaith gyntaf nag a fu, mae rhannau o'r Gymru Gymraeg o dan gryn bwysau - weithiau oherwydd mewnlifiad, weithiau oherwydd trosglwyddiad ieithyddol gwael ac weithiau oherwydd cyfuniad o'r ddau - ac mae llawer o siaradwyr Cymraeg yn gwneud ond ychydig o ddefnydd ohoni. Tra bod yr iaith yn fwy gweledol nag a fu, mae'n llai clywadwy.

Yr hyn sy'n bwysig os ydi dyfodol y Gymraeg yn bwysig i ni ydi bod yn onest am ei sefyllfa. Mae gwneud iddi edrych yn wanach nag ydyw mewn gwirionedd yn niweidiol i'w statws ac i ganfyddiad pobl ei bod werth i'w dysgu. Mae bod yn or optimistaidd hefyd yn niweidiol oherwydd bod hynny yn lleihau'r pwysau i hybu'r iaith mewn ffordd addas. 

Mae deall a hydnabod y ffactorau cadarnhaol o safbwynt yr iaith yr un mor bwysig ag ydi adnabod y bygythiadau iddi. 

Darlun Ystadegol o'r Iaith Gymraeg

Newydd fod yn darllen trwy Ddarlun Ystadegol o Sefyllfa'r Gymraeg gan Hywel M Jones - cyhoeddiad olaf Bwrdd yr Iaith yn ol pob tebyg.  Mae'n werth ei ddarllen i'r graddau mai dyma'r unig gyhoeddiad hyd y gwn i sy'n dod a'r data sydd ar gael i gyd at ei gilydd.  Dyma rhai o'r ffeithiau sydd wedi tynnu fy sylw i.

• Roedd yna fwy o siaradwyr Cymraeg wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 2001 nag mewn unrhyw gyfrifiad arall ers un 1961.
• Torfaen welodd y cynnydd mwyaf yn y ganran sy'n siarad Cymraeg rhwng 1991 a 2001, a Cheredigion welodd y gostyngiad mwyaf (er bod rhesymau 'technegol' tros rhywfaint o'r cwymp yng Ngheredigion).
• Plant rhwng 10 oed ac 14 oedd y grwp mwyaf tebygol o siarad Cymraeg yn 2001.
• Roedd 1,144 o bobl 20 oed a throsodd o gefndiroedd lleiafrifol ethnig yn siarad Cymraeg yn 2001. 
• Yn Nwyfor a Gorllewin Arfon mae'r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg yn rhugl yn yr iaith. 
• Gwynedd ydi'r unig sir sydd a mwyafrif ei chartrefi gyda phawb sy'n byw ynddynt yn siarad Cymraeg.  Casnewydd a Blaenau gwent sydd efo'r ffigyrau isaf.
• Ym Mhen Llyn ac ardal Caernarfon mae trosglwyddiad iaith o un genhedlaeth i'r nesaf ar ei fwyaf effeithiol.
• Cynyddodd y ganran o blant mewn dosbarthiadau cynradd Cymraeg o 16% i 21.4% rhwng 1991 a 2010. 
• Mae mwy o ferched yn dweud eu bod yn siarad Cymraeg na dynion. 
• Amaethyddiaeth ydi'r diwydiant mwyaf Cymraeg o ran iaith.

'Damcaniaethu' aelod seneddol Aberconwy - y ffeithiau

Mi fydd darllenwyr rheolaidd Blogmenai yn ymwybodol o ffrae fach ddiweddar chwerw  braidd  rhyngddof i a Guto Bebb - sefyllfa sy'n codi ar Flogmenai o bryd i'w gilydd.

Asgwrn y gynnen y tro hwn oedd 'damcaniaeth' Guto bod dosbarth gweithiol trefol ardal Caernarfon yn troi at y Saesneg ogerwydd eu bod nhw (fel Guto ei hun) yn drwg licio'r dosbarth canol Cymraeg ei iaith yn yr ardal.

Rwan mae'r 'canfyddiad' yma yn un rhyfedd i'r rhai ohonom sy'n byw yn yr ardal, er bod cyhuddiad o ladd y Gymraeg yn ffitio yn weddol dwt efo tueddiad Guto i feio'r dosbarth proffesiynol Cymraeg ei iaith am bob dim (bygro'r economi, cefnogi Castro, cefnogi'r IRA, ennill medal aur ym mhencampwriaethau rhagrith y Byd ac ati). Dydi Guto ddim yn cyflwyno unrhyw dystiolaeth ystadegol tros ei haeriadau, ond mae'n awgrymu ei fod yn treulio cryn dipyn o amser yn clustfeinio ar bobl ym Morrisons, a seilio ei ganfyddiadau ar hynny. Mae hyn yn anffodus - mae digon o ddata ar gael - yn arbennig i rhywun sydd mewn sefyllfa i gefnogi ymchwilydd.  A data ydi'r man cychwyn gorau os ydym eisiau dod i gasgliadau ynglyn a thueddiadau cymdeithasol.

Y llinyn mesur gorau sydd gennym o pa mor hyfyw ydi iaith mewn ardal ydi faint o bobl sy'n siarad Cymraeg ar yr aelwyd . Pan mae'r corff arolygu ESTYN yn arolygu ysgolion, mae'n gosod cyd destun i'r ysgolion hynny, ac ymhlith y data a gyflwynir i'r pwrpas hwnnw ceir manylion ynglyn a'r  iaith mae'r plant yn siarad yn y cartref. Rhestraf isod y data diweddaraf ar gyfer ysgolion Caernarfon a'r pentrefi sy'n ffinio efo'r dref. Mae gen i broblem dechnegol sy'n fy atal rhag cyflwyno'r data ar ffurf tabl yn ol fy arfer.

Tref: Maesincla (270 o blant) 74%. Hendre (333) 90%, Santes Helen (77) 60%*, Y Gelli (183) 89%.
Pentrefi ffiniol: Y Bontnewydd (163) 79%, Llanrug (221) 95%, Bethel (143) 82%, Y Felinheli (150) 70%.

Dyliwn nodi yma nad ydi adroddiad Santes Helen yn rhoi union ganran, ond mae'n nodi bod 'mwyafrif' y plant yn siarad Cymraeg. 60% oedd y ffigwr yn yr adroddiad blaenorol. Mae 20% o blant yr ysgol honno o gefndir lleafrifol ethnig.

Rwan mae'r ffigyrau hyn yn uchel iawn, yn arbennig o'u cymharu ag ardaloedd mewn rhannau eraill o'r wlad oedd genhedlaeth neu ddwy yn ol bron mor Gymraeg o ran iaith ag ardal Caernarfon. Cymerer Dwyrain Sir Gar er enghraifft - ardal sydd a dosbarth canol Cymraeg ei iaith llawer llai nag un ochrau G'narfon, ond sydd a dosbarth gweithiol mawr. Mae'r canrannau sy'n siarad Cymraeg adref yno wedi syrthio fel carreg. Yn wir mae llawer o'r ysgolion yno wedi gweld eu canrannau yn hanneru ers yr adroddiadau diwethaf (chwe mlynedd ynghynt). Ymhellach mae pentrefi oedd ugain mlynedd yn ol ymysg y Cymreiciaf yng Nghymru o ran iaith, bellach gyda phumed neu lai o'u plant yn siarad y Gymraeg ar yr aelwyd.

Mae'n wir bod cwymp wedi bod yng nghanrannau rhai o'r ysgolion yn ardal Caernarfon ers yr arolygiadau blaenorol - cwymp bach ym Maesincla ac un mwy yn Y Bontnewydd er enghraifft. Ond mae'r rhan fwyaf o'r ysgolion wedi dal eu tir neu wedi gweld cynnydd - a chynnydd eithaf sylweddol mewn ambell i achos.

Petai damcaniaeth Guto yn gywir byddai dyn yn disgwyl i'r ganran sy'n siarad Cymraeg adref syrthio yng Nghaernarfon a Llanrug, ond dal ei dir yng Nghefneithin, Y Tymbl neu Bontyberem.  Ond y gwrthwyneb sy'n wir. Mae'n arwyddocaol hefyd bod addysg Gymraeg yn tyfu yn gyflym iawn mewn ardaloedd dosbarth gweithiol yng Nghaerdydd - dinas sydd efo llawer o siaradwyr Cymraeg dosbarth canol.

Felly does yna ddim sail ystadegol i 'ddamcaniaeth' Guto, sy'n codi'r cwestiwn - beth ydi'r sail iddi?

Ac areithiau Rhys a Simon

Mi wnes i fwynhau areithiau Rhys Iorwerth a Simon Brooks ar yr iaith Gymraeg. Mae yna gryn dipyn yn y ddwy araith - gormod i wneud cyfiawnder a nhw ar hyn o bryd. Serch hynny mi hoffwn gyfeirio yn frysiog at thema sydd i'r ddwy araith, sef daearyddiaeth newydd y Gymraeg.

Mae Rhys a Simon yn cyfeirio at dwf y Gymraeg yn Ne Ddwyrain Cymru ac yn croesawu'r datblygiad hwnnw. Mae'n debyg bod yna gyd destun ehangach i'r ffaith bod y ddau'n teimlo'r angen i wneud hynny - sef hen feddylfryd bod y Gymraeg yn 'perthyn' i'r rhan o'r wlad a adwaenir fel 'y Fro Gymraeg', a bod llai o werth i'r Gymraeg y tu allan i'r diriogaeth honno.

Er fy mod yn rhyw gytuno efo Simon bod dadl tros rhai polisiau gwahanol yn y Fro, 'dwi hefyd yn credu bod sylw Rhys bod yr hyn mae pobl yn ei wneud efo'u Cymraeg yn bwysicach na'u hunion leoliad daearyddol. Mae bod mor gynhwysol a phosibl yn bwysig, 'dydi creu dosbarthiadau gwahanol o Gymry Cymraeg ddim yn syniad da. Un o'r prif ffactorau a arweiniodd at ddirywiad y Gymraeg mewn rhannau sylweddol o Gymru yn y gorffennol oedd y ffaith ei bod yn cael ei chysylltu efo tlodi, neu yn hytrach efo grwpiau ag iddynt statws isel o safbwynt sosioeconomaidd. Roedd pobl yn peidio a throsglwyddo'r iaith i'r genhedlaeth nesaf oherwydd ofn y byddai gwneud hynny o anfantais economaidd. Ni ein hunain ac nid mewnfudo laddodd yr iaith mewn rhannau sylweddol o Gymru. Newid mewn canfyddiad o statws y Gymraeg sydd y tu cefn i'r twf rhyfeddol mewn addysg cyfrwng Cymraeg.

A dyna pam ei bod yn bwysig bod y Gymraeg yn ffynnu yn yr ardaloedd o Gymru sy'n tyfu yn economaidd, dyna pam bod dosbarth canol dinesig Cymraeg ei iaith yn bwysig, a dyna pam bod dosbarth proffesiynol Cymraeg yn bwysig ledled Cymru.

Dyna hefyd pam bod y sylwadau hyn o araith Guto Bebb mor bisar o amherthnasol: nid syndod gweld patrwm 'ni nhw' yn datblygu yn y dref (Caernarfon). Y cam nesaf fydd cadarnhau'r gwahaniaeth ar sail ieithyddol. Mewn geiriau eraill mae'n ymddangos ei fod yn credu bod datblygiad dosbarth proffesiynol Cymraeg ei iaith am wneud i'r dosbarth gweithiol Cymraeg ei iaith ddweud 'I don't like them lot, I'll never speak Welsh again'

Mae'n anodd meddwl am unrhyw gred sydd a mwy o botensial i niweidio'r iaith.

Araith Mr Bebb

Fel 'dwi wedi son eisoes 'dwi i ffwrdd ar hyn o bryd, ac mae fy mynediad i gyfrifiadur yn gyfyng braidd, ond mi hoffwn i wneud sylw neu ddau brysiog am ddarlith radio fy nghymydog Guto Bebb.

A bod yn ddigon digywilydd i grisialu'r hyn sydd gan Guto i'w ddweud i ychydig eiriau craidd ei ddadl mewn gwirionedd ydi bod llwyddiant y mudiad hawliau iaith wedi bod yn lwyddiant anghytbwys sydd wedi gwthio llawer o siaradwyr Cymraeg i weithio yn y sector cyhoeddus, a bod yna beryglon sylweddol i'r iaith yn deillio o hynny.

'Dydw i ddim yn anghytuno efo'r dadansoddiad ar un lefel, ond mi'r ydw i'n cael problem efo rhannau sylweddol ohoni ar lefel arall. Nid yn y Gymru Gymraeg yn unig mae'r sector cyhoeddus wedi tyfu wrth gwrs, mae wedi tyfu ar draws y wlad ac mewn nifer fawr o ardaloedd di Gymraeg, yn arbennig felly ar yr hen faes glo. Canlyniad patrwm ehangach tros y DU ydi hyn yn rhannol, ond mae hefyd yn ganlyniad i wendid y sector preifat yn yr ardaloedd dan sylw.

Mae yna resymau strwythurol da tros y gwendid yma - does yna ddim llawer o gymhelliad yn y sefyllfa sydd ohoni i fuddsoddi yn y sector cynhyrchu (er enghraifft) mewn ardaloedd sydd ymhell oddi wrth y marchnadoedd mawr? Pam cynhyrchu gwely neu deledu ym Merthyr neu ym Mhwllheli pan y gallwch wneud hynny ym Mirmingham?

Ac eto, os safwch wrth yr A55 yn fuan wedi i long fferi ddadlwytho mi welwch lori ar ol lori yn symud nwyddau sydd wedi eu cynhyrchu ymhell, bell oddi wrth farchnadoedd mawr Ewrop tuag at yr union farchnadoedd hynny. Pan maent yn mynd trwy Ogledd Cymru maent yn mynd trwy ddiffeithwch o safbwynt cynhyrchu. Mae'r rheswm am hynny yn weddol syml - mae llywodraeth Iwerddon yn rhoi cymhelliant trethiannol cryf i gwmniau leoli yn y Weriniaeth. Dydi hynny ddim yn digwydd yng Nghymru. Mae treth cofforaethol yn llawer is yn Nulyn nag ydyw yng Nghaergybi.

Y ffordd orau i ddelio efo'r anghyfartaledd yma fyddai i Gymru gael y grym i bennu ei threthi ei hun trwy fod yn annibynnol. Efallai nad ydi Guto yn teimlo y gall gefnogi hynny, ond hwyrach y gallai ddefnyddio ei ddylanwad i wireddu'r ail beth gorau o'r safbwynt yma - cael treth gorfforaethol sy'n amrywio yn ol amodau lleol yn y DU.

Llongyfarchiadau _ _ _

_ _ - i arweinydd Cyngor Gwynedd, Dyfed Edwards - nid am dderbyn tocyn parcio yng ngorsaf Bangor - ond am wrthod ei dalu oherwydd ei fod yn y Saesneg yn unig, a thrwy hynny berswadio NCB i newid eu polisi a darparu tocynnau Cymraeg.  Gellir gweld y stori gyflawn yma.

Mae'r stori yn esiampl da o safiad personol yn arwain at welliant yn y ddarpariaeth Gymraeg.  Cyfres o safiadau - weithiau gan unigolion ac weithiau gan grwpiau o bobl - sydd wedi ennill y ddarpariaeth sydd gennym ar hyn o bryd.  Mae'n debyg mai safiadau tebyg fydd yn symud pethau yn eu blaen yn y dyfodol hefyd.

Caerdydd, Caerdydd

Dwi’n digwydd bod yng Nghaerdydd ar hyn o bryd – ac efallai ei bod werth ‘sgwennu pwt bach am y newid sydd wedi bod yma tros y blynyddoedd diweddar.

Yn 1978 y cefais fy hun yn y ddinas am y tro cyntaf – roeddwn newydd ddechrau canlyn y Mrs, ac mae hithau’n un o Dreganna. I rywun oedd wedi ei eni a’i fagu ochrau Caernarfon roedd y lle yn ymddangos yn rhyfeddol o Seisnig. Eithriad prin fyddai clywed rhywun yn siarad Cymraeg heb fynd i dafarn ‘benodedig Gymraeg’ – roedd y Conway a’r Half Way yn dennu Cymry Cymraeg Gorllewin Caerdydd (a'r tu hwnt) bryd hynny.

Ar y pryd roeddwn yn rhedeg mewn rasus ffordd, a byddwn yn aml yn ymarfer trwy redeg ar hyd strydoedd Gorllewin Caerdydd, ac i dorri ar yr undonedd byddwn yn chwarae gem fach – cyfri erials teledu ar ben y tai. Roedd dwy ffordd o dderbyn rhaglenni teledu yng Nghaerdydd ar y pryd – trwy gyfeirio eich erial at fast teledu’r Mendips, neu trwy ei gyfeirio at fast y Wenfo. Byddai anelu’r erial at y Mendips yn eich galluogi i osgoi rhaglenni Cymraeg, ond byddai hefyd yn eich gorfodi i dderbyn rhaglenni newyddion lleol fyddai’n son am injan dan yn achub cath oddi ar goeden yn Keynsham (‘dwi ddim yn tynnu coes) ac am hynt a helynt clwbiau rygbi Bryste a Gloucester.

Byddai rhwng 90% a 95% o’r erials wedi eu gosod fel eu bod yn cyfeirio tua’r Mendips. Roedd y rhan fwyaf o’r gweddill gyda dau erial un i'rMendips a'r llalli'r Wenfo. Roedd yna ambell un wedi ei gyfeirio at y Wenfo yn unig. Am rhyw reswm ‘dwi’n dal i gofio lleoliad nifer o’r rheiny – roedd y lle prydau parod Tseiniaidd sydd wrth ymyl y Clive Arms yn eu plith.

Roeddwn i’n meddwl am y dyddiau hynny y bore ‘ma wrth gerdded trwy John Lewis a chlywed pedwar neu bump grwp gwahanol yn siarad Cymraeg a'igilydd. Ac mi fydda i’n meddwl am y dyddiau hynny hefyd pan fyddaf yn galw mewn tafarn yn Nhreganna neu Bontcanna – mae bellach bron yn eithriad i beidio a chlywed y Gymraeg gyda’r nos ar benwythnos.

Rwan ‘dwi’n gwybod bod yna gwestiynau ynglyn a pha mor barhaol ydi’r adfywiad yng Nghaerdydd, a ‘dwi’n gwybod bod mewnfudo i’r ddinas o’r broydd Cymraeg yn rhan o’r rheswm am y newid. Ond siawns ei fod yn rhywbeth i’w ddathlu serch hynny. Mae’n bwysig i ddyfodol ieithoedd lleiafrifol nad ieithoedd sydd wedi eu cysylltu ag ardaloedd gwledig ac anghysbell ydynt. Gan fod mwyafrif llethol poblogaeth Cymru yn byw mewn ardaloedd trefol neu ddinesig, ‘dydi proffeil gwledig ddim yn un da i’r iaith ei magu. Mae yna nifer o drefi yng Nghymru lle ceir defnydd sylweddol o’r iaith, ac mae yna ddefnydd sylweddol o’r Gymraeg yng Nghaerdydd y dyddiau hyn hefyd. Mae’r datblygiad yn un hynod gadarnhaol.

Cais bach i ddarllenwyr Blogmenai

Efallai fy mod yn pregethu i berson yma, ond mae'r adroddiad ar wefan y Bib bod y defnydd o'r gwasanaethau Cymraeg sy'n cael eu cynnig gan gwmniau mawr yn isel iawn  yn siomedig.  Roedd y Bib wedi holi nifer o gwmniau - Tesco, Nat West, Nwy Cymru, HSBC ac ati ynglyn a faint o ddefnydd a wnaed o'u gwasanaethau, ac roedd y canlyniadau yn ddi eithriad yn siomedig, er nad ydi pob cwmni yn coledu'r wybodaeth.

 
Mae'r ffaith bod y ganran sy'n defnyddio'r gwasanaethau yn llawer is na'r ganran sy'n siarad Cymraeg yn awgrymu bod Nat West a Tesco yn fwy goleuedig ynglyn a hawliau ieithyddol yng Nghymru nag ydi'r Cymry Cymraeg eu hunain - ac mae hynny yn fater o gywilydd i ni fel grwp ieithyddol.

Felly bois - os oes 'na wasanaethau dwyieithog ar gael, gwnewch ddefnydd ohonyn nhw wir Dduw.