Cameron yn gofyn am gyfeiriadau gan ddyn dall

 'Dwi ddim yn un sydd a rhyw ddiddordeb mawr fel rheol mewn materion sy'n ymwneud a chyfraith a threfn, ond fedra i ddim gwrthsefyll y demtasiwn i gael un golwg bach arall ar syniad rhyfeddol David Cameron i fynd  i America o pob man i chwilio am atebion i'r problemau tor cyfraith sydd wedi ymddangos ar strydoedd dinasoedd mawr Lloegr yn ddiweddar.  Mae America yn ymylu ar fod yn unigryw i'r graddau eu bod efo record hir o gosbi'n llymach ac yn llymach tra'n methu mynd i'r afael  a thor cyfraith.  Cymerer y cyfraddau o'r boblogaeth sydd mewn carchar er enghraifft.

O pob 100,000 o bobl mae 738 mewn carchar yn Unol Daleithau'r America. Felly ar unrhyw amser mae 1% o oedolion y wlad mewn carchar - a bron i 2% o oedolion gwrywaidd.  Roedd cost yr holl gloi yn $75 biliwn yn 2008. Y cyfartaledd rhyng cenedlaethol ydi 166 o pob can mil.. Gwledydd eraill gyda chyfraddau uchel ydi'r Ffederasiwn Rwsiaidd (607) a Chiwba (487).  145 ydi'r gyfradd yng Nghymru a Lloegr uwch nag Iwerddon (78) ac India (31) ond is na Brasil (191) a'r Ariannin (148).  Gellir gweld y rhestr cyflawn yma a gellir cael dadansoddiad o gost effeithlonder y gyfundrefn garcharu yn America yma.

Mae America hefyd yn dienyddio mwy o garcharorion na bron i neb arall, China, Iran, Gogledd Korea a Yemen ydi'r unig wledydd sy'n lladd mwy o'u carcharorion.  

Byddai rhywun yn disgwyl y byddai'r parodrwydd yma i roi drwg weithredwyr yn y carchar (neu eu lladd) yn cael effaith arwyddocaol ar gyfraddau tor cyfraith y wlad - ond 'does yna ddim llawer o dystiolaeth o hynny.  Er enghraifft yn 1960 roedd yna 226,344 o Americanwyr mewn carchar, ac erbyn 2008 roedd y ffigwr yn 1,518,559. By cynnydd hefyd yn y cyfraddau tor cyfraith tros y cyfnod -  tua treblu wnaeth hwnnw.

Mae cymharu'r cyfraddau tor cyfraith hefyd yn ddigon dadlennol.  O edrych ar dor cyfraith difrifol iawn - llofruddiaeth er enghraifft,  Mecsico sy'n 'arwain' y Byd gyda 10.9 llofruddiaeth am pob 100,000 o bobl gydag America yn ail gyda chyfradd o 5.9 am pob 100,000 o bobl. Twrci ydi'r unig wlad arall sy'n dod yn agos at y cyfraddau hyn.  Mae'n debyg mai'r rheswm am y gyfradd uchel yn Mecsico ydi ei lleoliad daearyddol anffodus - mae'r wlad wedi ei lleoli rhwng marchnadoedd cyffuriau anferth yr UDA a chynhyrchwyr cyffuriau yn Ne America.  Mae America yn bumed yn y Byd o ran trais (rape), yn seithfed o ran lladrad (mae Cymru a Lloegr yn chweched), ac mae ymhell 'ar y blaen' o ran ymosodiadau corfforol difrifol (281.6 am pob 100,000 o bobl).

Rwan - ag ystyried hyn oll byddai dyn yn meddwl y byddai David Cameron eisiau edrych i gyfeiriad gwlad sydd a chyfraddau tor cyfraith isel - Japan, Nepal neu hyd yn oed India o bosibl. Neu os nad ydi o am fynd rhy bell beth am wledydd cymharol debyg i'r DU sydd a chyfraddau tor cyfraith isel - Sbaen neu Denmarc er enghraifft?  Ond na - mae'n edrych i gyfeiriad y wlad  lleiaf effeithiol a'r  lleiaf rhesymegol yn y Byd o ran ei hymateb i dor cyfraith.

Mae'n anodd gwybod os i chwerthin 'ta chrio weithiau.  

Peth rhyfedd ydi'r cof

Cofio Ronald Reagan yn 'ennill' y rhyfel oer ac yn dweud rhywbeth neu'i gilydd wrth wal Berlin mae'r Bib ar achlysur hapus dadorchuddio cerflun $1m o'r dyn yn Llundain.


'Dydw i'n bersonol yn cofio dim am yr araith a dweud y gwir.  Am rhyw reswm y peth 'dwi'n ei gofio orau am y cyfnod ydi  swyddogion ei weinyddiaeth yn torri cyfraith America ac yn gwerthu arfau i theocratiaeth unbeniaethol yn Iran er mwyn ariannu terfysgaeth yng Nghanolbarth America. 

BP, Union Carbide ac Obama

Efo'r holl genadwri am y drychineb amgylcheddol yng Ngwlff Mecsico, hwyrach ei bod werth atgoffa ein hunain nad dyma'r ddamwain amgylcheddol gyntaf nag yn wir yr un waethaf o gryn bellter. Efallai ei bod hefyd werth holi os oes gan yr holl hw ha sydd wedi codi yn sgil yr esiampl arbennig yma o lygredd diwydiannol rhywbeth ehangach i'w ddweud wrthym am y byd a'i bethau.

Dewch am dro bach yn ol mewn amser efo fi i ddinas Bhopal yng nghanolbarth India. Am 12:30am ar Rhagfyr 3ydd, 1984 dechreuodd pobl sylwi bod mwg gwyn yn treiddio i mewn i'w tai a bod eu plant yn troi'n las, yn pesychu ac yn marw. Rhedodd pobl allan i'r strydoedd mewn panig a chael eu hunain yn dystion i weledigaeth o Uffern oedd y tu hwnt hyd yn oed i ddychymyg Ellis Wynne - roedd yna bobl ar y llawr yn cael ffitiau, yn pesychu, yn chwydu ac yn boddi yn eu hylifau corfforol eu hunain. Roedd y ffaith bod y nwy yn llosgi i mewn i lygaid llawer a'u dallu yn ychwanegu at yr anhrefn a'r panig. Lladdwyd llawer ynghanol yr ymdrechion gwyllt i ddianc o'r dref. Roedd pobl yn colli rheolaeth tros eu cyrff eu hunain wrth redeg gyda budreddi a gwlybaniaeth yn rhedeg i lawr eu coesau a merched beichiog yn waed trostynt oherwydd eu bod yn erthylu yn y fan yr oeddynt yn sefyll ynddo. Lladdwyd llawer o'r sawl na allai sefyll gan bobl eraill yn rhedeg trostynt.




'Does yna ddim cytundeb ynglyn a faint fu farw y diwrnod hwnnw, ond rydym yn gwybod i saith mil amdo gael eu gwerthu yn Bhopal yn ystod y diwrnod neu ddau wedi'r digwyddiad ar gyfer y sawl oedd a theuluoedd i'w claddu neu'i llosgi. Rydym hefyd yn gwybod i'r fyddin ac awdurdodau lleol gladdu miloedd o'r sawl nad oedd a theuluoedd yn fyw. Mae'n bosibl i cymaint ag ugain mil o bobl farw. Mae'n debyg i hanner miliwn o bobl ddod i gysylltiad o rhyw fath efo'r nwy. Mae yna ddegau o filoedd - efallai ganoedd o filoedd wedi dioddef problemau iechyd difrifol ers y diwrnod hwnnw. Caiff canoedd o fabanod yn yr ardal eu geni gyda diffygion pob blwyddyn oherwydd bod y cyflenwad dwr wedi ei lygru.

Er bod ansicrwydd ynglyn a'r union nifer a fu farw ac a ddioddefodd broblemau meddygol, rydym yn hollol siwr am bwy oedd yn y pen draw yn gyfrifol - cwmni cemegau Americanaidd o'r enw Union Carbide, a'r dyn oedd yn gadeirydd iddynt ar y pryd - Warren Anderson. Roedd ganddynt ffatri yn y dref oedd yn cynhyrchu cemegolion gwenwynig ac roedd y safonau rheolaeth tros y ffatri yn rhyfeddol o isel - gyda phob rheoliad diogelwch yn cael ei anwybyddu mewn ymgyrch loerig i arbed pres.

Mae'n sicr mai'r hyn a arweiniodd yn uniongyrchol at y drychineb oedd y penderfyniad i droi'r system cadw cemegolion yn oer i ffwrdd er mwyn arbed gwerth $37 doler y diwrnod ar nwy freon. Arweiniodd hyn at brosesau cemegol a greodd y methyl-isocyanate - un o'r nwyon mwyaf gwenwynig i gael ei gynhyrchu erioed a chwythwyd hwnnw tros y dref. Roedd cyfres hir o benderfyniadau eraill wedi eu cymryd cyn hynny oedd yn tanseilio'r systemau diogelwch. Arbed pres oedd y rheswm tros pob un o'r penderfyniadau hynny.

Mae'r broses gyfreithiol i ddigolledu'r sawl a fu farw ac a gafodd eu bywydau wedi eu difetha ac i gosbi'r sawl oedd yn gyfrifol wedi bod yn un faith. Fel mae'n digwydd cafwyd dedfryd mewn achos troseddol ddechrau'r mis yma (yng nghanol yr helynt BP) - gyda saith o swyddogion Indiaidd yn cael eu dedfrydu i ddwy flynedd a hanner o garchar yr un ac yn cael eu dirwyo $10,500 - rhyngddyn nhw. 'Doedd Mr Anderson nag Union Carbide ddim yn y llys - er eu bod wedi derbyn gwis i fynd. Dewisodd Mr Anderson aros adref yn Efrog Newydd ac ni ddaeth neb i'r llys ar ran y cwmni. Hyd yn hyn mae gweinyddiaeth Mr Obama wedi gwrthsefyll pwysau o'r tu allan ac oddi mewn i'r UDA i estraddodi Mr Anderson i wynebu llys yn India. Mae Union Carbide wedi talu iawndal bellach i'r rhan fwyaf o'r sawl a effeithwyd arnynt - ond mae hwnnw'n llawer, llawer llai ym mhob achos na mae BP yn gorfod ei dalu mewn dirywon uniongyrchol i lywodraeth yr UDA am pob un o'r miliynau o fareli maent yn eu colli o'u ffynnon olew yng Ngwlff Mecsico.



Rwan cymharwch hyn efo ymateb eithaf hysteraidd ac o bosibl xenoffobaidd gan yr un weinyddiaeth a'r bygythiadau o ddirwyon, erlyniadau troseddol ac ati sy'n cael eu taflu i gyfeiriad BP yn sgil trychineb llawer, llawer llai difrifol (mewn termau dynol) Deepwater Horizon.

Does gen i ddim problem efo'r bygythiadau hynny fel y cyfryw - mae atebolrwydd corfforiaethol yn greiddiol i ymdeimlad o gyfrifoldeb corfforiaethol. Mae gen i, fodd bynnag, broblem efo'r safonau deublyg o mor Americanaidd mae'r cyferbyniad rhwng y ddwy stori yn ei ddangos yn anymunol o glir.

Mae yna ddrwgdeimlad digon cyffredinol tuag at America y tu allan i'r wlad honno ers rhyfel Vietnam. Ceir amryw o resymau am hynny ac maent yn gymhleth. Ond un o'r pwysicaf yn eu plith ydi'r ymdeimlad o safonau deublyg ar ran y wlad a'i phobl - bod buddiannau, ac yn bwysicach bywydau Americanaidd cymaint pwysicach iddynt na buddiannau a bywydau pobl eraill. Mae'r gwerth isel a roir gan yr UDA ar fywydau tramorwyr yn cyferbynnu'n anghyfforddus efo'u arfer o bregethu pwysigrwydd hawliau dynol, gwerthoedd democrataidd ac ati i eraill.

Yn y cyd destun yma mae deall y gwahaniaeth yn ymateb gweinyddiaeth Obama i fethiant Tony Hayward i ddelio efo'r broblem yn y Gwlff yn ddiymdroi a methiant Warren Anderson i gyflwyno ei hun ger bron ei well yn India. Mae'r rhan fwyaf o lefydd a effeithwyd arnynt yn y Gwlff yn Americanaidd, ac mae canfyddiad (ffug fel mae'n digwydd - mae BP mor Americanaidd nag ydyw Brydeinig erbyn hyn) mai cwmni tramor sy'n gyfrifol am y sefyllfa. Mae hyn yn cynhyrchu drwgdeimlad sylweddol tuag at BP ymysg llawer o Americanwyr, ac mae Osama yn gorfod ymateb i hynny trwy gosbi BP, ac yn bwysicach trwy gynhyrchu rhethreg sy'n adlewyrchu diflastod Americanwyr - etholwyr - cyffredin.

Ar y llaw arall cwmni Americanaidd ydi Union Carbide ac Americanwr ydi Warren Anderson. Tramorwyr oedd y sawl a effeithwyd arnynt gan y methyl-isocyanate. Mae'n ddealladwy nad ydi'r digwyddiad yn Bhopal yn cynhyrchu cymaint o ddrwg deimlad heddiw yn yr UDA - wedi'r cwbl mi ddigwyddodd chwarter canrif yn ol. Ond ni wnaeth achosi llawer o ddrwg deimlad tuag at Union Carbide yn y wlad ar y pryd - yn sicr ddim canfed o'r gynddaredd sy'n cael ei gyfeirio at BP pob tro mae 'deryn wedi ei orchuddio mewn olew yn ymddangos ar Fox News. Mae rhywfaint o bwysau wedi dod gan seneddwyr Democrataidd i estraddodi Mr Anderson, ond ddim llawer.

Pan gafodd Obama ei ethol yr angen am newid oedd craidd ei ymgyrch. Ond mae rhai pethau sylfaenol ddigyfnewid am yr wlad ryfeddol o fewnblyg a hunan ymrwymedig yma - ac mae bod efo llinyn mesur cwbl wahanol i fesur gwerth pobl sydd yn Americanwyr, a phobl nad ydynt ymhlith y rheiny.

Diolch Dick a George

Fel 'dwi'n 'sgwennu hyn mae delweddau o Obama cael ei wneud yn arlywydd America ar y teledu. Ar ddiwrnod mor hynod efallai y dylid diolch i'r cyn Arlywydd Dick Cheney a'i ddirprwy George Bush am yr oll maent wedi ei wneud i symud y byd yn ei flaen.

Mae'n anodd credu mai dim ond wyth mlynedd yn ol y daeth Dick yn arlywydd, ac roedd wedi mwydro ei ben bach gyda phob math o syniadau gwirion ar ol darllen holl lyfrau P J O'Rouke.



Er enghraifft roedd wedi dod i'r casgliad bod neo ryddfrydiaeth, sef y gred blentynaidd y bydd pob dim yn iawn os ydi'r wladwriaeth yn caniatau i farchnadoedd wneud fel y mynant. Mae fersiynau ychydig yn gwahanol o'r idiotrwydd 'deallusol' yma wedi creu llanast economaidd byd eang ar sawl achlysur yn y gorffennol, ond ta waeth mae PJ yn yn da am ddweud jocs, ac mae PJ yn dweud bod neo ryddfrydiaeth yn beth da - felly neo ryddfrydiaeth amdani.

Yr unig gredo seciwlar diweddar sydd hyd yn oed yn fwy idiotaidd na neo ryddfrydiaeth ydi neo geidwadiaeth. Yr unig elfennau call sydd i'r ddamcaniaeth chwerthinllyd yma ydi'r gred ei bod yn briodol i'r wladwriaeth ymyryd yng ngweithgareddau'r farchnad a bod gwladwriaeth les yn beth da. Taflodd Dick yr elfennau hynny allan trwy'r ffenest a chadw stwff y seilam i gyd - bod gan America hawl ymyryd yn filwrol ar hyd y byd yn ol ei dymuniadau, bod dilyn polisi tramor ymarferol a chymodlon yn beth drwg. Felly, yn anhygoel llwyddodd Dick i greu dogma wleidyddol unigryw - neo geidwadiaeth heb yr elfennau call ynghyd a neo ryddfrydiaeth. Mae'n anodd meddwl am ddamcaniaeth wleidyddol mor naif, anymunol ac idiotaidd. Natsiaeth neu gomiwnyddiaeth efallai - fedra i ddim meddwl am ddim arall.

Y peth gwaethaf am hyn oll ydi'r ffaith bod Dick yn fodlon troi ei syniadau gwirion yn bolisi, ac yn fodlon troi'r polisi hwnnw yn realiti. Felly dyna ni - rhyfel gwirioneddol drychinebus yn Irac ac un fawr llai trychinebus yn Afganistan, artaith a herwgipio yn rhan o bolisi swyddogol yr UDA, carchardai cudd, carcharu pobl heb achos llys, eithafwyr ar hyd a lled y byd yn edrych yn weddol gall wrth ymyl yr UDA, polisiau amgylcheddol mwyaf adweithiol y byd, celwydd yn rhan o naratif pob dydd y weinyddiaeth, difa'r cytundeb rheoli taflegrau rhyngwladol, y wladwriaeth yn clustfeinio ar ei dinasyddion ei hun, y wladwriaeth yn rhyddhau gwybodaeth am aelodau ei gwasanaethau cudd ei hun, banciau America wedi eu gwladoli i bob pwrpas, yr UDA i fyny at ei dalcen mewn dyled. O ia, ac mi edrychodd Dick yn ddi ffrwt o hirbell fel roedd un o brif ddinasoedd y De yn suddo o dan y don.

Yr unig gysur o lanast erchyll y blynyddoedd diwethaf ydi na fydd yna neb yn pleidleisio i rhywun sy'n arddel damcaniaethau Dick am flynyddoedd maith. Am hynny o leiaf, diolch hogiau.

Newid trwy symud ymlaen tua'r gorffennol?

Mae Barack Obama yn gymharol ifanc, a newid oedd ei thema mawr yn yr etholiad arlywyddol, ac yn ddi amau mi fydd yna newid. Ond tybed os y bydd dwy o'r prif swyddi economaidd yn mynd i ddau ddyn mewn oed mawr. Gallai Paul Volcker yn hawdd gael ei roi'n gyfrifol am system bancio canolog America - Y Fed, a gallai Warren Buffet gael ei hun yn gyfrifol am y trysorlys. Mae Mr Volker yn ei wythdegau a Mr Buffet yn 78.

Ond hen neu beidio, mae'n anodd meddwl am bar mwy galluog yn unrhyw le i ddelio gyda'r llanast economaidd a adawyd ar ei ol gan neo ryddfrydiaeth Bush.

Etholiadau America a newidiadau strwythurol gwleidyddol

'Does gen i ddim rhyw ddiddordeb anferth yng ngwleidyddiaeth America a dweud y gwir, ond mi gymrais ychydig funudau heddiw i gael cip ar fapiau canlyniadau etholiadau yn y gorffennol. Rydym yn tueddu i feddwl am ddaearyddiaeth etholiadaol America - y De a'r Mid West yn Weriniaethol a'r Gorllewin pell a'r ardaloedd diwydiannol yn Ddemocrataidd fel rhywbeth di gyfnewid - ond dydi o ddim. Ystyrier y mapiau isod o'r ganrif ddiwethaf - 'dwi wedi edrych ar un etholiad o pob tair gyda bwlch o 12 mlynedd rhwng pob un rhwng 1904 a 2000. Gellir gweld yr holl fapiau yma.











Y De Ddywrain ydi'r ardal mwyaf diddorol. Hyd 1964 roedd y Democratiaid yn dominyddu - ond wedyn mae pethau'n troi fel cwpan mewn dwr. Llwyddodd Barry Goldwater i gymryd yr ardal ar ran y Gweriniaethwyr er gwaetha'r ffaith bod eu blaid wedi eu chwalu'n llwyr yng ngweddill y wlad. Mae'r rhan yma o'r wlad wedi bod yn driw i'r Gwereniaethwyr ym mhob etholiad arlywyddol ers hynny - ag eithrio 1976 pan bleidleisiodd tros Jimmy Carter. Pleidlais ar sail daeryddiaeth oedd hon - o Georgia y daw Carter, hefyd roedd drwg deimlad cyffredinol yn y De tuag at Washington yn sgil Watergate. Llwyddodd Clinton i ennill pedair o daleithiau yn 96 - ond ei dalaith o ac un ei ymgeisydd is arlywyddol Al Gore oedd dwy o'r rheiny. Mae hyn yn ddigon hawdd i'w egluro - gyda'r oedd y Democratiaid yn cael eu cysylltu efo'r mudiadau hawliau sifil, nid oedd y mwyafrif o bobl croenwyn yn fodlon pleidleisio trostynt yn y rhan yma o'r wlad.

Mae'r gwahaniaeth rhwng patrymau pleidleisio'r Mid West ac arfordir y Gorllewin yn beth gweddol newydd - fel rheol roeddynt yn pleidleisio yn yr un ffordd. Mae'n debyg mai newidiadau demograffig yn y gorllewin sy'n rhannol gyfrifol am hyn yn ogystal a dylanwadau o'r tu allan i'r UDA - er mae mwy iddi na hynny hefyd.

Cymharol ddiweddar ydi ymlymiad rhai o'r taleithiau diwydiannol poblog megis Efrog Newydd i'r Democratiaid. Y peth mwyaf cyson mae'n debyg am y mapiau ydi bod pedair talaith sydd yn agos at ganol y wlad - North Dakota, South Dakota, Nebraska a Kansas yn pleidleisio i'r Gwereniaethwyr bron yn ddi eithriad - oni bai pan mae cyflafan etholiadol yn erbyn y Gweriniaethwyr.

Yr hyn sy'n ddiddorol i mi ydi'r ffaith bod patrymau pleidleisio sy'n ymddangos ar y pryd yn rhai parhaol yn newid mewn cyfnod byr o bryd i'w gilydd. Un o ddau reswm sy'n gyrru hyn - lle mae plaid yn newid mewn ffordd nad yw'n dderbyniol i'w hetholwyr neu pan mae gwleidyddiaeth yr etholwyr eu hunain yn newid.

Yn y chwe degau canol newidiodd natur y Blaid Ddemocrataidd, a chafwyd ail gynghreirio a arweiniodd yn y diwedd at symud gwleidyddiaeth America i'r Dde. Mae'n bosibl dadlau bod yr etholwyr yn hytrach na'r pleidiau yn symud i'r Chwith yn yr etholiad bresennol oherwydd bod neo ryddfrydiaeth economaidd a neo geidwadiaeth polisi tramor y Gweriniaethwyr wedi colli eu hygrededd yn llwyr.

Mae'r ddau symudiad yma wedi digwydd yn nes adref sawl gwaith. Er enghraifft cychwynodd gwleidyddiaeth Prydain ar symudiad eithaf cyflym i'r Chwith yn 1918 pan symudodd yr etholwyr i'r Chwith. Ail strwythuro natur yr etholwyr oedd yn rhannol gyfrifol am hyn - roedd llawer mwy o bobl dosbarth gweithiol yn cael pleidleisio ac arweiniodd hyn at ddifa'r Blaid Ryddfrydol a thwf y Blaid Lafur. Yn yr un etholiad yn yr Iwerddon chwalwyd Cenedlaetholdeb cyfansoddiadol a sgubwyd y wlad gan Genedlaetholdeb llawer mwy gwrth Brydeinig a gwrthnysig. Symudodd y boblogaeth i'r Chwith hefyd wedi'r ail Ryfel byd pan dderbynwyd yr angen am drethi uwch er mwyn ariannu gwladwriaeth les. Symudodd y Blaid Lafur i'r Chwith ar ddechrau'r 80au ar yr union adeg pan oedd yr etholwyr yn symud i'r Dde - gyda chanlyniadau trychinebus. Symudodd y blaid honno'n ol i dirwedd gwleidyddol y rhan fwyaf o etholwyr yn y nawdegau.

Gall newidiadau o'r math yma ddigwydd yn unrhyw le - hyd yn oed yma yng Nghymru.