Yn y blogiadau diwethaf dwi wedi bod yn edrych ar ddiwylliant sefydliadol – sut mae sefydliadau’n methu, pam mae rhai lleisiau’n cael mwy o bwys nag eraill, beth all ddigwydd i bobl sy’n herio, a sut gall sefydliad gymhlethu methiant cynradd trwy ei ymateb i’r methiant hwnnw.
Mae yna un cwestiwn arall sy’n dilyn yn naturiol o hyn oll.
Beth ydi rôl grŵp gwleidyddol sy’n rheoli sefydliad pan mae’r sefydliad hwnnw’n wynebu problemau?
Mae profiadau y blynyddoedd diwethaf yng Ngwynedd wedi codi cwestiynau ehangach ynglŷn â’r berthynas rhwng grŵp gwleidyddol, ei aelodau Cabinet, a’r sefydliad maen nhw’n gyfrifol am ei arwain.
Ond mae yna reswm llawer ehangach pam fy mod i’n meddwl bod angen inni feddwl am hyn rŵan.
Mae Plaid Cymru bellach mewn llywodraeth genedlaethol. Ac wrth edrych ymlaen at etholiadau llywodraeth leol Mai 2027, mae posibilrwydd gwirioneddol y bydd y Blaid hefyd yn rheoli, neu’n chwarae rhan flaenllaw wrth redeg, nifer o gynghorau – rhai am y tro cyntaf erioed.
Mae hynny’n gwneud y mater yn berthnasol iawn.
Mae’n hawdd iawn i unrhyw blaid fod o blaid craffu, tryloywder ac atebolrwydd pan fo plaid arall mewn grym. Mae hi’n anos o lawer pan fo’r cwestiynau anghyfforddus yn cael eu gofyn am sefydliad mae eich plaid eich hun yn gyfrifol am ei redeg. Mae hynny’n fater sydd angen ei reoli – a dydi hi ddim yn bosibl ei reoli yn absenoldeb cyd-ddealltwriaeth ynglŷn â phwrpas a chyfrifoldebau grŵp gwleidyddol.
A chyn y gellir gwneud hynny mae rhywbeth sylfaenol sydd angen ei ddeall:
Dydi plaid sy’n rheoli sefydliad ddim yr un peth â’r sefydliad mae’n ei reoli.
Maen nhw’n ddau beth cysylltiedig, ond gwahanol. Mae gan y naill gyfrifoldeb gwleidyddol dros y llall, ond dydi hynny ddim yn golygu bod eu buddiannau bob amser yn union yr un fath. Weithiau mae cyfrifoldeb gwleidyddol yn golygu amddiffyn penderfyniad y sefydliad. Weithiau mae’n golygu ei herio.
Yr angen am ffiniau
Mae aelodau Cabinet mewn sefyllfa anarferol.
Maen nhw’n aelodau o grŵp gwleidyddol, wedi’u hethol ar faniffesto ac yn atebol yn wleidyddol i’w cyd-aelodau a’r etholwyr. Ond maen nhw hefyd yn rhan o weithrediaeth y Cyngor ac yn gweithio’n agos iawn efo swyddogion proffesiynol. Maen nhw angen perthynas waith dda efo’r swyddogion hynny.
Mae hynny’n angenrheidiol. Fyddai llywodraeth leol ddim yn gweithio fel arall.
Ond mae angen ffiniau.
Mae angen i aelod Cabinet ddeall nad ydi cytuno â chyngor swyddogol yr un peth â disgwyl i bob aelod arall o’r Grŵp gytuno ag ef. Mae angen i swyddogion ddeall bod aelodau’r Grŵp yn wleidyddion etholedig sydd â hawl – ac weithiau ddyletswydd – i herio. Ac mae angen i’r Grŵp ddeall bod aelodau Cabinet weithiau’n gweithio o fewn cyfyngiadau cyfreithiol, ariannol neu weithredol nad ydynt yn amlwg iddyn nhw na neb arall.
Mae angen agosrwydd er mwyn llywodraethu.
Ond mae angen digon o bellter er mwyn herio.
Mae’r perygl yn gweithio’r ddwy ffordd
Mae hyn yn arbennig o bwysig oherwydd gall methiant i gynnal y ffiniau hynny gael effaith negyddol i’r ddau gyfeiriad.
Gall diwylliant y sefydliad lifo i mewn i’r grŵp gwleidyddol.
Os oes sefydliad yn amddiffynnol, yn anfodlon cael ei herio neu’n tueddu i weld beirniadaeth fel bygythiad, gall aelodau Cabinet sy’n gweithio’n agos iawn ynddo ddechrau mabwysiadu’r un ffordd o edrych ar bethau. Yn raddol gall her i benderfyniad y Cyngor gael ei gweld fel her i’r Grŵp. Gall cwestiynu swyddogion ddod i gael ei weld fel diffyg teyrngarwch gwleidyddol. Gall amddiffyn y blaid ac amddiffyn y sefydliad ddod yn un peth.
Ond gall y broses weithio’r ffordd arall hefyd.
Gall diwylliant gwleidyddol negyddol lifo o’r Grŵp i mewn i’r ochr weithredol. Os yw anghytundebau gwleidyddol yn cael eu personoli, os yw aelodau sy’n herio’r arweinyddiaeth yn cael eu gweld fel gwrthwynebwyr i’w trechu, neu os yw anghydfodau mewnol yn cael eu cario i mewn i berthynas aelodau Cabinet â swyddogion, mae perygl bod peirianwaith y sefydliad ei hun yn cael ei dynnu i mewn i wleidyddiaeth fewnol y grŵp gwleidyddol.
Dylai hynny fod yn llinell goch na ddylid byth ei chroesi.
Ni ddylai adnoddau, prosesau na pherthynas swyddogol sefydliad cyhoeddus fyth gael eu defnyddio – na chael eu gweld fel pe baent yn cael eu defnyddio – i setlo anghydfodau gwleidyddol mewnol.
Oherwydd ar y pwynt hwnnw mae’r ffin rhwng llywodraethu sefydliad a defnyddio sefydliad yn dechrau chwalu. Ac os ydi hynny’n digwydd, dydi’r perygl ddim yn wleidyddol yn unig. Mae’n berygl i uniondeb y sefydliad ei hun.
Dyna pam nad mater o foesoldeb yn unig ydi ffiniau. Maen nhw’n rhan o lywodraethiant effeithiol.
Y demtasiwn i amddiffyn “ein” sefydliad
Mae yna demtasiwn arall pan fo plaid wedi bod mewn grym am gyfnod. Mae’r sefydliad yn dechrau teimlo fel sefydliad y blaid honno.
Mewn sefyllfa felly, os oes rhywun yn beirniadu’r sefydliad, mae’n gallu dechrau teimlo fel pe bai’n beirniadu’r bobl sy’n ei redeg yn wleidyddol.
A dyma lle mae plaid mewn grym angen bod yn arbennig o ofalus.
Os oes methiant gwirioneddol mewn sefydliad, mae ceisio ei amddiffyn nid yn unig yn gallu bod yn foesol anghywir – gall fod yn wleidyddol annoeth.
Gall problem oedd yn wreiddiol yn fethiant sefydliadol ddod yn fethiant gwleidyddol hefyd, wrth i’r blaid glymu ei hun wrth fethiant neu gamgymeriad nad oedd ganddi fawr o reolaeth drosto yn y lle cyntaf.
Mae yna ddewis arall. Gall plaid mewn grym ddweud:
“Ni sy’n gyfrifol am wneud i’r sefydliad yma weithio’n well. Dydi hynny ddim yn golygu ein bod dan rwymedigaeth i amddiffyn popeth mae wedi’i wneud.”
Mewn gwirionedd, weithiau’r ffordd orau o amddiffyn hygrededd gwleidyddol plaid ydi bod ymysg y cyntaf i gydnabod bod rhywbeth wedi mynd o’i le.
Dydi grŵp gwleidyddol ddim yn Gabinet estynedig
Mae hyn yn arwain at bwynt arall.
Dydi grŵp gwleidyddol ddim yn estyniad o’r Cabinet.
Mae Cabinet angen arwain. Ond mae gan aelodau eraill y Grŵp swyddogaethau gwahanol. Mae rhai ar bwyllgorau craffu. Mae rhai’n gadeiryddion pwyllgorau. Mae pob un yn gynghorydd unigol ag atebolrwydd i’w etholwyr ac i bolisïau ac egwyddorion eu plaid.
Weithiau bydd hynny’n golygu gofyn cwestiynau nad ydi aelod Cabinet eisiau eu clywed.
Dydi hynny ddim o reidrwydd yn arwydd bod y Grŵp wedi torri. Yn wir gall fod yn arwydd bod y Grŵp yn gweithio a bod y diwylliant mewnol yn iach.
Mae’n wir bod cydlyniant gwleidyddol yn bwysig. Ond dydi cydlyniant ddim yr un peth â chydymffurfiaeth. Maen nhw’n ddau beth gwahanol.
Mewn gwirionedd, gall Grŵp sy’n anghytuno’n agored ond wedyn yn dod i benderfyniad fod yn llawer mwy cydlynus nag un lle nad oes neb yn fodlon dweud eu bod yn anghytuno yn y lle cyntaf.
Ac os ydi undod yn dibynnu ar beidio gofyn cwestiynau anghyfforddus, mae’r undod yn fregus iawn.
Beth sy’n digwydd i’r bobl sy’n herio?
Dyma lle mae’r blogiad yma yn cysylltu’n uniongyrchol â’r rhai blaenorol.
Yr un mecanwaith sy’n gallu gweithredu mewn sefydliad sy’n gallu gweithredu mewn grŵp gwleidyddol hefyd: mae’r sylw’n symud yn raddol oddi wrth yr hyn sy’n cael ei ddweud at y person sy’n ei ddweud.
Mae anghytuno yn troi’n ddiffyg teyrngarwch. Mae herio yn troi’n danseilio. Mae gofyn cwestiynau yn troi’n godi twrw.
Ac unwaith mae hynny’n digwydd, mae’r Grŵp yn dechrau colli un o’r pethau mwyaf gwerthfawr sydd ganddo: pobl sy’n fodlon dweud rhywbeth pan maen nhw’n meddwl bod rhywbeth o’i le. Os ydi hynny’n digwydd dydi’r Grŵp ddim yn dysgu ac mae’n colli’r gallu i gywiro camgymeriadau mewn pryd.
Dydi grŵp gwleidyddol iach ddim yn ofod lle mae pawb yn cytuno ar bob dim drwy’r amser. Mae’n ofod lle gall pobl anghytuno’n sylfaenol heb ddod yn elynion a heb weld bai ar ei gilydd.
Parch ac urddas
Ac mae hynny’n dod â ni at rywbeth mwy sylfaenol na strwythurau a phrosesau.
Mae angen i aelodau grŵp gwleidyddol drin ei gilydd gyda pharch ac urddas.
Dydi hynny ddim yn golygu bod angen iddyn nhw fod yn ffrindiau. Dydi o chwaith ddim yn golygu osgoi anghytundeb. Mewn grŵp gwleidyddol iach bydd anghytundeb weithiau’n chwyrn. Bydd pobl yn meddwl bod cyd-aelodau’n anghywir – ac weithiau byddan nhw’n meddwl eu bod nhw’n ofnadwy o anghywir.
Ond mae gwahaniaeth rhwng herio safbwynt rhywun a bychanu’r person. Rhwng ennill dadl a chosbi’r sawl sydd wedi ei cholli. Rhwng anghytuno â chydweithiwr a cheisio tanseilio ei statws neu ei enw da.
Mae hynny’n arbennig o bwysig lle mae gwahaniaethau grym o fewn Grŵp.
Mae arweinydd, aelod Cabinet neu garfan fwyafrifol mewn sefyllfa wahanol i aelod unigol neu leiafrif. Mae’r gallu i ddefnyddio swyddi, dylanwad neu brosesau mewnol yn rhoi cyfrifoldeb ychwanegol ar y rhai sydd â’r grym mwyaf i beidio â defnyddio’r grym hwnnw i wneud bywyd yn anodd i’r sawl sy’n anghytuno.
Ac mae parch yn golygu rhywbeth arall hefyd: cymryd cymhellion pobl eraill o ddifrif – hyd yn oed pan rydan ni’n anghytuno efo nhw.
Mae’n hawdd iawn mewn anghydfod chwerw symud o:
“Dwi’n meddwl dy fod ti’n anghywir” – sy’n rhan gwbl normal o anghydfod gwleidyddol.
i:
“Rwyt ti’n gwneud hyn am resymau drwg.”
Gall yr ail fod yn wir weithiau, wrth gwrs. Ond os nad oes tystiolaeth dros hynny, mae priodoli cymhellion drwg yn ffordd hynod effeithiol o osgoi ymdrin â’r ddadl ei hun.
Mae’r person sy’n herio yn dod yn uchelgeisiol, yn anheyrngar, yn anodd neu’n fwriadol aflonyddgar. Ac unwaith mae hynny’n digwydd, does dim rhaid ymdrin mor ddifrifol â’r hyn mae’r person hwnnw’n ei ddweud – oherwydd mae ei gymhellion honedig wedi dod yn ffordd o ddiystyru ei ddadl.
Mae hynny’n beryglus mewn unrhyw sefydliad. Mae’n arbennig o beryglus mewn grŵp gwleidyddol oherwydd bod angen i’r bobl hynny barhau i weithio gyda’i gilydd ar ôl i’r anghydfod ddod i ben.
Dydi urddas felly ddim yn fater o gwrteisi yn unig. Mae’n rhan o’r seilwaith sy’n caniatáu i grŵp anghytuno heb chwalu.
Ac ar ôl yr anghytundeb?
Bydd pob grŵp gwleidyddol sydd mewn grym am unrhyw gyfnod yn cael anghydfodau sylweddol. Mae hynny bron yn anochel. Ac weithiau bydd yr anghydfodau hynny’n ymwneud nid â mân wahaniaethau ynghylch polisi, ond â chwestiynau sylfaenol am lywodraethu, atebolrwydd a beth ydi’r peth moesol gywir i’w wneud.
Mewn sefyllfa felly, mae’n bosibl i fwyafrif wneud penderfyniad ac i leiafrif golli’r ddadl fewnol. Dyna natur democratiaeth.
Ond dydi colli pleidlais, colli dadl fewnol neu hyd yn oed golli swydd fewnol ddim ynddo’i hun yn profi bod y safbwynt a gollodd yn anghywir.
Weithiau mae digwyddiadau diweddarach yn taflu goleuni gwahanol iawn ar yr anghydfod gwreiddiol.
Mae profiadau’r blynyddoedd diwethaf hefyd yn dangos nad yw canlyniad anghydfod mewnol o reidrwydd yn dweud wrthym pa ochr oedd yn iawn. Gall gwybodaeth a ddaw i’r amlwg yn ddiweddarach newid ein dealltwriaeth o’r hyn oedd dan sylw. Gall safbwyntiau oedd yn anghyfleus, neu oedd yn colli cefnogaeth y mwyafrif ar y pryd, edrych yn dra gwahanol wedyn – ac mewn rhai achosion gall ddod yn amlwg mai’r safbwynt hwnnw oedd yr un cadarnach, yn foesol ac yn wleidyddol.
Mae hynny’n rheswm arall pam bod angen bod yn ofalus iawn ynglŷn â sut mae mwyafrif yn trin lleiafrif ar ôl anghydfod.
Gall y mwyafrif ennill y bleidlais heb ennill y ddadl yn y tymor hir.
Ac mae sefydliad neu grŵp yn gallu gwneud dau gamgymeriad yn lle un: gwrthod safbwynt anghyfforddus yn y lle cyntaf, ac yna cosbi’r bobl oedd yn ei fynegi. Os daw digwyddiadau diweddarach i ddangos bod sylwedd i’r safbwynt hwnnw, mae’r ail gamgymeriad yn edrych yn fwy difrifol fyth.
Os ydi’r rhai oedd ar yr ochr oedd yn colli yn parhau i gael eu trin fel pobl annibynadwy, os ydynt yn colli swyddi neu ddylanwad am eu bod wedi herio, neu os oes awydd i ddial arnynt, dydi’r anghydfod heb gael ei ddatrys. Yn hytrach mae wedi cael ei ymgorffori yn niwylliant y Grŵp.
Rhoi llinell o dan bethau
Pan mae anghydfod sylweddol mae angen ffordd o ddod â phobl yn ôl at ei gilydd ar ôl anghydfod.
Weithiau gall hynny olygu proses fwy ffurfiol wedi’i hwyluso gan rywun annibynnol; dro arall gall olygu cytundeb syml ynglŷn â sut mae pobl yn mynd i weithio gyda’i gilydd yn y dyfodol. Y peth pwysig ydi bod rhyw ffordd neu’i gilydd o roi llinell o dan anghydfod sydd fel arall yn gallu parhau i wenwyno perthynas am flynyddoedd.
Ond dydi’r un dull ddim am weithio ym mhob sefyllfa.
Weithiau mae anghytundebau’n ymwneud â materion egwyddor neu atebolrwydd na ellir – ac na ddylid – eu datrys drwy geisio dod o hyd i dir canol artiffisial. Weithiau mae angen sefydlu beth ddigwyddodd neu gydnabod bod cam wedi’i wneud cyn bod modd symud ymlaen yn ystyrlon.
Ac yn bwysicach o bosibl, ni ddylai unrhyw ymgais i “symud ymlaen” droi’n ffordd o osgoi atebolrwydd, nac yn broses lle mae’r pwysau i roi’r gorffennol o’r neilltu yn disgyn yn bennaf ar y bobl sy’n credu eu bod wedi cael cam.
Weithiau nid dod i gytundeb penodol ydi’r nod hyd yn oed. Y nod ydi dod o hyd i ffordd o gydweithio a symud ymlaen.
Dydi ailuno ddim yn golygu anghofio. Dydi o ddim yn golygu esgus nad oedd gwahaniaethau gwirioneddol. Ac yn sicr dydi o ddim yn golygu mynnu bod pawb yr un mor gywir neu’r un mor anghywir â’i gilydd er mwyn cadw’r ddysgl yn wastad.
Mae’n golygu derbyn bod anghydfod wedi digwydd, dysgu ohono, ac yna gwrthod gadael iddo droi’n gylch parhaol sy’n atal y Grŵp rhag symud ymlaen.
Ac mae hynny’n dod â ni’n ôl at barch ac urddas.
Os mai dim ond pan rydan ni’n cytuno efo’n gilydd rydan ni’n trin ein gilydd â pharch, dydi parch ddim yn golygu llawer iawn mewn gwirionedd.
Y prawf ydi a allwn ni barhau i gydnabod urddas a didwylledd pobl rydym wedi anghytuno’n ddwys â nhw – a gweithio ochr yn ochr â nhw wedi’r anghydfod.
Plaid Cymru mewn grym
Mae hyn i gyd yn dod yn bwysicach wrth i Blaid Cymru gael mwy o brofiad o lywodraethu.
Mae gwrthblaid yn gallu diffinio ei hun i raddau helaeth drwy’r hyn mae’n ei wrthwynebu.
Mae plaid mewn llywodraeth angen rhywbeth arall: diwylliant llywodraethu.
Mae angen gwybod sut i ddefnyddio grym, ond hefyd sut i’w gyfyngu. Sut i gynnal cydlyniant heb fynnu ufudd-dod. Sut i weithio gyda swyddogion heb gael ei llyncu gan y sefydliad. Sut i gefnogi aelodau Cabinet heb droi’r Grŵp yn estyniad o’r Cabinet. Sut i dderbyn her heb drin y sawl sy’n herio fel gelyn.
Ac mae angen diwylliant lle mae parch ac urddas yn cael eu cynnal hyd yn oed yng nghanol anghytundeb chwerw.
Yn anad dim, mae angen sicrhau nad yw’r ffin rhwng plaid a sefydliad yn diflannu.
Oherwydd mae’r perygl yn rhedeg i’r ddau gyfeiriad.
Gall diwylliant diffygiol sefydliad lygru diwylliant grŵp gwleidyddol.
A gall diwylliant diffygiol grŵp gwleidyddol lygru’r sefydliad mae’n ei reoli.
Dyna pam mae’r gwersi hyn yn bwysig ymhell y tu hwnt i Wynedd.
Os ydi Plaid Cymru am fod yn blaid lywodraethol – yn genedlaethol ac yn lleol – mae angen iddi fod nid yn unig yn dda am ennill grym.
Mae angen iddi fod yn dda am ddefnyddio grym.
Ac efallai mai un o’r profion pwysicaf oll ydi hwn:
Sut mae bod yn gyfrifol am sefydliad, bod eisiau iddo lwyddo, a bod yn falch o’r hyn mae’n ei gyflawni – heb ddod mor agos ato nes colli’r gallu i’w herio?
Ac mae yna ail brawf hefyd:
Pan fo rhywun o fewn y blaid yn dweud rhywbeth nad ydi’r gweddill eisiau ei glywed, ydi’r person hwnnw’n cael ei weld fel problem – neu fel rhan angenrheidiol o’r mecanwaith sy’n atal y Grŵp, y Cabinet a’r sefydliad rhag gwneud camgymeriadau?
