Monday, May 27, 2024

Etholiad 2024 a’r marchnadoedd betio

 Mae’n debyg y bydd rhaid i mi sôn rhyw ychydig am yr etholiad cyffredinol annisgwyl braidd sydd ar y ffordd - felly dyma gychwyn trwy edrych ar y marchnadoedd betio, a’r hyn maent yn dweud wrthym am yr hyn sy’n debygol o ddogwydd mewn etholaethau unigol.  

 

Cyn mynd ati i wneud hynny efallai ei bod werth dweud pwt am farchnadoedd betio, a pham eu bod yn ffordd eithaf da - ond ddim perffaith o bell ffordd - o ddarogan beth sydd am ddigwydd mewn etholiadau.  

 

Y peth cyntaf i’w ddweud mae’n debyg ydi bod marchnadoedd betio yn wrthrychol i’r graddau eu bod yn cael eu gyrru gan bres - maent yn adlewyrchu sut mae niferoedd eithaf mawr o bobl wedi betio, ac mae betio’n golygu gollwng gafael ar bres - a ‘dydi’r rhan fwyaf o bobl ddim yn gwneud hynny ar chwarae bach.  

 

Y ffordd arall o geisio darogan etholiadau ydi polau piniwn wrth gwrs. Mae’r rheiny yn gweithio mewn ffordd hollol wahanol i farchnadoedd betio  - maent yn gweithio trwy samplu setiau cynrychioladol o’r boblogaeth pleidleisio - ac erbyn hyn mae nhw’n gweithio’n eitha’ da - er bod yr amrediad rhwng gwahanol bolau yn gallu bod yn eang yn aml – rhywbeth sydd yn adlewyrchu methodoleg gwahanol yr amrywiol gwmnïau polio.

 

Mae’n debyg bod marchnadoedd betio yn llai ‘gwyddonol’ ar un olwg, ond mae ystyriaethau ehangach yn eu gyrru hefyd - yr amrywiol bolau piniwn wrth gwrs - ond hefyd ystyriaethau eraill megis gwybodaeth leol, canfyddiadau cyfryngol, argraffiadau o wefannau cymdeithasol, straeon anecdotaidd ac weithiau data sydd ym meddiant pleidiau gwleidyddol a pholio preifat. 

 

Mae’n anodd gwybod os mai marchnadoedd betio ‘ta polau ydi’r ffordd orau o ddarogan canlyniadau etholiad, ond mae gan y trywydd marchnadoedd betio un fantais - anaml y bydd polau ar gael ar gyfer etholaethau unigol - ond mae marchnadoedd betio ar gael ar gyfer etholaethau unigol, ac mae nhw eisoes wedi dechrau agor - gan gynnwys rhai Cymreig.  

 

Felly beth mae’r marchnadoedd Cymreig sydd wedi ymddangos yn dweud wrthym? Mi wnawn ni ddechrau efo tair etholaeth lle mae’r canlyniad tebygol yn eithaf clir - Dwyfor Meirionnydd, Aberafan / Maesteg a Phontypridd. Mae’r marchnadoedd betio yn adlewyrchu’r realiti hwnnw.   

 

Aberafan / Maesteg yn gyntaf.  Mae’r farchnad yma yn rhoi odds o 1/500 i Lafur - sydd yn cyfieithu i debygolrwydd sy’n agos i 100% mai Llafur fydd yn ennill yma.  




 

Mae marchnad Pontypridd yn rhoi odds o 1/150 i ni - sydd eto yn rhoi tebygolrwydd sydd yn agos at 100% mai Llafur fydd yn ennill.  




 

O symud i’r Gogledd Orllewin a’r ecosystem etholiadol wahanol sy’n bodoli yno, mae’r farchnad betio yn Nwyfor Meirionnydd yn rhoi odds o 1/100 mai Plaid Cymru fydd yn ennill yno.  Mae hyn yn cyfieithu i debygolrwydd o 99% mai Plaid Cymru fydd yn ennill yma.  Tra nad ydi hi byth yn bosibl bod yn hollol siŵr beth fydd canlyniad etholiad, mae’r hyn mae’r hyn mae’r marchnadoedd betio yn awgrymu am y dair etholaeth uchod yn rhesymol.




 

Beth am etholaethau Cymreig mwy ymylol felly? Wel, dim ond llond dwrn o farchnadoedd am etholaethau Cymreig sydd yn agored ar hyn o bryd, ond mae  rhai digon diddorol ar gael.  

 

Dyma’r farchnad ar gyfer Ynys Mon er enghraifft.  Mae’r odds o 4/5 yn awgrymu bod tebygolrwydd o tua 56% mai Plaid Cymru fydd yn ennill.  Yn bersonol ‘dwi’n meddwl bod y tebygolrwydd yn uwch na hynny - tua 66% o bosibl.  Ond ‘dydi canfyddiad y farchnad ddim yn un afresymol.   



 

Ceredigion / Gogledd Penfro nesaf.  Mae’r odds o 1/4 yn awgrymu bod y tebygolrwydd mai Plaid Cymru fydd yn ennill yma yn dod i tua 80%.  ‘Dwi’n meddwl bod hyn yn ganfyddiad hollol resymol.  



 

Yr hyn sy’n fwy diddorol o bosibl ydi’r odds o 125/1 sy’n cael eu cynnig i’ch perswadio i roi bet mai’r Lib Dems fydd yn ennill - sy’n cyfieithu i debygolrwydd sy’n is nag 1%.  Ag ystyried bod y blaid yma wedi dominyddu gwleidyddiaeth yng Ngheredigion am y rhan fwyaf o’r ganrif ddiwethaf, ac wedi dal y sedd mor ddiweddar a 2015 - ac wedi ei hennill gyda 19,000 o bleidleisiau yn 2010, mae hyn yn rhyfeddol - ac mae’n dangos mor gyflym mae tirwedd etholiadol yn gallu newid yn lleol.  

 

Ac yn olaf Bangor / Aberconwy.  Mae’r odds o 1/7 yn awgrymu bod y tebygolrwydd o fuddugoliaeth i Lafur o gwmpas 87% - sydd yn uchel. Ond yr hyn sy’n fwy diddorol ydi odds y Toriaid a Phlaid Cymru. Mae nhw’n awgrymu bod y tebygolrwydd y bydd y Toriaid yn ennill o gwmpas 14% tra bod tebygolrwydd y Blaid o ennill  tua 9%.  


Ag ystyried y byddai’r Toriaid wedi ennill y sedd yn eithaf hawdd petai’n bodoli yn 2019, ac mai trydydd fyddai’r Blaid mae agosatrwydd y ddwy blaid o ran tebygolrwydd yn drawiadol - ac yn awgrymu bod ymgyrch y Blaid yn yr etholaeth yma yn mynd yn dda.  Bydd yn ddiddorol gweld sut mae’r ffigyrau yn symud tros yr wythnosau nesaf - ac ar ben hynny mae unrhyw un sy’n betio yn gwybod bod ceffyl sydd ag odds o 10/1 yn dod yn gyntaf weithiau.  Ac wedyn mae yna Electoral Calculus hefyd.




 

Byddaf yn dod yn ôl at y mater yma unwaith neu ddwy tros yr wythnosau nesa’.

Sunday, April 28, 2024

Pam bod creu trydan trwy ddulliau adnewyddadwy mor rhad, mor sydyn?

 Digwyddodd rhywbeth yn gynharach fis yma oedd yn arwyddocaol iawn, sy’n effeithio arnom ni i gyd a sydd a goblygiadau pellgyrhaeddol i’r dyfodol, ond ‘doedd ‘na ddim sôn ar y newyddion o gwbl ac ychydig iawn o bobl wnaeth sylwi ar y peth.

Yr hyn ddigwyddodd oedd i awr o gynhyrchu trydan yn y DU fynd rhagddi lle  syrthiodd y defnydd o danwydd ffosil wrth gynhyrchu’r trydan i 2.4% yn unig. ‘Dydi ffigwr hwn heb fod cyn ised yn hanes y Grid Cenedlaethol.  

Mae tua 80 cyfnod o hanner awr gyda llai na 5% o’r ynni sy’n cael ei gynhyrchu  o ffynonellau adnewyddadwy wedi digwydd eleni.  Eto mae hyn yn record - a ‘dydyn ni ond traean o’r ffordd trwy’r flwyddyn.  Mae hi bellach yn eithaf cyffredin i ffynonellau ffosil gyflenwi llai na 10% o anghenion dyddiol y Grid.  

Mae’r ffordd rydym yn cynhyrchu trydan yn newid yn gyflym - ac mae’n debygol iawn y bydd y bydd cyfnodau y flwyddyn nesaf pan na fydd defnydd yn cael ei wneud o gwbl o danwydd ffosil.  

Mae’n bwysig bod pethau yn symud i’r cyfeiriad yma  - cynhyrchu ynni trwy losgi tanwydd ffosil ydi un o brif yrwyr newid hinsawdd, ac mae llosgi rhai mathau o danwydd ffosil - glo er enghraifft - yn achosi niferoedd sylweddol iawn o farwolaethau yn fyd eang pob blwyddyn yn sgil y llygredd a gynhyrchir.

Mae ynni adnewyddadwy yn rhad - yn rhad iawn erbyn hyn, nid yw’n cynhyrchu fawr ddim o ran allbynnau carbon, ac ychydig iawn, iawn, o farwolaethau anfwriadol sy’n digwydd yn ei sgil o gymharu a dulliau eraill o gynhyrchu trydan.

Mae’n wir bod roedd cynhyrchu ynni adnewyddadwy yn ddrud yn y gorffennol - yn achos ynni solar ac ynni gwynt o leiaf - ond mae’n rhad erbyn hyn. 

I egluro sut mae hyn wedi digwydd efallai mai’r ffordd orau ydi dweud stori bach bersonol o oes yr arth a’r blaidd - 70au’r ganrif ddiwethaf - pan oeddwn i’n ddisgybl yn Ysgol Brynrefail.  

Rhywbryd yng nghanol y 70au cefais chwilen yn fy mhen fy mod eisiau ac angen cyfrifiannell - eitem hynod o ddrud ar y pryd.  Doedd gan neb o fy ffrindiau gyfrifiannell.   


Beth bynnag, mi wnes i ddechrau rhoi fy mhres poced, arian penblwydd, arian ‘Dolig ac ati o’r neilltu - dim da da, dim creision, dim cardiau pel droed na dim arall am fisoedd.  Daeth y diwrnod ar ôl hir aros pan oedd gen i ddigon o bres wedi ei hel a phrynais y gyfrifiannell - ac roeddwn i’n hapus fel y gog am dipyn - ond ddim am hir.

Dri mis wedi i mi hel y pres at ei gilydd a phrynu’r teclyn sylweddolais y gallwn fod wedi ei brynu bryd hynny am hanner y pris talais amdano. ‘Doeddwn i ddim mor hapus o ddod i ddeall hynny.

Wedi dwyn hyn i gof wrth baratoi ar gyfer y blogiad yma mi es i ati i gael golwg sydyn ar brisiau cyfrifianellau yn 60au a 70au y ganrif ddiwethaf, ac mae hanes swyddogol y teclynnau yn cadarnhau’r hyn dwi’n gofio.

Daeth y cyfrifianellau cyntaf ar y farchnad am tua £370 yn 1966.  Mae £370 yn swnio’n llwyth o bres heddiw - ond mae yna gryn dipyn o chwyddiant wedi digwydd ers hynny, ac roedd y £370 yn llawer, llawer mwy o bres bryd hynny nag ydi o heddiw. Ym mhres heddiw mae £370 yn 1966 werth tua £3,600.   

Roedd y Sinclair Scientific yn gwerthu am £49.95 yn 1974 (tua £700 ym mhres heddiw) - tua pryd oeddwn i’n stwffio pob magan oedd yn dod fy ffordd i mewn i’r cadw-mi-gei er mwyn prynu cyfrifiannell.

Roedd yr un model yn union ar werth am £7 (tua £63 ym mhres heddiw) ddwy flynedd yn ddiweddarach.  

Erbyn heddiw gellir prynu cyfrifiannell am fawr mwy na £1, a gellir cael fersiynau digidol ohonynt yn rhad ac am ddim.


Ar y pryd roedd yn hynod anodd deall pam bod y newid enfawr yma wedi digwydd a pham bod oeddwn i wedi safio a sgimpio cymaint yn ddi-angen - ond a thyfu’n hen a gallu edrych yn ôl a bod efo mymryn o ddealltwriaeth sut mae marchnadoedd yn gweithio, mae’r peth i gyd yn eithaf hawdd i’w esbonio.  Roedd tri ffactor yn gyrru’r cwymp mewn prisiau.

 

Yn gyntaf mae technoleg yn gwella ac yn mynd yn fwy effeithiol tros amser - ac mae hynny’n gyrru prisiau i lawr.  

 

Yn ail pan mae nwyddau yn cael eu cynhyrchu ar raddfa anferth mae’r gost o gynhyrchu pob uned yn syrthio’n sylweddol.  

 

Yn drydydd pan mae nwyddau yn cael eu cynhyrchu yn eang iawn, mae cyflenwyr newydd yn dod i’r farchnad mewn niferoedd mawr, ac mae cynyddu cystadleuaeth yn gyrru prisiau i lawr.  

 

Canlyniad hynny ydi bod prisiau nwyddau a systemau technolegol yn syrthio’n gyflym iawn pan mae’r tri ffactor yna yn dod ynghyd. Felly ceir cwymp esbonyddol - ‘exponensial’ - mewn prisiau.

 

‘Rydan ni’n sôn am rymoedd economaidd sylfaenol yn y fan hyn, ac mae’r grymoedd hynny yn gweithredu yn y farchnad ynni hefyd - ond gydag un ychwanegiad pwysig. 

 

Dylai hyn fod yn eithaf amlwg - ond mae’n debyg bod ambell un yn methu’r amlwg yn llawer rhy aml  - os ydym yn cynhyrchu ynni o’r gwynt neu o oleuni’r haul, ‘dydyn ni ddim yn gorfod prynu goleuni na gwynt.  Ar y llaw arall os ydym yn defnyddio glo, olew neu nwy i gynhyrchu trydan, rydan ni’n gorfod prynu’r glo, olew neu nwy.

 

Canlyniad hyn ydi bod creu trydan o ffynonellau adnewyddadwy yn rhatach na chreu trydan o ffynonellau eraill.   Gweler y graffiau isod (rwyf wedi eu dwyn efo’r digwyleidd-dra arferol)  i ddangos hyn.





 

Y gost gyntaf i gael ei chofnodi erioed am gynhyrchu ynni solar oedd $1865 (mewn pres heddiw) am 1 watt o drydan.  ‘Dydi 1 watt ddim llawer o drydan o gwbl. Mae’r systemau sydd ar doeau tai preifat heddiw yn cynhyrchu tua 400 watt y panel y diwrnod .   A chymryd bod 16 panel ar do, golyga hyn bod mwy na 30kwh yn cael ei gynhyrchu pob dydd - ar ddiwrnod braf.  

 

Ar brisiau 1956 byddai cynhyrchu cymaint a 30kwh o drydan wedi costio tua $500,000.  Yn amlwg ddigon dylai ymchwil i’r mater fod wedi dod i stop yn y fan a’r lle bryd hynny yn wyneb y ffasiwn gost - a dyna fyddai wedi digwydd oni bai am un peth - yr unig ffordd o gynhyrchu trydan yn y gofod ydi trwy ynni solar.  Roedd y ‘space race’ yn ei ddyddiau cynnar bryd hynny.

 

Felly parhaodd yr ymchwil a syrthiodd cost cynhyrchu ynhyrchu trydan trwy’r dull hwn - yn raddol iawn ar y cychwyn - ond yn gyflym iawn erbyn ail ddegawd y ganrif hon. Erbyn heddiw mae ynni solar wedi datblygu i fod yn un o’r ffyrdd rhataf o gynhyrchu trydan.  Mae egwyddorion tebyg yn wir am ddulliau adnewyddadwy eraill o gynhyrchu trydan.  Bydd y broses yma yn parhau i’r dyfodol a bydd cost ynni adnewyddadwy yn parhau i syrthio.

 

Mae yna broblem efo ynni adnewyddadwy wrth gwrs - mae’r rhan fwyaf ohono -  er nad y cyfan o bell ffordd - yn cael ei gynhyrchu gan y gwynt a goleuni’r haul. Ceir adegau pan nad ydi’r naill na’r llall ar gael.  

 

Ac mae yna bobl fel Andrew Neil a John Redwood yn ymddangos ar y cyfryngau cymdeithasol i dynnu sylw at yr achlysuron gweddol brin hynny pan mai ychydig iawn o ynni adnewyddadwy sy’n cael ei greu, tra’n aros yn hollol fud pan bod bron i’r cwbl o’r trydan a gynhyrchir yn dod o ffynonellau adnewyddadwy.  

 

Mae gan lywodraeth y DU darged o gynhyrchu trydan yn gyfan gwbl o ffynonellau adnewyddadwy erbyn 2035, ac o ganlyniad mae’n rhaid cyfarch y broblem o sut i gynhyrchu trydan pan mae hi’n gymylog ac yn ddi wynt erbyn hynny.  

 

Yn ddamcaniaethol nid oes rhaid gwneud dim.  Mae cyfran go lew o’r trydan sy’n cyrraedd y Grid ar hyn o bryd yn  dod trwy ryng-gysylltyddion - ‘interconnectors’  - hynny ydi o wledydd cyfagos megis Ffrainc neu wlad Belg.  

 

Cynhyrchir llawer o’r trydan  hwnnw trwy ddulliau niwclear - dulliau sydd yn osgoi llosgi tanwydd ffosil, ond sy’n dod a phroblemau eraill yn eu sgil. Ond mae’n rhaid cyfaddef nad ydi cynyddu dibyniaeth ar wledydd eraill yn gwneud synnwyr o safbwynt y DU - yn arbennig a ninnau wedi gwenwyno ein perthynas efo nhw yn sgil Brexit. 

 

Ond mae yna opsiynau eraill  - storio trydan pan mae amodau cynhyrchu yn ffafriol a’i ddefnyddio pan nad ydi amodau yn ffafriol ydi un dull.  Mae unrhyw un sydd wedi prynu batri solar yn gwybod eu bod yn bethau drud. Ond y newyddion da ydi bod yr un ffactorau sy’n gyrru prisiau cynhyrchu trydan i lawr hefyd yn gwthio prisiau batris i lawr yn gyflym. Mae cost batris lithiwm wedi syrthio tua 99% tros gyfnod o 30 o flynyddoedd. ‘Does yna ddim lle i gredu bod y cwymp yma yn arafu (mae graddfa’r gostyngiad yn debyg iawn i un ynni solar gyda llaw). 




 

Nid solar, gwynt a batris ydi’r unig opsiwn o ran cynhyrchu ynni heb losgi tanwydd ffosil (na defnyddio niwclear).  Ceir sawl arall sydd eisoes mewn defnydd.- er enghraifft hydro, biomass, trydan yn cael ei gynhyrchu o wres tanddaearol, llanw ac ati.

 

‘Dwi ddim eisiau creu’r argraff bod cyrraedd sefyllfa lle mae holl drydan y DU yn cael ei gynhyrchu trwy ddulliau adnewyddadwy erbyn 2035 am fod yn hawdd.  Ond ‘does ‘na ddim rheswm i gredu nad ydi o’n bosibl, a nid oes rheswm i gredu os na chyrhaeddir y targed erbyn 2035 na ellir gwneud hynny yn fuan wedyn. 

 

Byddai llwyddo i wneud hynny yn gadarnhaol ym mhob ffordd - byddai ynni yn cael ei gynhyrchu yn rhad, mewn modd sydd ddim yn creu llygredd, nac  yn cyfrannu at newid hinsawdd chwaith. 

Sunday, March 31, 2024

Gorffennol a Dyfodol y Blaid Geidwadol

 Un o’r pethau diddorol am wleidyddiaeth ydi bod hanes yn ailadrodd ei hun dro ar ôl tro ar ôl tro - ac mae’n bosibl ein bod ni am weld hanes yn ail adrodd ei hun yn y dyfodol agos iawn.

 


 Mae ail gynghreirio gwleidyddol yn digwydd yn weddol aml yn llawer o wledydd Ewrop. Mae’n digwydd yn llai aml o lawer ym Mhrydain lle mae cyfuniad o’r system etholiadol cyntaf i’r felin, ceidwadaeth gyfundrefnol a llwyddiant o ran osgoi colli rhyfeloedd  yn cyfrannu at wneud y gyfundrefn wleidyddol yn eithaf di symud.  

Mae’r Blaid Geidwadol fodern wedi bod yn fwy llwyddiannus na’r un blaid Brydeinig i osgoi newid mawr.  Mae’n bosibl bod hynny ar fin newid - a dyna fydd thema’r blogiad yma.  Ond ychydig o hanes y Blaid Geidwadol yn gyntaf.

Mae hi’n bosibl dadlau - heb grwydro ymhell oddi wrth realiti - mai’r Blaid Geidwadol ydi’r blaid fwyaf llwyddiannus yn hanes gwleidyddiaeth, yn unrhyw le yn y Byd.  

Daeth i fodolaeth ar rhywbeth tebyg i’w ffurf presennol ym 1834 yn dilyn chwalfa plaid flaenorol - y Blaid Doriaidd ynghyd a nifer o grwpiau gwleidyddol eraill. Aeth ati i ddominyddu gwleidyddiaeth Oes Fictoria pan oedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn ei hanterth, ynghyd a’r Blaid Ryddfrydol wrth gwrs.  

Dominyddodd yr Ugeinfed Ganrif hefyd, a hynny i raddau mwy, er mai’r Blaid Lafur ac nid y Blaid Ryddfrydol oedd yn cystadlu efo nhw yn ystod y ganrif honno.  Mae’r patrwm hwnnw wedi parhau yn ystod y ganrif hon.  

Mae’n debyg ei bod yn bosibl dadlau i’r ddwy blaid fawr yn yr UDA ddominyddu rhyngddyn nhw i raddau tebyg ac am gyfnod tebyg, ond y tu hwnt i hynny ‘dwi’n crafu fy mhen braidd i feddwl am enghreifftiau o ddominyddiaeth gwleidyddol mor hirhoedlog. 

Beth bynnag, y gorffennol ydi’r gorffennol a rŵan ydi rŵan.  Er gwaethaf llwyddiant ysgubol i’r blaid yn Etholiad Cyffredinol 2019 - eu perfformiad gorau ers 1979 os mai canran y bleidlais ydi’r llinyn mesur - mae ei pherfformiad yn y polau ar hyn o bryd yn waradwyddus, ac mae Etholiad Cyffredinol ond ychydig fisoedd i ffwrdd ar y gorau.   

Er mor sâl ydi’r polio o’u safbwynt nhw mae  amrediad eithaf mawr yn y polio.  Os ydi’r Ceidwadwyr yn dod yn agos at waelod yr amrediad - is nag 20% o’r bleidlais - mae posibilrwydd cryf y byddan nhw yn cael llai na hanner cant o seddi, fyddai yn eu rhoi yn drydydd os nad yn bedwerydd plaid yn Nhy’r Cyffredin. Byddai’n anodd iawn ail adeiladu o le felly. 

Os ydyn nhw’n dod yn agos at frig yr amrediad bydd ganddyn nhw tua 150 o seddi a nhw fydd yn arwain yr wrthblaid a hynny’n eithaf hawdd.  Byddai canlyniad felly yn un gwael iawn - y perfformiad gwaethaf yn hanes y blaid, ond byddai’n bydew y gellid dod allan ohono ‘n raddol.

Byddai perfformiad ar sail gwaelod yr amrediad yn debygol o arwain at newid sylfaenol ym mhensaernïaeth etholiadol y DU.

Mae sefyllfaoedd tebyg wedi codi yn y gorffennol o bryd i’w gilydd yn y DU.

Rydym eisoes wedi sôn am yr ail gynghreirio a ddaeth a’r Blaid Geidwadol i fodolaeth.

Cychwynodd y gyfundrefn dwy blaid (Llafur / Ceidwadol) sydd gennym ar hyn o bryd yn dilyn 1922 mewn gwirionedd gyda diflaniad i bob pwrpas y Blaid Ryddfrydol draddodiadol.

Yn ôl 1981 holltodd y Blaid Lafur yn ddau - a daeth yr SDP i fodolaeth.  Daeth y blaid honno i gytundeb etholiadol efo’r Blaid Ryddfrydol ar gyfer etholiad cyffredinol 1983 - a bu bron i’r gynghrair honno gael mwy o bleidleisiau na Llafur (27.6% i 25.4%).  Ond ‘doedd yna ddim cymhariaeth o ran faint o seddi a enillwyd - cafodd Llafur 209 a’r Gynghrair 23. Petai Llafur wedi cael canran 4% yn is a’r Gynghrair wedi cael 4% yn fwy mae’n debygol mai Llafur fyddai’r drydydd blaid o ran nifer seddi a byddai hanes gwleidyddol y DU wedi bod yn dra gwahanol. 

Ond yr hyn a ddigwyddodd oedd i Lafur adeiladu cefnogaeth yn raddol, rhywbeth  agorodd y ffordd i fuddugoliaeth anferth 1997 a 13 blynedd o lywodraeth Lafur.  Llyncwyd yr SDP gan y Rhyddfrydwyr a datblygodd plaid yn sgil hynny oedd yn derbyn mai trydydd plaid oedd hi mewn gwleidyddiaeth Brydeinig, ond oedd yn targedu cydrannau demograffig a daearyddol penodol er mwyn macsimeiddio faint o seddi oedd ar gael iddi fel trydydd plaid.  

Felly datblygodd rhyw fath o gyfundrefn dwy blaid a chwarter - tan i hynny ddod i ddiwedd disymwth yn sgil penderfyniad y Rhyddfrydwyr i gynghreirio efo’r Ceidwadwyr yn 2010.

Fel soniwyd eisoes ‘dydi newidiadau gwleidyddol mawr ddim yn digwydd yn aml yn y DU, ac yn arbennig felly rhai sy’n arwain at ddiflaniad neu o leiaf gwymp enfawr mewn cefnogaeth.  Pan mae hynny’n digwydd mae’r hyn sy’n gyrru’r newidiadau yn amlwg.

Rydym eisoes wedi cyfeirio at hollti’r hen Blaid Doriaidd ym 1846, hollt sylfaenol mewn athroniaeth wleidyddol yn sgil diwydiannu’r wlad oedd yn gyfrifol am hynny.  

Ymestyn y gofrestr etholwyr yn sylweddol arweiniodd at dwf y Blaid Lafur yn y degawdau yn dilyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. 

Cytundeb Dydd Gwener y Croglith oedd yn Gyfrifol am yr ail fodelu gwleidyddol oddi mewn i’r cymunedau unoliaethol a chenedlaetholgar yng Ngogledd Iwerddon a arweiniodd at ddominyddiaeth diweddar y DUP a Sinn Fein. 

Refferendwm annibyniaeth yr Alban arweiniodd at gwymp syfrdanol y Blaid Lafur yn yr Alban yn 2015 a thwf cyfatebol yr SNP.  

A daw hyn a ni yn ol at y polau piniwn a lle mae’r Toriaid heddiw.  Fel rydym eisoes wedi nodi mae eu ffigyrau polio cyn ised a mae nhw wedi bod erioed.  Mae nifer o resymau arwynebol am hyn - economi yn agos at fod mewn cyfnod o argyfwng ac wedi bod mewn cyflwr felly am flynyddoedd, anhrefn gwleidyddol di baid ers i David Cameron ymddiswyddo fel Prif Weinidog, methiant Brexit i wireddu unrhyw un o addewidion yr ymgyrch i adael yr UE argyfwng o rhyw fath neu’i gilydd ym mhob gwasanaeth cyhoeddus.  

Ond symptomau o newid gwaelodol ydi’r rhain mewn gwirionedd.  Mae newidiadau sylweddol i economïau rhyngwladol yn mynd rhagddynt ar hyn o bryd – ‘globaleiddio’ ydi’r term mae’n debyg - ac mae hynny yn ei dro yn arwain at newidiadau cymdeithasol arwyddocaol.  

Canlyniad hynny yn ei dro oedd symudiad i’r Dde yng ngwleidyddiaeth y DU ac yng ngwleidyddiaeth mewnol y Blaid Geidwadol hefyd (gyda’r Ceidwadwyr Cymreig yn gwneud eu gorau i fod yn fwy Adain Dde nag unrhyw gyfadran arall).

Arweiniodd gwireddu Brexit a symudiad y Torïaid i’r Dde at ddiflaniad pleidiau’r Dde eithafol dros dro o leiaf.  Roeddynt wedi bod yn perfformio yn gryf mewn etholiadau ar ddiwedd y ddegawd ddiwethaf.  Ond ers hynny mae eu perfformiad etholiadol wedi bod yn wan iawn.

Ond rwan yn nyddiau olaf y cyfnod hir o lywodraethau Ceidwadol - ac er gwaetha’r holl symud i’r Dde mae nhw yn ôl, neu o leiaf mae Reform yn ôl, ac os ydi rhai polau yn gywir yn brathu wrth sodlau’r Ceidwadwyr. 

A chymryd am funud bod y polau gwaethaf i’r Toriaid yn cael eu gwireddu a’u bod yn ennill llai nag 20% o’r bleidlais a bod pleidlais Reform yn agos at bleidlais y Ceidwadwyr byddai hynny’n arwain at ychydig iawn o aelodau seneddol Ceidwadol a dim aelodau Reform.  

Byddwn wedyn mewn sefyllfa lle byddai mwy na thraean o’r etholwyr wedi pleidleisio tros blaid adain Dde, ond mai ychydig iawn o Aelodau Seneddol adain Dde fyddai yn Nhy’r Cyffredin.   

Byddai hynny yn ei dro yn arwain at bwysau sylweddol i ddod a’r ddwy blaid adain Dde at ei gilydd - a gallai hynny arwain at gydran eithaf mawr o gefnogwyr y Blaid Geidwadol yn chwilio am gartref newydd oherwydd na allant stumogi cynghreirio efo Reform.  

‘Dydi’r uchod ddim yn sicr o ddigwydd o bell ffordd, ond petai’n digwydd byddai gwleidyddiaeth y DU yn cael ei ail osod i raddau sydd heb ddigwydd ers y cyfnod rhwng y ddau Ryfel Byd.  Dyddiau difyr.