Llanbedr: O ganolfan sifil i ran o seilwaith amddiffyn?

Mae Canolfan Awyrofod Eryri yn Llanbedr yn y newyddion unwaith eto - y tro hwn oherwydd i gwmni amddiffyn Americanaidd gael yr hawl i weithredu yno.

Mae Canolfan Awyrofod Eryri yn Llanbedr wedi bod yn datblygu ers iddi ddod yn rhan o Barth Menter Eryri yn 2013. Dros y cyfnod hwnnw, cafodd ei chyflwyno fel canolfan ar gyfer ymchwil, arloesi a phrofi technoleg awyrofod sifil. Yn 2019, gyda buddsoddiad sylweddol gan Lywodraeth Cymru ac arian Ewropeaidd, atgyfnerthwyd y weledigaeth honno drwy ddatblygu seilwaith newydd. Y neges glir ar y pryd oedd mai creu canolfan awyrofod sifil o’r radd flaenaf oedd y nod – gan ddenu swyddi o ansawdd uchel, ymchwil, arloesi a buddsoddiad. I lawer, roedd yn gyfle i Gymru sefydlu ei hun ar flaen y gad ym maes technoleg sifil newydd.

Erbyn hyn, mae’r darlun yn edrych yn dra gwahanol.

Mae Anduril Industries, cwmni technoleg amddiffyn Americanaidd sy’n arbenigo mewn dronau milwrol, deallusrwydd artiffisial a systemau ymreolaethol, bellach wedi ennill contract Electronic Tactical Training Service (ETTS) y Weinyddiaeth Amddiffyn. Mae hynny’n golygu y bydd Llanbedr yn chwarae rhan mewn profi a hyfforddi systemau awyr di-griw i bwrpas milwrol.

Wrth gwrs, ‘dydi hynny ddim yn golygu bod Anduril wedi cymryd drosodd Faes Awyr Llanbedr. Llywodraeth Cymru sy’n berchen ar y safle, Snowdonia Aerospace sy’n ei weithredu, a’r Weinyddiaeth Amddiffyn sydd wedi dyfarnu’r contract i Anduril. Ond mae’n anodd gwadu bod natur y gweithgarwch ar y safle wedi newid yn sylfaenol yn sgil rhoi’r cytundeb i Anduril.

Yr hyn sy’n gwneud y newid hwn mor drawiadol ydi ei gyflymder a’r newid oddi wrth y weledigaeth wreiddiol.

Ym mis Hydref 2025, cododd y Cynghorydd (bryd hynny) Beca Brown gwestiwn yng Nghyngor Gwynedd yn dilyn Diwrnod Rhyngwladol Heddwch. Gofynnodd a allai’r Cyngor roi sicrwydd nad oedd y dronau oedd yn cael eu datblygu yn Llanbedr yn cael eu defnyddio at ddibenion milwrol.

Yn ei ymateb, dywedodd yr Aelod Cabinet dros yr Economi fod Cyngor Gwynedd wedi cysylltu â Snowdonia Aerospace i geisio eglurder. Yn ôl yr ymateb, roedd y cwmni wedi cadarnhau mai cwmnïau masnachol sifil yn unig oedd yn defnyddio’r safle ac nad oedd unrhyw weithrediadau drôn milwrol wedi’u cynllunio gyda’r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Llanbedr.

Fodd bynnag, yn yr ateb i’r cwestiwn atodol, gwnaed cyfaddefiad pwysig iawn. Cydnabuwyd nad oedd unrhyw rwystrau cyfreithiol yn atal gweithgareddau milwrol rhag digwydd yn y dyfodol. ‘Doedd y caniatâd cynllunio na’r trefniadau rheoleiddio yn gwahaniaethu rhwng defnydd sifil a defnydd milwrol. Yr unig beth y gallai’r Cyngor ei wneud oedd mynegi pryder pe bai’r sefyllfa’n newid.

Ac erbyn hyn, mae’r sefyllfa wedi newid.

Mewn llai na blwyddyn, mae cwmni amddiffyn Americanaidd wedi ennill cytundeb y Weinyddiaeth Amddiffyn i weithredu gwasanaeth milwrol ar y safle. Dydi hyn bellach ddim yn gwestiwn damcaniaethol; mae’n realiti.

Mae hynny’n codi nifer o gwestiynau pwysig.

Yn gyntaf, beth fydd effaith hyn ar y weledigaeth sifil wreiddiol? Roedd y prosiect yn cael ei hyrwyddo fel ffordd o ddenu cwmnïau awyrofod sifil i Gymru. Ond wrth i weithgarwch milwrol gynyddu, mae’n rhesymol gofyn a fydd hynny’n gwneud y safle’n llai deniadol i fusnesau sifil. Gall mwy o gyfyngiadau diogelwch, defnydd cynyddol o’r gofod awyr ar gyfer gweithgareddau milwrol, neu’r ffaith bod Llanbedr yn cael ei hadnabod yn bennaf fel canolfan filwrol, effeithio ar natur buddsoddiad yn y dyfodol.

Yn ail, mae angen trafodaeth onest am y risgiau sy’n dod yn sgil newid o’r fath. ‘Dydi hynny ddim yn golygu bod perygl uniongyrchol i drigolion yr ardal heddiw. Ond mae’n ffaith gyffredinol fod safleoedd sy’n cael eu defnyddio at bwrpas milwrol yn gallu dod yn fwy deniadol i ysbïo, ymosodiadau seiber neu weithgarwch gelyniaethus mwy uniongyrchol. Ac os byddai gwrthdaro confensiynol rhwng gwladwriaethau yn digwydd yn y dyfodol, mae’n rhesymol gofyn a fyddai safle sy’n rhan o seilwaith milwrol y America a NATO yn cael ei ystyried yn fwy strategol nag y byddai wedi bod fel canolfan sifil yn unig. Byddai canfyddiad felly’n ei wneud yn fwy agored i ymosodiad wrth gwrs.

Mae’r cwestiynau hyn yn arbennig o berthnasol yn y cyd-destun rhyngwladol presennol. Mae’r rhyfel yn Wcráin yn parhau, mae’r Dwyrain Canol yn wynebu ansicrwydd difrifol, ac mae’r Unol Daleithiau yn parhau i chwarae rhan ganolog mewn  rhyfeloedd byd-eang, fel y mae wedi ers diwedd yr Ail Ryfel Byd. Mae Anduril yn rhan o’r ecosystem amddiffyn Americanaidd honno. O ganlyniad, pan fydd safle yng Nghymru yn cael ei ddefnyddio gan gwmni o’r fath, mae’n anochel y bydd yn cael ei weld fel rhan o seilwaith amddiffyn ehangach yr Unol Daleithiau a NATO.

Efallai mai’r cwestiwn mwyaf diddorol, fodd bynnag, yw a ddylem fod wedi gweld hyn yn dod.

Un o asedau pwysicaf Llanbedr oedd ei statws BVLOS (Beyond Visual Line of Sight) – un o’r ychydig leoedd ym Mhrydain lle gellir profi dronau di-griw y tu hwnt i olwg y peilot. Cyflwynwyd hynny fel mantais enfawr i’r sector sifil. Ond roedd yr un gallu yn ei wneud yn hynod ddeniadol i’r sector amddiffyn hefyd. Mewn geiriau eraill, yr union nodweddion oedd yn gwneud Llanbedr yn lleoliad delfrydol ar gyfer arloesi sifil oedd hefyd yn ei wneud yn lleoliad delfrydol ar gyfer datblygu technoleg filwrol. O edrych yn ôl, efallai bod y statws BVLOS yn arwydd clir y byddai Llanbedr bron yn anochel yn denu cwmnïau amddiffyn rhyngwladol.

Mae cwestiwn arall heb ateb clir hefyd. Pan ddatblygwyd y ganolfan gyda chyllid Ewropeaidd, pwysleisiodd Cyngor Gwynedd fod cytundebau’n sicrhau y byddai’r adeiladau a ariannwyd gan yr UE yn cael eu defnyddio at ddibenion sifil, a dibenion sifil yn unig. Mae angen eglurder llawn bellach ynghylch os ydi gweithgareddau Anduril yn defnyddio’r adeiladau hynny neu beidio, ac os ydynt, sut mae’r defnydd milwrol presennol yn cyd-fynd â’r sicrwydd a roddwyd pan gafodd y prosiect ei gymeradwyo.

Dydi’r blogiad penodol yma ddim yn dadlau fel y cyfryw bod buddsoddiad Anduril yn dda nac yn ddrwg - er y bydd pawb sydd yn fy ’nabod yn gwybod fy safbwynt at hynny. Ond gall pobl ddod i gasgliadau gwahanol am hynny.

Y cwestiwn, felly, ydi nid a ydi’r newid yma wedi digwydd – mae hynny bellach yn glir – ond sut y digwyddodd. Sut y symudodd prosiect a gyflwynwyd i’r cyhoedd fel canolfan awyrofod sifil i fod yn safle lle mae cwmni amddiffyn Americanaidd yn gweithredu contract y Weinyddiaeth Amddiffyn? Pryd y newidiodd y polisi? Pwy wnaeth y penderfyniadau? A phryd gafodd y cyhoedd wybod?

Yr  hyn dwi yn ei ddadlau ydi nad ydi’r hyn sydd wedi digwydd yn Llanbedr yn ymwneud â dronau yn unig. Mae’n ymwneud â’r cwestiwn llawer ehangach - pa rôl rydym ni fel Cymry am i Gymru ei chwarae mewn byd sy’n mynd yn fwy ansicr, yn fwy anghyfarwydd ac yn llai sefydlog.

Llywodraeth Cymru ydi perchenog y safle, Cyngor Gwynedd oedd yn gyfrifol am weinyddu’r cais am y grant yn 2019, ac mae’r safle wedi ei leoli yng Ngwynedd. ‘Dydi hi ddim yn afresymol cymryd y byddai’r ddau gorff yn wrthwynebus i ddatblygu Llanbedr fel safle milwrol - ond mae o’n digwydd beth bynnag - a hynny efo dim neu nesa’ peth i ddim goruchwyliaeth ddemocrataidd.

Nid cwestiwn am Anduril yn unig ydi hwn. Nid cwestiwn am dronau yn unig ydi hwn chwaith. Os ydi Llanbedr yn symud o fod yn ganolfan awyrofod sifil i fod yn rhan o seilwaith amddiffyn y DU a NATO, yna mae hynny’n newid strategol i Gymru. Ac mae newid strategol o’r fath yn haeddu llawer mwy o drafodaeth gyhoeddus a llawer mwy o graffu democrataidd nag a welwyd hyd yma.

Dyna’r drafodaeth y dylem  ei chael rŵan.

Ymgais (arall) i ail ddechrau blogio!

Dwi’n gwybod fy mod i’n addo ailddechrau blogio’n rheolaidd o bryd i’w gilydd – felly dyma drio eto!

Mae’n od meddwl bod bron i ddegawd wedi mynd heibio ers i mi roi’r gorau i flogio’n rheolaidd -er fy mod i wedi cael hyrddiau o flogio ers hynny.

Ar y pryd, roedd David Cameron yn Brif Weinidog y DU, Leanne Wood oedd yn arwain Plaid Cymru, roedd y Deyrnas Unedig yn dal yn aelod o’r Undeb Ewropeaidd, roedd Donald Trump eto i gael ei ethol yn Arlywydd yr Unol Daleithiau, ac ‘doedd neb wedi clywed am COVID-19. Roedd Twitter yn dal i fod yn Twitter, nid X. ac roedd Cynulliad Cenedlaethol Cymru eto i ddod yn Senedd Cymru.

Mewn geiriau eraill, mae’r byd wedi newid bron y tu hwnt i adnabyddiaeth ers hynny.

Y digwyddiad mwyaf, heb os nac oni bai, oedd Brexit. Beth bynnag ydi barn rhywun am y canlyniad, mae’n anodd gorbwysleisio’r effaith y mae wedi’i chael. Mae wedi ail-lunio gwleidyddiaeth Prydain, newid perthynas y Deyrnas Unedig â gweddill Ewrop, a chael effaith uniongyrchol ar economi, mewnfudo, amaethyddiaeth a’r ffordd y mae llywodraethau yng Nghymru yn gweithredu. Yn wir gellir dadlau fod y digwyddiad hwnnw ymhlith y trawsnewidiad sydd wedi bod yng ngwleidyddiaeth Cymru.

Yna daeth y pandemig. Am gyfnod byr, stopiodd y byd bron yn llwyr. Cawsom ein hatgoffa mor fregus ydi cymdeithas fodern mewn gwirionedd, a gwelwyd Llywodraeth Cymru a’r llywodraethau datganoledig yn cymryd rôl llawer mwy amlwg ym mywyd bob dydd pobl nag erioed o’r blaen.

Yn y cyfamser, mae gwleidyddiaeth Cymru ei hun wedi newid yn sylweddol. Mae’r Cynulliad wedi dod yn Senedd, mae wedi ennill pwerau ychwanegol, ac mae wedi ehangu i 96 Aelod o dan system etholiadol newydd - i Gymru o leiaf.  Mae Plaid Cymru wedi symud o fod yn wrthblaid i fod yn blaid lywodraethol, tra bod Reform UK wedi dod yn chwaraewr gwleidyddol mawr mewn ffordd na fyddai llawer wedi’i rhagweld ddeng mlynedd yn ôl.

Yn San Steffan, mae’r newid wedi bod bron mor ddramatig. Mae’r Ceidwadwyr wedi mynd o ennill mwyafrif mawr i golli grym yn llwyr ar ôl cyfnod o ansefydlogrwydd a welodd sawl Prif Weinidog yn dod a mynd mewn ychydig flynyddoedd. Ar hyd y ffordd cawsom Brexit, y pandemig, yr argyfwng costau byw, y chwyddiant uchaf ers degawdau a marwolaeth y Frenhines.

Yn rhyngwladol, mae’r darlun wedi newid yr un mor ddramatig. Mae ymysodiad Rwsia ar Wcráin wedi ail-lunio diogelwch Ewrop ac wedi arwain at ehangu NATO. Yn y Dwyrain Canol, mae’r rhyfel yn Gaza a’r gwrthdaro rhwng America Israel ag Iran wedi newid cydbwysedd grym y rhanbarth ac wedi dominyddu gwleidyddiaeth ryngwladol.  Ac mae methiant America ac Israel i oresgyn Iran yn debygol i fod a goblygiadau hir dymor pell gyrhaeddol.

Ac yna mae gennym ni dechnoleg. Mae deallusrwydd artiffisial wedi symud o fod yn rhywbeth oedd yn perthyn i ffuglen wyddonol i fod yn offeryn y mae miliynau yn ei ddefnyddio bob dydd. Mae hynny’n debygol o newid economïau, addysg, y cyfryngau a gwleidyddiaeth yn y ffordd y gwnaeth y rhyngrwyd greu newid ugain mlynedd yn ôl.

Efallai mai’r newid mwyaf, fodd bynnag, ydi natur y ddisgwrs wleidyddol ei hun.

Ddeng mlynedd yn ôl roedd y drafodaeth yn aml yn canolbwyntio ar faterion lleol neu genedlaethol. Heddiw, mae’n anodd trafod unrhyw beth heb gyfeirio at y cyd destun rhyngwladol ehangach. Mae prisiau ynni yng Nghaernarfon yn cael eu dylanwadu gan ryfel yn Wcráin a phenderfyniadau yn Tehran. Gall penderfyniadau yn Washington neu Beijing gael effaith ar swyddi yng Nghymru. Mae’r ffin rhwng gwleidyddiaeth leol a gwleidyddiaeth fyd-eang wedi mynd yn llawer mwy aneglur.

Mae’r ffordd rydym yn trafod gwleidyddiaeth wedi newid hefyd. Mae Twitter wedi troi’n X. Mae TikTok a phodlediadau wedi dod yn ffynonellau newyddion i filiynau. Mae’r cylch newyddion yn rhedeg yn ddi-baid, ac mae gwybodaeth – a chamwybodaeth – yn teithio’n gyflymach nag erioed.

Wrth edrych yn ôl, mae’n anodd meddwl am gyfnod arall mewn bywyd gwleidyddol lle mae cymaint wedi newid mewn dim ond degawd - ac mae rhai o’r newidiadau werth eu trafod yn fwy manwl. 

Efallai bod hynny’n rheswm digon da dros ddechrau blogio eto.

Rhybudd o gynnig gen i - Gaza

 Wele isod gynnig a wnes yng nghyfarfod o Gyngor Llawn Gwynedd ddydd Iau ynghyd a fy anerchiad wrth ei gyflwyno. Un cynghorydd yn unig bleidleisiodd yn erbyn y cynnig, gyda phedwar neu bump yn atal eu pleidlais. Pleidleisiodd gweddill y cynghorwyr o blaid y cynnig

A hithau bellach yn dynesu at flwyddyn ers i’r rhyfel yn Gaza gychwyn mae Cyngor Gwynedd yn nodi bod:

 

Dros 40,000 o drigolion Gaza wedi eu lladd gan luoedd diogelwch Israel - y mwyafrif llethol yn sifiliaid.

Tua 10,000 o bobl - sifiliaid yn bennaf - heb eu darganfod ond sydd bron yn sicr yn farw.

Dros 90,000 wedi eu hanafu - eto gyda’r mwyafrif yn sifiliaid.

Yn agos i 200,000 wedi marw oherwydd effeithiau anuniongyrchol ymgyrch byddin Israel.

Bod mwyafrif llethol y 2.2m o bobl sy’n byw yno wedi colli eu cartrefi, neu wedi gorfod symud o’u cartrefi.

Bod pobl sydd â’u teuluoedd yn byw yn Gaza ymysg trigolion Gwynedd.

 

O ystyried hyn, ac o ystyried nifer o sefyllfaoedd erchyll cyfredol eraill megis Wcrain, Yemen a Maymar, geilw’r Cyngor Llawn, fel rhan o’r broses o adolygiad blynyddol y Strategaeth Fuddsoddi, fod ystyriaeth yn cael ei rhoi i ychwanegu darpariaeth sydd yn cyfarch egwyddorion gwarchod  iawnderau dynol a parchu cyfraith rhyngwladol .

Diolch Madam Cadeirydd a diolch am y cyfle i wneud y cynnig pwysig ac amserol yma.

Mae geiriad y cynnig yn cyfeirio at y marwolaethau a’r difrod sydd wedi deillio o’r cyrchoedd diweddar yn Gaza - ac mae pethau wedi symud ymlaen ers i fi lunio’r cynnig o ran nifer marwolaethau a maint y niwed ac o ran lleoliad daearyddol y distryw.  Ond dwi ddim am gyfeirio at yr erchyllderau hynny’n benodol - mae’r cynnig yn siarad trosto’i hun - ac mae’r erchylldra rydym yn ei weld yn ddyddiol ar ein sgriniau teledu’n siarad trosto’i hun hefyd.

Ond dwi am gyfeirio at ymateb pobl ar hyd a lled Gwynedd i’r hyn sydd wedi bod yn digwydd yn y Dwyrain Canol tros y flwyddyn diwethaf.  Mae yna wylnosau rheolaidd wedi eu cynnal yng Nghaernarfon, mae yna wrthdystiadau wedi eu cynnal mewn gwahanol leoedd yn y sir - gan gynnwys gwrthdystiad hirhoedlog, arwrol gan fyfyrwyr ym Mangor.  

Felly wna i ddim ailadrodd yr hyn sydd yn y cynnig - ond dwi am gyfeirio at pam dwi’n meddwl y dylai’r Cyngor yma adolygu ei pholisiau / stratagaethau buddsoddi i flaenori buddsoddiadau moesegol - a dwi am wneud hynny yng nghyd destun Israel - ac yng nghyd destun record hir sydd gan arweinwyr y wlad honno o anwybyddu cyfraith rhyngwladol a hawliau dynol - a gwneud hynny yn fwriadus ac yn fwriadol tros gyfnod hir o amser  -  pan nad oes ‘na ryfel yn mynd rhagddo.  

Dwi am gyfeirio at hynny rwan yn hytrach na’r erchyllderau nosweithiol rydym oll yn dyst iddyny.

Mae’r ymddygiad hir dymor yma yn cynnwys:

- Camdriniaeth cyson a hirhoedlog o Balistiniaid - gor ddefnydd o rym, llofruddiaethau di gyfiawnhad ac amddifadu pobl o’r hawl i ymgynull a symud yn rhydd.  

- Yr arfer o ymestyn presenoldeb Israelaidd ar lan Gorllewinol yr Iorddonen yn groes i 4ydd Confensiwn Geneva - Confensiwn sy’n gwahardd pwerau meddiannol rhag symud ei phoblogaeth ei hun i diroedd maent wedi eu meddiannu.   

-  Cosbi Torfol.  Hyd yn oed cyn y cyrch presenol roedd blockade Gaza yn amddifadu trigolion o fynediad hawdd i fwyd, meddyginiaeth, a chyfleoedd economaidd - oedd ynddo’i hun yn creu argyfwng dyngarol. ‘Dwi ddim angen manylu ar gosbi torfol y flwyddyn diwethaf - rydych yn ei weld ar eich sgrin teledu yn nosweithiol.  

-   Gwahaniaethu yn erbyn pobl o gefndir Arabaidd oddi mewn i ffiniau Israel - gwahaniaethu o ran cynrychiolaeth ddemocrataidd, cyfleoedd economaidd a mynediad i wasanaethau.  

- Y defnydd o lysoedd milwrol i erlyn sifiliaid. Mae defnyddio system erlyn gyfochrog, filwrol yn lleihau tryloywder, lleihau hawliau sylfaenol ac yn arwain at gyfnodau hir o garcharu di ddyfarniad.  

-  Cyfyngu ar hawliau i hunan fynegiant.  Mi fyddwch chi’n ymwybodol bod swyddfa Al Jazera ar y Lan Orllewinol wedi cael ei chau gan yr awdurdodau Israelaidd yn ystod y dyddiau diwethaf.   Ond mae cyfyngu ar hawliau mudiadau mewnol i feirniadu polisiau Israel tuag at Balistiniaid yn fater hirhoedlog.  

Mae’r hyn sy’n digwydd yn y Dwyrain Canol rwan, ac mae’r hyn sydd wedi digwydd yn y Dwyrain Canol ers sefydlu gwladwriaeth Israel yn adlewyrchu canfyddiad bod mwy o werth - llawer mwy o werth - i fywydau pobl o rhai cefndiroedd crefyddol ac ethnig na sydd yna i bobl sydd o gefndiroedd crefyddol ac ethnig eraill - mae’r canfyddiad yma’n gwbl wrthyn. 

Dwi’n ymwybodol nad ydi’r hyn dwi newydd son amdano fo yn gyfyngedig i Israel ac mi fyddai pasio’r cynnig yma yn sicrhau bod y Cyngor yma yn edrych ar ei pholisiau er mwyn blaenori buddsoddiad moesegol yn gyffredinol - nid yn Israel yn unig. 

Ond dwi’n cyfeirio at Israel yn benodol am ddau reswm - yn gyntaf oherwydd bod yr amgylchiadau erchyll sydd ohonynt wedi bod yn  flwyddyn gron bellach - ac mae nhw yn lledaenu ymhellach o ddiwrnod i ddiwrnod.

Ond yn ail oherwydd bod perthynas y Gorllewin yn llawer agosach at Israel nag yw at wledydd eraill sydd efo record wael parthed parchu cyfraith rhyngwladol a hawliau dynol.  Mae economi Israel wedi intigreoddio i system gyfalafol y Gorllewin - ac o ganlyniad mae yna risg uwch bod buddsoddiadau o’r Cyngor yma yn gwneud eu ffordd i Israel.   

Felly dwi’n gofyn i chi gefnogi’r cynnig yma.  O wneud hynny byddem yn mynegi ein gwrthwynebiad i’r hyn sy’n Digwydd yn y Dwyrain Canol heddiw, i’r hyn sydd wedi digwydd yn y Dwyrain Canol tros y degawdau, a byddwn hefyd yn tanlinellu’r gred sy’n greiddiol i’n gwerthoedd Cymreig - bod gwerth - a gwerth cyfartal - gwerth cyfwerth -  i pob bywyd dynol - i bob enaod dynol - a bod y gwerth hwnnw yn annibynnol o gefndir crefyddol a chefndir ethnig.  

Perfformiad (gwych) y Toriaid yng Nghymru

 Reit - y Toriaid -  mae’n debyg ei bod yn deg dweud nad oedd hi’n etholiad arbennig o wych iddyn nhw yng Nghymru na thu hwnt. Roedd 2019 yn flwyddyn pan dorrodd y Toriaid nifer o recordiau etholiadol yng Nghymru, ond torrwyd mwy eleni. 

Llwyddodd y Toriaid i beidio ennill sedd o gwbl yng Nghymru ddydd Iau - rhywbeth maent wedi ei wneud ddwy waith o’r blaen - yn 1997 a 2001.  Ond mi wnaethon nhw’n waeth na hynny mewn rhai ffyrdd y tro hwn.  18.2% o’r bleidlais gafodd y Toriaid yn 2024 - y canrannau cyfatebol yn 1997 a 2001 oedd 19.6% a 21%. Dydi’r gwahaniaeth ddim yn anferthol ond ystyrier hyn - mewn 11 o’r 32 sedd oedd y Toriaid yn ail - sef 34%.  Yn 1997 roeddynt yn ail mewn 25 o’r 40 sedd - sef 63% o’r seddi - er mae’n rhaid cydnabod mai ail pell iawn oeddan nhw mewn aml i achos. 

Roedd gan y Toriaid 14 o seddi yn 2019 - mwy nag oeddynt erioed wedi eu hennill o’r blaen -  yn mynd i mewn i’r etholiad a chollwyd y cwbl.  ‘Does yna ddim un plaid wedi llwyddo i golli cymaint o seddi mewn un etholiad yng Nghymru o’r blaen.  Does ‘na ddim un plaid wedi colli tros i 300,000 o bleidleisiau yng Nghymru o’r blaen chwaith, ond llwyddodd y Toriaid i wneud hynny eleni. Does yna ddim un plaid yng Nghymru wedi gweld eu canran o’r bleidlais yn cwympo bron i 18% o’r blaen, ond dyna ddigwyddodd i bleidlais y Toriaid Cymreig eleni.  Cymrodd sawl etholiad i’r Rhyddfrydwyr chwythu pob dim yn hanner cyntaf y ganrif ddiwethaf.  

Mae’n debyg felly y dyliwn longyfarch Andrew RT Davies a’i gyfrif trydar lliwgar am arwain ei blaid i dir newydd etholiadol sbon. 

A ‘dydi pethau ddim yn edrych yn rhy wych ar gyfer y dyfodol chwaith.  Mae Reform o’u blaenau nhw mewn mwy o seddi na mae nhw o flaen Reform (17 i 14). Felly pan mae’n dod i etholiad 2029 mae’n fwy na phosibl y bydd gwasgfa bellach ar eu pleidlais - gyda phleidleiswyr Asgell Dde a bleidleisiodd trostynt y tro hwn yn cael eu temptio i bleidleisio i Reform.