Ail Gylchu

Digwydd mynd i ddymp Cilgwyn ddoe i gael gwared o beth o'r stwff sydd wedi hel o gwmpas y lle tros yr wythnosau diweddar. Oherwydd ein bod yn rhai drwg am hel sbwriel, 'dwi wedi bod yn gwneud y daith yma i uchelfanau Dyffryn Nantlle yn weddol rheolaidd ers ugain mlynedd da.

Pan oeddwn i'n mynd yno gyntaf roedd ail gylchu o rhyw fath yn digwydd. Byddai'r sawl oedd gyda rhywbeth i gael gwared ohono yn gyrru i fyny i Gilgwyn ac yn taflu ei sbwriel i mewn i dwll bychan yn y llawr. Bron iawn yn ddi eithriad byddai ychydig o bobl eraill yn sefyll wrth ochr y twll ac os oeddynt yn gweld rhywbeth yr oeddynt yn ystyried bod gwerth iddo, byddant yn neidio i mewn i'r twll, codi'r eitem dan sylw allan, ac yn ei roi yng nghefn fan. Pob hyn a hyn byddai peiriant trwm yn ymddangos ac yn mynd a'r hyn oedd yn weddill i dwll chwarel Cilgwyn.

Erbyn heddiw mae pethau wedi newid yn llwyr - mae'r safle'n cael ei goruwchwylio mewn modd sy'n ei gwneud yn nesaf peth i amhosibl. Ceir arwydd mawr yn gwahardd pobl rhag 'dwyn' dim o gynnwys y dymp. Y gwahaniaeth mwyaf, fodd bynnag, ydi'r holl sgipiau a chynwysyddion sbwriel eraill sydd ar y safle bellach yn lle'r twll petryalog yn y llawr. Mae yna sgip i sbwriel go iawn - ond mae yna lefydd ar gyfer batris, metel sgrap, brigau, dail ac ati, olew, rhewgelloedd, sgriniau teledu, pren, plastic, papur ac ati. Mae sgip hyd yn oed i blastar - fe'i troir yn bowdwr ar ddiwedd pob diwrnod a'i dywallt ar ben y domen er mwyn cadw adar draw.





Mae hyd yn oed y domen chwarel wrth fynedfa'r dymp yn cael ei hailgylchu mewn ffordd. Mae'n mynd yn llai wythnos wrth wythnos oherwydd bod y cerrig sydd arni'n cael eu malu er mwyn gwneud defnydd ar gyfer adeiladu lonydd.

Rhyfedd mi wn - ond mae'r safle rhywsut yn ymgorfforiad o newidiadau sylfaenol mewn agweddau tuag at yr amgylchfyd tros yr ugain mlynedd diwethaf.

Sain Ffagan - twee?

Twee oedd yr ansoddair Saesneg dilornus a ddefnyddiodd un o uchel swyddogion Amgueddfa Genedlaethol Cymru wrth gyfeirio at Amgueddfa Werin Sain Ffagan mewn sgwrs (braidd yn feddw, rhaid cyfaddef) efo fi'n yn yr Anglesey ddiweddar.

Ar un olwg mae'n ddigon hawdd cytuno efo fo. Mae llawer - nid y cwbl wrth gwrs - o'r adeiladau sydd i'w gweld ynddo yn adlewyrchu cyfnodau cyn ddiwydiannol, ac yn adlewyrchu bywydau pobl oedd cryn dipyn yn gyfoethocach na'r helyw o'u cyfoedion. Go brin y byddai eu haneddau wedi goroesi oni bai am hynny. Yr ymdeimlad cyffredinol mae'r lle yn ei adael ydi un o rhyw lonyddwch gwledig delfrydol - llonyddwch nad oedd yn bodoli mewn gwirionedd.

Yn sicr, mae'r argraff cyffredinol yn dra gwahanol i'r hyn a geir yn yr Amgueddfa Lechi yn Llanberis neu Big Pit ym Mlaenafon. Ceir ymdeimlad uniongyrchol iawn o galedi corfforol bywyd , ynghyd a blas o'r cyfeillgarwch a chymuned yn y lleoedd hynny. Adlais, ond adlais digon nerthol, o gymunedau a gwerthoedd y cymunedau hynny, cymunedau sydd bellach wedi mynd i ddifancoll.

Serch hynny, beth bynnag barn y swyddog, 'dwi'n ddigon hoff o Sain Ffagan - nid cymaint oherwydd ethos cyffredinol y lle, ond oherwydd rhai o'r adeiladau unigol. Dau o fy hoff adeiladau yn bersonol ydi Bwthyn Llainfadyn a Beudy Cae Adda. Mae'r ddau yn adeiladau o'r ddeunawfed ganrif sydd wedi eu symud o Wynedd - y naill o Rostryfan, a'r llall o'r Waunfawr.

Adeiladau ydynt wedi eu codi o gerrig y mynydd, ac oherwydd hynny maent wedi goroesi - yn gwahanol i lawer o adeiladau eraill y cyfnod. Fel plant roeddem yn arfer chwarae mewn adfeilion bythynod a beudai digon tebyg yng nghaeau plwyf Llanddeiniolen. Yn aml byddai yna goed eirin, neu goed afalau yn y gerddi a llwybr troed cul yn unig fyddai'n arwain atynt o gamfa wrth ochr y ffordd fawr.

Mae'n rhaid bod hel yr holl gerrig o'r tir mynyddig a'u cludo i safle'r cartref yn waith poenus o galed ynddo'i hun, heb son am godi'r ty wedyn. Ymdrech dorfol i deulu estynedig cyfan mae'n siwr. Ac ar ol codi'r ty roedd rhaid mynd ati i blanu coed ffrwythau, gwyngalchu'r waliau, a gwneud beth bynnag oedd angen ei wneud i droi'r gwagle oddi mewn i hen gerrig y mynydd cyntefig yn gartref i deulu, yn ffocws i'w delfrydau. 'Dwi'n cofio fel ddoe tri neu bedwar ohonom yn mochel rhag cawod drom yn un o'r tai hyn ac yn teimlo ychydig o'r cynhesrwydd diddan oedd yn perthyn i'r adeilad pan oedd o'n gartref i deulu oedd erbyn hynny wedi hen ddychwelyd i'r pridd.

Bwthyn Llainfadyn



Beudy Cae Adda



Mor twee ag ymddengys y lle ar un olwg, o edrych ar ambell i adeilad a'i osod yn feddyliol yn ei gyd destun go iawn, ac o ddefnyddio ychydig ar y dychymyg, mae ymweld a'r lle yn brofiad a chymaint o sylwedd iddo nag ymweld a'r un amgueddfa arall. Daw ymdrech, delfryd, gobaith a chariad a sgubwyd ar adain y gwynt yn ol am ennyd fach. Na, lle gwerth chweil, er gwaethaf siniciaeth y sawl sy'n gyfrifol amdano.

Gyda llaw, mae datblygiadau digon diddorol ar y gweill yn Sain Ffagan. Mae Eglwys Llandeilo Tal y Bont yn y broses o gael ei chodi (hen bryd i ni gael eglwys yno.

Eglwys Llandeilo Tal y Bont



Deallaf hefyd bod gorsaf heddlu a thy marsiandwr ar y safle eisoes, ond heb eu codi eto. Ac wrth gwrs mae'n hen bryd cael tafarn yno, cyn gynted a phosibl. awgrymaf dafarn dinesig - Brains efallai. Tybed beth ddaeth o'r Vulcan?

Diolch yn fawr. Croeso.

Dreifio adref o Gaerdydd efo Nacw a'r fenga heddiw ac aros am ginio yn y Felin Fach Griffin Inn yn Llyswen ger Aberhonddu.

'Rwan, 'dwi ddim yn bwyta yn aml iawn mewn llefydd fel hyn - wedi'r cwbl un o Gaernarfon ydw i Serch mae'n rhaid i mi ddweud bod y bwyd yn flasus iawn, ac roedd yr awyrgylch yn chwaethus os hynod o anwerinol.

Yr hyn wnaeth argraff arnaf braidd oedd gadael. Dywedais diolch, heb feddwl bron, wrth y ferch oedd yn gweini - hogan o Rwmania. Croeso meddai hithau heb betruso.

'Dwi'n cofio bod yn Wetherspoons, Caernarfon rhyw flwyddyn neu ddwy yn ol a gofyn am ddau Guinness a chael y Sais y tu ol i'r bar yn rhythu yn hollol ddi ddaeall arnaf - er ei fod wedi cael yr un cais ganoedd o weithiau o'r blaen mae'n debyg.

Ac eto roedd yr hogan bach yma - oedd wedi treulio y rhan fwyaf o'i bywyd yn Nwyrain Ewrop, a sydd yn gweithio yn y gornel bach mwyaf Seisnig o Gymru yn gallu ymdopi'n iawn efo gair neu ddau o Gymraeg.

Gogledd Iwerddon Ddoe a Heddiw

Mae'r broses heddwch yng Ngogledd Iwerddon mewn trafferthion eto fyth gydag anghytundebau ynglyn a phlismona yn dal pethau yn ol y tro hwn. Serch hynny mae'r newid yn ansawdd bywydau pobl yno tros ddegawd yn syfrdanol. Hwyrach bod y lluniau hyn yn rhoi blas o hynny.

Ddoe

Siarad efo'r heddlu - erstalwm



Byddin Prydain, Belfast 69


Belfast ar dan



Bom tan, Belfast



Byddin Prydain - De Armagh


Cynhebrwng ym mherfedd dir PIRA, Dwyrain Tyrone



Parch at y faner



Ian a'i ffrindiau yn dweud "Na" eto fyth yn Stormont


Murlun Gweriniaethol, Belfast



PIRA, De Armagh



RUC mewn lifrai "risg isel"



UVF Belfast



A bellach

Arfordir Antrim



Gem beryg



Clwb nos





Swydd Down yn y gaeaf



Gortin Glens Tyrone



Gwyl Gorllewin Belfast



Llynoedd Fermanagh



Queens



Syrffio



Rali ychydig yn gwahanol



Clwb nos Shines

Gwibdaith i Gatalonia

Y Mrs a minnau wedi priodi ers chwarter canrif - felly dyma bendrefynu'n hwyr mynd i Gatalonia am ychydig ddyddiau i ddathlu'r barchus, arswydus achlysur. Rhyw son ar y ffordd am yr holl lefydd rydym wedi bod iddynt ar hyd y blynyddoedd ac heb drafferthu i gofnodi pethau , nes bod un gwyliau yn ymdoddi i un arall yn y cof - a phob ymweliad a thref neu bentref hwythau yn ymdoddi - un i mewn i'r llall. Felly mae Nacw wedi cofnodi beth ddigwyddodd y tro hwn - diwrnod wrth ddiwrnod.

Mawrth 2/1/07

Taith digon di drafferth o Gaernarfon i Lerpwl, a’r awyren yn cychwyn ar amser. Darganfyddiad erchyll ar y ffordd i Girona fodd bynnag – wedi anghofio’r drwydded yrru adref. Disgwyl yn y maes awyr am rhyw awr i’r DVLA ffacsio’r manylion i’r cwmni hurio ceir. Dal y bws heb y drwydded yn y diwedd i Girona heb dderbyn y ffacs o’r drwydded. Cael pryd blasus iawn o fwyd – yn hwyr braidd.
















Mercher 3/1/07

Crwydro o gwmpas canol hen dref Girona yn ystod y bore – llaweroedd o siopau bach arbennigol yno. Llawer o stondinau crefft yno hefyd tros y Nadolig.

Mynd am dro i erddi hyfryd y Passeig Arqueaoleg – gerddi hyfryd uwchlaw’r dre a cherdded ar hyd y waliau – golygfa wych. Gweld y Banys Arabs – baddondai ‘Arabaidd’. Mynd am dro i’r Parc de la Devesa ac wedyn mynd i nol y car o’r diwedd.

Iau 4/1/07

Gadael Gerona a mynd i Figueres – tref sy’n cael ei chysylltu efo Salvador Dali. Dod o hyd i pension digon rhad trwy holi mewn bar lleol – y ffordd mwyaf effeithiol o ddod o hyd i rhywle i aros efallai.

Museo S. Dali yn lle hynod ddiddorol, os bizarre chwedl plentyn Ffrangeg oedd yn cael ei lusgo oddi amgylch yr adeilad gan ei rieni. Roedd amrediad rhyfeddol o eang mewn amrediad rhyfeddol o gyfryngau ar nifer rhyfeddol o themau (megis llun o fwrdd yn ymosod ar soddgrwth) wedi eu cadw’n chwaethus mewn adeilad oedd yn – wel – rhyfedd.






Bedd Dali - yng ngwaelod yr amgueddfa.










Gwener 5/11/06

Ymweld a Chastell Sant Ferran cyn gadael Figueres. Ymddengys mai hon ydi’r gaer filwrol fwyaf yn Ewrop – yn dibynnu os mai’r llyfr teithio ynteu’r wybodaeth a geir yn y lle ei hun yr ydych yn ei gredu.










Codwyd y gaer yn sgil Cytundeb y Pyrenees, gan bod y cytundeb hwnnw’n symud y ffin i’r de, ac felly’n amddifadu Sbaen o llawer o’i cheiri. Ymddengys bod rhan o’r adeilad yn cael ei ddefnyddio o hyd gan fyddin Sbaen, ond gwag ydi’r rhan fwyaf o’r adeilad anferthol – ac mae’n wirioneddol anferth. Saif yn dyst tawel mawreddog i ofnau Sbaen wrth edrych tuag at ei chymydog gogleddol ac i’r cyfoeth oedd yn arllwys yn ol o Dde America ar y llongau arian diwethaf.

Yn y prynhawn symud ymlaen i dref glan mor Cadaques – tref gyda phob un o’i hadeiladau wedi eu gwyngalchu. Cael y profiad anarferol braidd o fwyta cinio mewn llewys crys ar lan y mor gan edrych ar addurniadau Nadolig.

Gyda’r nos daeth y tri brenin i Cadaques, fel ag y daethant i’r rhan fwyaf o drefi eraill yng Nghatalonia ac yn ehangach trwy Sbaen. Ar y chweched y bydd plant yn cael anrhegion yno – a gan y brenhinoedd ac nid gan Sion Corn. Roedd nifer fawr o blant yn disgwyl amdanynt wrth y traeth, a chanodd clychau’r eglwys trwy eu hymweliad - am tua hanner awr.

Ymddengys mai ar gwch oedd y brenhinoedd yn cael eu cludo i’r pentref yn y gorffennol, ond roedd y drefn wedi newid eleni – coets a cheffylau oedd y drafnidiaeth y tro hwn – siom i wraig y caffi lle’r oeddym yn bwyta yn y prynhawn. Roedd criw bach o Saeson yn cael diod ar y traeth gyda’r nos, ac yn amlwg heb glywed am y newid cynlluniau – roeddynt yn edrych allan i’r tywyllwch yn chwilio am y brenhinoedd. Yn anhygoel roeddynt mor benderfynol main nhw oedd yn iawn nes iddynt barhau i syllu i’r tywyllwch wedi i weddill y traeth wagio wrth i’r tri brenin ddod i lawr y lon y tu ol iddynt.





Y Ramblas o ffenest llofft y gwesty

Che Guevara - Arwr Dosbarth Canol

Fel rydym i gyd yn gwybod roedd Che yn arwr o'r radd flaenaf. Mae ei ddelwedd wedi ei hatgynhyrchu filiynau o weithiau ar grysau T a phosteri yn y gorllewin. Mae hyn yn wir am Gymru, ac mae'n wir ers blynyddoedd. Pan oeddwn i yn y brifysgol yn Aberystwyth chwarter canrif yn ol bellach 'roedd pob 'chwyldroadwr' o stiwdant gyda llun o'r dyn ar ei wal.Mor dderbyniol ydi'r dyn erbyn heddiw nes bod arddanosfa o ddelweddau ohono yn agor yn y V&A.



Ar y cychwyn bwriad y trefnwyr oedd cael Gerry Adams, llywydd Sinn Fein i agor yr arddangosfa. Ond na, doedd hynny ddim yn bosibl. Cafwyd ffws a ffwdan. "Wedi'r cwbl, onid terfysgwr ydi Adams"?

Efallai, ond beth yn union oedd Che? Gweithiwr cymdeithasol? Gweinidog yr Efengyl? Athro ysgol gynradd? Cynhyrchydd rhaglenni dogfen?

Felly i fod yn gwbl, gwbl glir hoffwn sicrhau pawb nad oes gennym unrhyw reswm yn y byd i feddwl bod Che yn gefnogol i hawliau hoyw, nag i'r ewro, nag i hawliau anifeiliaid, nag yn poeni ddydd a nos am yr amgylchedd, nag yn mynd a'r plant i'r ysgol pob bore mewn SUV, nag yn llysiewr.

Roedd o'n derfysgwr.

Mae'n anodd meddwl am rhywun mwy addas na Mr Adams i agor arddangosfa'r V&A.

Paris - parhad a goroesi

Wedi bod ym Mharis am ychydig o ddyddiau. Fel ym mhob hen ddinas mae rhywbeth trawiadol am y ffordd mae'r presenol a'r gorffennol yn asio yn un. Hen hen adeiladau yn cael eu defnyddio i bwrpas cyfoes, y palmentydd o dan draed wedi eu troedio yn y Canol Oesoedd. Mae llawer o ddinasoedd, trefi a phentrefi fel hyn yn Ffrainc Mae Sarlat yn y Dordogne yn esiampl da. Esiampl anhygoel o hen adeilad mewn cyd destun cyfoes ydi Palas y Pabau yn Avignon.

Beth sydd yn fwy trawiadol efallai ydi'r dystiolaeth o barhad o ran arferion pobl. Roeddym yn digwydd bod yn ardal Jardin des Plantes i’r de o’r afon ar ddydd Gwener y Groglith pan ddaethym ar draws gorymdaith yn dathlu Dydd Gwener y Groglith. Roedd canoedd yn cymryd rhan, ac roeddynt yn aros pob ugain llath neu ddeg llath ar hugain i ganu a gweddio wrth gofio rhyw ddigwyddiad neu'i gilydd yn ystod diwrnod olaf Crist. Mae'n debyg bod tua 30 gorymdaith debyg ar draws Paris ar yr un diwrnod. Seremoni sydd wedi ei hailadrodd am ganrifoedd.



Yna, ar ddiwrnod arall roeddym yn Marais i’r gogledd o’r afon - ardal sydd wedi bod yn gartref i Iddewon ers y Canol Oesoedd cynnar. Maent wedi aros yno yn wyneb tonnau mawr o Iddewon yn dod o ddwyrain Ewrop yn sgil erledigaeth, er gwaethaf erledigaeth yn Ffrainc, er gwaethaf newidiadau poblogaeth sylweddol a thwf enfawr dinas Paris, er gwaethaf digwyddiadau pedwar degau'r ganrif ddiwethaf - ac wedi aros yno am ganrifoedd lawer.



Cerrig bedd Iddewig o'r drydydd ganrif ar ddeg wedi eu cymryd o gwahanol rannau o Baris.



Synagog yn y Marais heddiw.




Copi o'r Torah o Baris.

Mae hi wedi bod yn aeaf, digon rhyfedd - oer, sych a di storm fwy na heb. Tybed beth a ddigwyddodd i'r effaith ty gwydr?

Beth bynnag, pam mor bynnag anarferol y tywydd mae ambell i beth yn aros yr un o hyd - Cennin Pedr ym mis Mawrth er enghtaifft. Byddaf yn mwynhau gyrru i'r gwaith yn ystod mis Mawrth oherwydd bod llawer o Gennin Pedr ar y ffordd rhwng Caernarfon a Threfor. Mae ychydig o liw ar derfyn y gaeaf, mewn mis sy'n ddigon llwydaidd fel arall, yn fwy trawiadol na'r hyn a geir yn ystod dau fis arall mwy amryliw'r gwanwyn.