Y system addysg yng Nghymru

Fydda i ddim yn ail redeg blogiadau o'r gorffennol yn aml iawn, ond  yn sgil cyhoeddi adroddiad yr OECD ar y gyfundrefn addysg yng Nghymru dwi am ail gyhoeddi blogiad o ddiwedd y llynedd.  Mae nifer o'r pwyntiau roeddwn yn eu codi bryd hynny yn codi yn adroddiad heddiw - nid fy mod yn honni fy mod yn arbennig o glyfar - mae'r hyn a ddywedwyd gan yr OECD yn gwbl gyfarwydd i bawb sydd yn y byd addysg.  Byddai holi addysgwyr wedi arbed £200,000 i lywodraeth y Cynulliad.

Mae'r blogiad yn codi rhywbeth arall sydd yn niweidiol i'r system addysg ond nad yw'n codi yn yr adroddiad - y ffaith bod llywodraeth Cymru yn disgwyl i ysgolion fod yn asiantaethau aml bwrpas.

Roedd un o'r  cyfeillion anhysbys yn holiyn nhudalen sylwadau'r blogiad diwethaf pam bod Vaughan Roderick yn dweud bod y gwrth bleidiau yn cytuno efo cyfeiriad newidiadau'r llywodraeth i'r gyfundrefn addysg, ond yn amau mai'r Blaid Lafur oedd y blaid i'w gwireddu.  Roedd am wybod beth oedd gan Vaughan mewn golwg.  Y gwir ydi nad ydw i'n gwybod - ond mae gen i farn am y ffordd mae Llafur wedi rhedeg y gwasanaeth addysg yng Nghymru a'r cysylltiad rhwng hynny a methiant addysgol yng Nghymru.

Mae'n debyg mai'r hyn y ceir cytundeb ynglyn a fo gan y gwrth bleidiau ydi cyflwyniad diweddar Fframweithiau Llythrennedd a Rhifedd  gan y llywodraeth.  Os mai codi safonau llythrennedd a rhifedd ydi blaenoriaeth y llywodraeth mae'n synhwyrol cynllunio ar gyfer hynny - a chynllun i ffocysu'r cwricwlwm ar lythrennedd a rhifedd ydi'r fframweithiau mewn gwirionedd.  Fel sy'n arferol efo blaengareddau Llywodraeth Cymru mae'r ffordd mae'r fframweithiau wedi eu cyflwyno yn rhy frysiog, heb eu hystyried yn fanwl ac yn afresymegol mewn rhai ffyrdd - ond stori arall ydi honno.

Ond mae newidiadau cymharol ddiweddar ehangach o lawer na hynny.  Er enghraifft rhoir pwyslais bellach ar dracio disgyblion unigol yn fanwl iawn - a gwneud hynny trwy gydol eu gyrfa ysgol.  Profir plant yn flynyddol a gwneir defnydd o ddeilliannau'r profion hynny i gymharu plant ar hyd a lled y wlad efo'i gilydd.  Rhoir pwyslais ar grwpio plant i wahanol gategoriau a thracio cynnydd y grwpiau hynny.  Mae ysgolion ar hyd a lled yr wlad hefyd yn cael eu grwpio ac yn cael eu cymharu efo ysgolion eraill yn yr un grwp.  Mae ysgolion hefyd yn cael eu bandio er mwyn eu cymharu a'i gilydd.  Disgwylir i ysgolion fod a strwythurau rheolaethol mewn lle i reoli perfformiad y sawl sy'n gweithio ynddyntl..  Anogir awdurdodau lleol, llywodraethwyr a chonsortia lleol i herio ysgolion i bwrpas sicrhau bod safonau cyflawniad yn dda a bod y strwythurau rheolaethol mewn lle i sicrhau gwelliant.  Ceir mwy o atebolrwydd - a mwy o lefelau atebolrwydd ag a gafwyd erioed o'r blaen.

Ydi hyn oll yn debygol o wella safonau llythrennedd a rhifedd?  Wel o gael amser mae'n debyg y gwnant - ond mae'r newidiadau yn gymhleth, maent wedi eu cyflwyno yn gyflym iawn ac mae agweddau arnynt yn rhedeg yn groes i rhai o flaengareddau eraill  y llywodraeth.  Yn y tymor byr maent yn achosi peth anhrefn oddi mewn i'r gyfundrefn - a gallai hynny'n hawdd yrru safonau i lawr am gyfnod.

Ond yr hyn sydd heb ei wneud ydi ystyried yn llawn beth yn union mae'r llywodraeth  eisiau gan y gyfundrefn addysg.  Mae llywodraeth Cymru wedi defnyddio'r gyfundrefn  i wthio eu agenda tegwch cymdeithasol ers 1999.   O ganlyniad bydd ysgolion yn cael eu hunain yn gyfrifol am glybiau cyn ac ar ol ysgol, yn hybu iechyd ac arddull byw cynaladwy, yn gweithredu i hybu gwahanol chwaraeon, yn cydlynnu cynlluniau gwella sgiliau rhiantu, yn sicrhau bod plant yn glanhau eu dannedd, yn gweithredu ar ran adrannau gwasanaethau cymdeithasol ac awdurdodau iechyd, yn paratoi prydau i'r henoed ac ati ac ati.  Ychwaneger at hyn y ffaith bod mwy a mwy o gyfrifoldebau sy'n ymwneud a chynnal adeiladau, rheoli cyllid a delio a materion personel wedi cael eu datganoli i ysgolion unigol ac mae'n weddol amlwg bod ffocws ysgolion wedi newid..

Rwan does gen i ddim problem efo'r un o'r gofynion uchod fel y cyfryw - os ydi'r llywodraeth eisiau defnyddio'r gwasanaeth ysgolion i bwrpas hybu ei gwahanol flaengareddau cymdeithasol, mae hynny'n iawn.  Ond yr hyn sydd ddim yn iawn ydi ymddwyn fel petai'n bosibl defnyddio ysgolion fel asiantaethau aml bwrpas heb i hynny effeithio ar eu pwrpas creiddiol.  Dydi hi ddim yn bosibl symud ffocws ysgolion oddi wrth y busnes o addysgu plant  tra'n cynnal a chodi safonau ar yr un pryd.  Dydi hi ddim yn rhesymol disgwyl i neb na dim wneud pob un o ddeg joban mor effeithiol ag y byddant yn gwneud dwy joban.  Os ydi pwrpas sefydliad yn cael ei ehangu a'i  ymestyn, yna mae'n sefyll i reswm y bydd y ffocws creiddiol yn cael ei lastwreiddio  - fel yna mae pethau.

Gyda llaw cafwyd cyfnod o ddeg mlynedd (hyd at 2009) pan roedd yn ymddangos bod y gyfundrefn addysg yn marchogaeth y ddau geffyl - gwella safonau addysgol a gwthio agenda cymdeithasol y llywodraeth.  Roedd canlyniadau profion ac arholiadau yn gwella, roedd arolygiadau ESTYN yn gadarnhaol yn amlach na pheidio - roedd yna ganfyddiad bod pethau'n mynd i'r cyfeiriad cywir.  Wedyn daeth profion Pisa (oedd yn dangos bod safonau yn syrthio a bod Cymru yn tan berfformio o gymharu a gwledydd tebyg) a newidiodd pob dim tros nos.  Dechreuodd ESTYN fod yn llawer, llawer mwy beirniadol o ysgolion ac awdurdodau addysg, a dechreuodd y llywodraeth osod eu strwythurau newydd mewn lle.  Cynllwyn cyfforddus oedd yn siwtio pawb oedd y 'llwyddiant'.

A dyna ni'n dod yn ol at y broblem efo Llafur a'r gwasanaeth addysg.  Mae yn natur Llafur Cymru i fod eisiau defnyddio'r gwasanaeth addysg i fynd i'r afael efo anghyfartaledd a thlodi - mae gwneud hynny yn sicrhau na fydd y gyfundrefn addysg yng Nghymru yn perfformio i'w photensial.  Ar ben hynny dydi defnyddio'r gyfundrefn addysg i ddelio efo tlodi ddim yn ffordd effeithiol o ddelio efo tlodi..  Y ffordd o wneud hynny ydi trwy greu swyddi o ansawdd, a'r ffordd orau o wneud hynny yn ei dro ydi defnyddio'r system trethiant i annog buddsoddiad - ond fel rydym wedi nodi sawl gwaith dydi Llafur ddim eisiau cael eu dwylo ar y gyfundrefn drethiant.  Felly maent yn defnyddio'r gyfundrefn addysg i ddelio efo problem nad yw wedi ei chynllunio i'w datrys.  Canlyniad hyn ydi methiant i fynd i'r afael efo tlodi a system addysg aneffeithiol.

Faint o wahaniaeth sydd yna rhwng ymddygiad Maria Miller ac un Chris Bryant mewn difri?

Wele ymateb y Blaid Lafur i ymddiswyddiad Maria Miller heddiw  -

It is welcome that Maria Miller has finally done the right thing. By resigning she has recognised that the public expect and deserve the highest standards from politicians.

Dwi ddim eisiau edrych fel pe byddwn yn ceisio amddiffyn Maria Miller - ond dwi yn cael ychydig o drafferth gweld yn union sut mae yr ymddygiad sydd wedi arwain at ei hymddiswyddiad yn wahanol mewn gwirionedd  i ymddygiad nifer o Aelodau Seneddol Llafur sydd yn ddarpar weinidogion ar hyn o bryd. Mae'r stori wreiddiol bellach wedi ei cholli'n llwyr ynghanol y miri am yr ymddiheuriad di ddim, y galwadau am ei hymddiswyddiad, yr honiadau ei bod yn ceisio bwlio'r wasg a'r hunan gyfiawnder cyffredinol sy'n syrthio tros Dy'r Cyffredin ar adegau fel hyn.  Serch hynny mae'n stori eithaf syml yn y bon.


Rhwng 2005 a 2009 aeth Maria Miller ati i hawlio mwy na £ 90,000 mewn treuliau seneddol ar gyfer ei thŷ yn ne-orllewin Llundain ty mae'n ei rannu gyda'i gŵr, ei phlant a'i rhieni.  Aeth y Comisiynydd Seneddol, Kathryn Hudson, ati i ymchwilio i'r mater yn 2012 yn dilyn honiadau bod Mrs Miller  wedi torri y rheolau hawlio lwfansau ar gyfer ail gartrefi.

Cafodd Maria Miller ei chlirio o hawlio treuliau yn anghyfreithlon ar y sail  nad oedd ei rhieni wedi
elwa'n ariannol o'r trefniadau. Fodd bynnag daeth Ms Hudson hefyd i'r casgliad bod y gweinidog wedi gor hawlio tua £45,000 oherwydd iddi beidio a dweud wrth yr awdurdodau bod ei chostau morgais wedi syrthio yn sgil cwymp mewn cyfraddau llog.  Cafodd orchymyn i  dalu'r arian yn ôl. Dyfarnwyd hefyd bod Maria Miller wedi ymddwyn yn amhriodol yn ei dynodiad o ail gartref.  Penderfynodd Pwyllgor Safonau o gyd ASau Maria Miller yn ddiweddarach mai £5,800 y dylid ei dalu, a dyna a dalwyd.

Rwan byddai'r math yma o ymddygiad yn gwbl amhriodol i'r rhan helyw o bobl, ond roedd diwylliant wedi datblygu yn San Steffan oedd yn caniatau i lawr o Aelodau Seneddol gredu bod y math yma o beth yn iawn.  Roedd Chris Bryant, Aelod Seneddol Llafur y Rhondda yn un o'r Aelodau Seneddol hynny.  Mae Mr Bryant yn weinidog cysgodol ar faterion cartref ar hyn o bryd.

Yn 2004 ceisiodd  hawlio £58,000 i bwrpas addasu ei ail gartref yn y Porth. Ymddengys ei fod am wario'r arian ar ystafell ymolchi a chegin newydd ac i wneud ychydig o waith strwythurol.  Roedd hyn bron i dair gwaith yn fwy na'r uchafswm blynyddol y gellid ei hawlio ar gyfer y pwrpas hwn.  Ei gyfiawnhad - yn ol swyddogion yn Nhy'r Cyffredin -  oedd ei fod yn cael problemau dod o hyd i eiddo addas oherwydd ei fod o dan yr argraff mai tai teras glowyr neu dai perchnogion glofeydd yn unig oedd ar gael yn y Rhondda' . Ni lwyddodd i hawlio ei £58k yn 2004, ond daeth ei dreuliau am adnewyddu a thrwsio yn 2004 a £ 20,902 i'r coffrau.


Ym mis Ebrill 2005, 'fflipiodd' ei ail gartref i bwrpas hawlio ar ei fflat yng ngorllewin Llundain , a brynwyd ganddo am £400,000 ym mis Ebrill 2002. Hawliodd £630 y mis am log ar ei forgais ynghyd a chostau eraill . Wedi hawlio mwy na £ 3600 dros dri mis, gwerthodd y fflat ym mis Gorffennaf 2005 gan wneud elw o £77,000. Defnyddiodd yr elw i brynu fflat  drutach hyd yn oed yng ngorllewin Llundain - £670,000.  Dynododd y fflat newydd fel ei ail gartref yn syth.  Hawliodd bron i £ 6,400 ar dreth stamp, ffioedd cyfreithiol a ffioedd morgais.  Aeth ati'n ddi ymdroi i hawlio £1,000 y mis at log y morgais. Hawliodd £ 6,000 arall y flwyddyn ar gyfer costau gwasanaethu'r  fflat a rhent ar y tir.

I gyd efo'i gilydd cafodd y trethdalwr y fraint o dalu  £ 92,415 tuag at wahanol 'ail gartrefi' Chris Bryant rhwng 2004 a 2009.

Yn wahanol i Maria Miller nid yw Mr Bryant wedi gorfod talu dim o'r arian yma yn ei ol.  Y rheswm am hynny ydi bod Maria Miller wedi torri rheolau trwy beidio datgan y gostyngiad yn ei chyfraddau llog tra bod holl drachwant Mr Bryant oddi mewn i'r rheolau. Mater pwysig o safbwynt gyrfaoedd y ddau wrth gwrs, ond  i'r rhan fwyaf o bobl gyffredin 'does yna ddim gwahaniaeth moesol rhwng ymddygiad y naill na'r llall.  Roedd y ddau yn hapus i odro'r trethdalwr oherwydd trachwant.

Ag ystyried bod yna gnwd da o Lafurwyr sydd wedi ymddwyn yn union fel Chris Bryant mae yna rhywbeth digon chwithig am wrando ar y Blaid Lafur yn clochdar.

Y ddadl boncyrs ddiweddaraf yn erbyn annibyniaeth i'r Alban

Ar rhyw olwg mae honiad George Robertson y byddai ymadawiad yr Alban a'r DUyn ddigwyddiad catyclismic i'r Gorllewin a bod America yn poeni yn ofnadwy am y peth yn ymylu at fod yn ddoniol.

Wedi'r cwbl byddai Alban annibynnol yn rhan o NATO, ac mae gan yr UDA wariant milwrol blynyddol o $682bn.  £35bn ydi cyfanswm gwariant llywodraeth yr Alban eleni.  Cost adeiladu un llong yn llynges yr UDA - yr USS Gerald Ford - oedd $18m - heb gyfri'r 75 awyren F35 sydd ar ei bwrdd ar gost o £200m yr un.  Mae gan yr un llong yma yn unig griw o 4,600 - ceir llai na 12,000 o aelodau o'r lluoedd  diogelwch yn yr Alban i gyd efo'i gilydd.

Ymddengys bod yr Alban yn rhy fach i gael bod yn aelod o barth sterling, ond mor fawr fel y byddai ei hymadawiad a'r DU yn drychineb strategol i'r Gorllewin ac yn fuddugoliaeth ysgubol i'w gelynion.

Ar un olwg yr un bin sbwriel a gweddill y darogan gwae gwyllt ydi lle rwdlan Robertson - y byddai'n rhaid i Loegr fomio meysydd awyr yr Alban, y byddai'n rhaid i'r Alban ail drafod 14,000 o gytundebau rhyngwladol,  y byddai'r gwasanaeth post yn dod i ben,  y byddai'n rhaid i'r pandas adael sw Caeredin,  y byddai'n rhaid i'r wlad ddod o hyd i biliynau lawer i adleoli Trident ac ati, ac ati.

Ond mae hon ychydig yn wahanol o safbwynt goblygiadau ei gwiriondeb.  Collwyd y rhan fwyaf o'r Ymerodraeth Brydeinig yn ystod y Rhyfel Oer.  Fedra i ddim dychmygu bod Robertson yn credu na ddylai India fod wedi mynd ati i dorri ei chwys ei hun oherwydd ystyriaethau strategol y Gorllewin - er i'r ymadawiad hwnnw wneud gwahaniaeth strategol sylweddol trwy amddifadu 'r DU o ffynhonell milwyr anferth tra'n darparu Rwsia efo cyfaill diplomyddol.

Mae natur gwledydd a gwladwriaethau wedi newid ac amrywio trwy gydol hanes.  Mae pob gwladwriaeth yn dod i ben yn y diwedd, mae pob ffin gwleidyddol yn newid.  Mae mapiau gwleidyddol o'r Byd yn newid dro ar ol tro ar ol tro.  Roedd map gwleidyddol y Byd gan mlynedd yn ol yn gwbl wahanol i'r map gwleidyddol gan mlynedd ynghynt ac i'r map can mlynedd wedyn.  Mae hyn yn digwydd weithiau oherwydd rhyfeloedd, ond yn amlach oherwydd bod y rationale tros ffiniau penodol yn newid.  Ymddengys bod Robertson yn dadlau y dylai'r broses honno ddod i ben ar unwaith rhag bygwth buddianau strategol un bloc penodol - hyd yn oed yn yr achos yma lle byddai'r newid yn cael effaith hynod o fach o safbwynt strategol - neu yn wir unrhyw safbwynt o gwbl.  Byddai dilyn y rhesymeg yma yn arwain at gyfundrefn wladwriaethol sydd wedi ei rhewi a'i ffosileiddio am byth bythoedd.

Y Wales Blog Awards

Mae'n braf nodi i Flogmenai gael ei hun ar y rhestr fer yng nghategori blog gwleidyddol y flwyddyn y Wales Blog Awards.  Y ddau flog arall ar y rhestr fer ydi  Carmarthenshire Planning Problems, Jacqui Thompson ac Oggy Bloggy Ogwr Owen Donovan - dau flog arbennig o dda - felly mae'n fraint cael ymddangos.  Bydd y noson wobreuo yn cael ei chynnal yng Nghanolfan Chapter yn Nhreganna ar Fai 15.  

Diolch i bwy bynnag oedd ddigon caredig i fy enwebu.

Gobeithio na fydd yna lythyr gan Archesgob Cymru ac aelodau o Dy'r Arglwyddi yn cyrraedd y beirniaid yn mynnu bod y wobr yn mynd i Gaerfyrddin!

Gwilym Owen a'r penderfyniad i symud S4C i Gaerfyrddin

Gan bod Gwilym Owen yn gofyn yn ei golofn yn Golwg heddiw beth yw fy niffiniad o'r term 'nytars' (a ddefnyddwyd gennyf mewn cyfeiriad at sylwadau gwrth Gymraeg ar Radio Wales yn ddiweddar) waeth i mi ateb.  Yng nghyswllt y blogiad dan sylw 'nytars' ydi pobl sy'n defnyddio'r cyfryngau torfol i wneud i bawb wrando ar eu rhagfarnau afresymegol a di dystiolaeth.

Daw hyn a ni'n dwt at ddadansoddiad Gwilym Owen o pam y symudwyd pencadlys S4C i Gaerfyrddin yn hytrach na Chaernarfon.  Yn ol Gwilym cais Plaid Cymru oedd un Caernarfon tra bod  cais Caerfyrddin yn un oedd wedi ei gefnogi gan Archesgob Cymru, gwahanol Arglwyddi, ac Aelodau Seneddol a Chynulliad.  Cyngor Gwynedd oedd yn arwain cais Caernarfon tra mai Coleg y Drindod oedd yn arwain un Caerfyrddon.  Mae'n anodd gwybod beth yn union i'w ddweud am ddamcaniaeth Gwilym a dweud y gwir.

Mae'n wir bod Cyngor Gwynedd yn cael ei redeg gan glymblaid Plaid Cymru / Llafur, ond dydi hynny ddim yn golygu mai cais Plaid Cymru oedd yr un i gael S4C i ddod i Gaernarfon.  Yn yr un ffordd byddai'n gwbl amhriodol i honni mai Llafur sy'n darparu addysg yn Rhondda Cynon Taf, neu mai'r Toriaid sy'n darparu gwasanaeth llyfrgelloedd ym Mynwy, neu mai'r Annibynwyr sy'n hel biniau yn Ynys Mon.  Mae Cyngor Gwynedd, fel pob cyngor arall, yn endid corfforaethol sydd a gwleidyddion lleol o wahanol bleidiau yn ei reoli ac yn craffu ar ei reolaeth, yn ogystal a swyddogion sy'n wleidyddol ddi duedd.

Yr hyn sy'n fwy difrifol o bosibl ydi awgrym Gwilym bod y penderfyniad wedi ei wneud i raddau helaeth o ganlyniad i lythyr gan bwysigion gwleidyddol a chrefyddol o Sir Gaerfyrddin.  Mewn geiriau eraill mae'n awgrymu bod y penderfyniad yn un gwleidyddol.  Rwan dwi ddim yn gwybod faint o wybodaeth mewnol sydd gan Gwilym Owen ond byddai penderfyniad i leoli gwasanaeth cyhoeddus ar sail lobio gwleidyddol yn fater o gryn ofid.  Yr unig ffordd y dylid dod i benderfyniad o'r fath fyddai trwy gymharu i ba raddau mae'r ddau gais yn cydymffurfio a meini prawf  sydd wedi eu rhoi i'r ymgeiswyr o flaen llaw.  Dylai'r meini prawf yna fod yn union yr un peth i'r holl ymgeiswyr.  Does yna ddim lle i lobio gwleidyddol mewn proses felly.

Yn wir pe byddai yna dystiolaeth gadarn bod bwrdd S4C wedi dod i'r canlyniad y daeth iddo ar sail lobio/ pledio / bwlio gan gasgliad o Esgobion,  Arglwyddi a chynrychiolwyr etholedig ynghyd a chanfyddiad cwbl ragfarnllyd  mai 'cais Plaid Cymru' oedd un Caernarfon, yna mae'n fwy na thebyg y byddai gan Gyngor Gwynedd hawl i wneud cais am adolygiad barnwrol o'r ffordd y daethwyd i'r penderfyniad.

Dwi ddim yn awgrymu am eiliad bod Cyngor Gwynedd yn dilyn y trywydd hwnnw - mae'r penderfyniad yn ddwr o dan y bont bellach. Pob lwc i S4C yn ei bencadlys newydd. Ond mae'n adrodd cyfrolau am natur diwylliant gwleidyddol Cymru nad ydi sylwebyddion gwleidyddol profiadol yn cael unrhyw broblem efo'r cysyniad bod penderfyniadau pwysig am wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yn cael eu gwneud ar sail pwysau gwleidyddol o gyfeiriad pwysigion. 

Mater o amser?

Felly mae aelod arall o'r glymblaid Llafur / Annibynnol sy'n rheoli Cyngor Mon wedi gadael y grwp.  Jeff Evans sy'n gadael y tro hwn - mae Peter Rogers a Raymond Jones eisoes wedi gadael.  Daw hyn a chyfansoddiad y cyngor i Clymblaid 13, Plaid Cymru 12, Eraill 5.  Bwriad y Glymblaid i gynnig cadeiryddiaeth y cyngor i aelod o Blaid Cymru (yn hytrach nag i Mr Evans) oedd asgwrn y gynnen y tro hwn.

Ag ystyried hanes grwpiau annibynnol yn Ynys Mon - maen nhw i gyd yn chwalu yn hwyr neu'n hwyrach - tybed os mai mater o amser yn unig ydi hi tan y bydd newid gweinyddiaeth yn y sir?

Trosglwyddiad iaith

Diolch unwaith eto i Hywel M Jones am anfon mwy o graffiau, mapiau ac ati sy'n ymwneud a chanfyddiadau Cyfrifiad 2011 ynglyn a'r iaith Gymraeg.  Trosglwyddiad iaith sydd yn cael y sylw y tro hwn - ac yn benodol - hynny yw y ganran o blant 3/4oec sy'n gallu siarad yr iaith.  Mae'r oed yma yn bwysig i'r graddau ei fod yn rhoi syniad i ni o faint o blant sy'n gallu siarad y Gymraeg cyn i'r system addysg ddechrau dylanwadu  i raddau arwyddocaol.  Ceir nifer o batrymau diddorol - ond un o'r rhai mwyaf arwyddocaol ydi gwendid cymharol Ynys Mon - yn arbennig felly mewn teuluoedd lla mai un oedolyn yn unig sy'n siarad y Gymraeg.

Un rheswm posibl am hyn ydi bod y system addysg y tu hwnt i Gaergybi yn cynhyrchu llawer o siaradwyr Cymraeg, ond bod llawer o'r siaradwyr hynny ddim yn dod o gefndiroedd Cymreig - cafwyd llawer o fewnfudo hanesyddol i Ynys Mon.  Mae'n debygol bod pobl felly yn llai tebygol o drosglwyddo'r iaith na phobl oedd yn siarad yr iaith adref pan oeddynt hwy yn blant.

Gellir cael mwy o fanylion yma.

Pam bod pleidlais tros Lafur yn bleidlais tros dlodi

Dydw i ddim yn hollol siwr pam ei bod yn fater o syndod i un neu ddau bod Llafur wedi pleidleisio o blaid cap budd daliadau George Osborne.  Mae'n sicr yn wir bod Llafur yn hoffi rhoi'r argraff ei bod yn blaid sy'n edrych ar ol buddianau'r pobl dlotaf mewn cymdeithas, ond mewn gwirionedd ychydig iawn o lwyddiant maent wedi ei gael yn gwneud hynny.  I weld hynny does dim rhaid i ni edrych ymhellach na'r Mynegai Amddifadedd sy'n cael ei gyhoeddi gan y Cynulliad ei hun.  Mae'r mynegai yn mapio amddifadedd yng Nghymru yn hynod fanwl, gan rannu'r wlad i unedau cyfri o tua 1,500 o bobl a chyfrifo'r lefel o amddifadedd - neu dlodi - ym mhob uned.  Edrychir ar amrywiaeth o ddangosyddion - cyflogaeth, incwm, addysg, iechyd, diogelwch, mynediad i wasanaethau, tai a'r amgylchedd.  Ceir perthynas agos iawn rhwng amddifadedd a chynrychiolaeth Llafur.

O edrych ar y mynegai yn ei gyfanrwydd yr hyn sy'n drawiadol ydi'r berthynas hynod agos rhwng ardaloedd sy'n pleidleisio Llafur yn rheolaidd ac amddifadedd.  Er enghraifft mae 44.4% o ardaloedd cyfri Merthyr yn y 20% mwyaf difreintiedig yng Nghymru.  Mae'r ffigyrau hefyd yn uchel iawn ym Mlaenau Gwent (40.4%), Rhondda Cynon Taf (34.9%), Castell Nedd Port Talbot (30.8%), Penybont (28.2%), Caerdydd (26.6%), Caerffili (26.4%), ac Abertawe 24.5%).  Mae'r cwbl o'r ardaloedd hyn efo cynrychiolaeth Llafur ar lefel Cynulliad, ac mae'r cwbl yn gynghorau sy'n cael eu rheoli gan Lafur.  Mae pob ardal hefyd gyda chynrychiolaeth Llafur yn San Steffan ag eithrio Gogledd a Chanol Caerdydd.  Yng Ngorllewin a De Caerdydd - a gynrychiolir gan Lafur - mae mwyafrif llethol yr ardaloedd di freintiedig yng Nghaerdydd.

Nid oes gan y siroedd sydd gyda llai na 10% o'u hardaloedd cyfri yn yr 20% mwyaf difreintiedig (Gwynedd, Powys, Ceredigion, Penfro a Mynwy) ddim  un Aelod Cynulliad nag Aelod Seneddol a dydi Llafur ddim yn rheoli'r un o'r cynghorau.  Yn wir llond dwrn o gynghorwyr yn unig sydd ganddynt rhwng y pump awdurdod.

Mae Llafur wedi tra arglwyddiaethu tros rannau eang o Gymru ers 1918 neu 1922.  Roedd yr ardaloedd yma yn dlawd bryd hynny, ac maen nhw'n dlawd heddiw.  Mae naratif Llafur wedi honni bod pleidlais i Lafur yn bleidlais tros degwch cymdeithasol a thros ddileu tlodi o'r dechrau'n deg.  Ac eto y cymunedau oedd fwyaf di freintiedig yn 1918 ydi'r mwyaf di freintiedig heddiw.  Dydi bron i ganrif o bleidleisio i Lafur ddim wedi newid hynny.  Dydi'r 11 mlynedd pan roedd gan Llafur eu dwylo ar yr holl lefrau pwer yng Nghaerdydd ac yn Llundain ddim wedi newid dim.  Yn wir cynyddodd y bwlch rhwng y tlawd a'r cyfoethog yn ystod y cyfnod hwnnw. Dydi hyn ddim yn fater bach - a dweud y gwir does yna fawr o ddim byd pwysicach - mae tlodi wedi cael effaith hynod negyddol ar fywydau cenedlaethau o bobl yng Nghymru.

Ydi pethau'n debygol o fod yn wahanol yn y dyfodol?  Wrth gwrs nad ydyn nhw.  Dydi mynd i'r afael efo amddifadedd yng Nghymru ddim yn flaenoriaeth i Lafur, a 'doedd o erioed yn flaenoriaeth.  Mae datganiad Llafur nad ydynt am ddiwigio Barnett - er gwaetha'r ffaith eu bod yn cydnabod bod y fformiwla yn anheg a Chymru- yn dangos yn ddigon clir nad yw am fod yn flaenoriaeth yn y dyfodol chwaith.  Mae dweud un peth tra'n gwneud rhywbeth hollol wahanol wedi gweithio am ddegawdau i Lafur yng Nghymru.  Fydd yna ddim byd yn newid tra bod y patrwm hwnnw'n parhau.  Mae pleidlais tros Lafur yn bleidlais tros dlodi.

Gellir gweld y mynegai yn ei chyfanrwydd yma.  

Llafur Cymru yn ffraeo unwaith eto

Does yna ddim llawer dwi'n ei edmygu am Llafur Cymru - ond un eithriad i hynny ydi disgyblaeth mewnol y Blaid - 'dwi'n siwr bod ffraeo mewnol yn digwydd, a dwi'n siwr bod yna safbwyntiau gwrthwynebus yn cyd redeg oddi mewn i'r blaid,   ond anaml iawn mae hynny'n cyrraedd y cyhoedd.

Ond yn ystod yr wythnosau diwethaf mae yna arwyddion bod y pethau yn newid.  Dyna i chi'r ffrae hynod gyhoeddus rhwng Ann Clwyd a Carwyn Jones a phenderfyniad Llafur yn y Cynulliad heddiw nad ydyn nhw eisiau Ms Clwyd ar gyfyl y lle.  Ac wedyn dyna i ni'r coup d'etat oddi mewn i'r Blaid Lafur yng Nghaerdydd - sefyllfa hynod ddigri a arweiniodd at i un o wleidyddion mwyaf amhoblogaidd Cymru, yr anhygoel Russell Goodway, gerdded y planc.  A dyna i ni Owen Smith yn siarad ar ran Carwyn Jones wrth y Byd a'r Betws gan ddweud nad oes gan Lafur ddiddordeb mewn pwerau trethu.  A beth am Llafur Cymru a Llafur yr Alban yn cynhyrchu dau naratif hollol wahanol ynglyn a Barnett?  Ac erbyn meddwl mae yna gryn dipyn o swn wylofain a rhincian dannedd yn dod o gyfeiriad cynghorwyr Llafur yn sgil argymhellion y Comisiwn Williams.

Mae'n anodd osgoi'r argraff bod plaid mwyaf ddisgybledig Cymru yn gyflym ddatblygu i fod yn fwy anisgybledig a ffraegar na'r un plaid arall.  

Carwyn Jones yn colli cyfle i hybu'r iaith

Felly mae Carwyn Jones o'r farn mai busnes i'r cynghorau ydi asesu'r galw am addysg Gymraeg a gweithredu ar hynny.  Mewn geiriau eraill caiff y cynghorau hynny sydd wedi methu ag ymateb i'r galw am addysg Gymraeg yn hanesyddol - rhai Llafur yn amlach na pheidio - rwydd hynt i wneud hynny yn y dyfodol.  Mae hyn yn siomedig iawn.

Rwan beth am fod yn onest am funud bach?   Mae yna fwy o ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg mewn llawer o feysydd na sydd yna alw amdano fo - ffurflenni, llinellau ffon, peiriannau codi pres ac ati.  Un maes lle mae'r galw yn llawer, llawer uwch na'r ddarpariaeth ydi ym maes addysg Gymraeg.  Yn ol rhai amcangyfrifon byddai 50% o rieni Cymru yn dewis addysg Gymraeg petai addysg felly ar gael yn weddol hawl.  Mae'r rhan fwyaf o awdurdodau lleol wedi methu ymateb i'r galw hwnnw.  Mae'n debyg mai llai na hanner y sawl sydd eisiau addysg Gymraeg i'w plant sy'n ei gael.

Does yna ddim un cam a fyddai'n gwneud mwy o les i'r iaith na gorfodi awdurdodau lleol i asesu'r galw am addysg Gymraeg ac ymateb yn llawn i hynny.  Mae yna oblygiadau hynod boenus i gynghorau lleol sydd methu ag ymateb i dargedau ailgylchu.  Does yna ddim oblygiadau poenus i awdurdodau sy'n methu asesu ac ymateb i'r galw am addysg Gymraeg.  Ceir ffordd hawdd o newid y sefyllfa - gofyn i ESTYN edrych ar pa mor effeithiol mae awdurdodau yn mynd i'r afael ag ymateb i'r galw am addysg Gymraeg pan maent yn arolygu, a rhoi awdurdodau sy'n methu a gwneud hyn mewn mesurau arbennig.  Gallaf addo y byddai hyn yn trawsnewid y sefyllfa tros nos.

Gallai Carwyn Jones wneud hyn yn ddigon hawdd - ond peidiwch a dal eich gwynt - beth bynnag am y geiriau gwyn fydd y Gymraeg byth yn ddigon o flaenoriaeth i lywodraeth Lafur yng Nghaerdydd i fynd ati i droi'r drol efo cynghorau Llafur ar hyd a lled y wlad.

Mater o flaenoriaethau ydi hyn yn y bon - a dydi'r Gymraeg ddim yn flaenoriaeth uchel i'r Blaid Lafur Gymreig.

Rhaglen Oliver Hides a rhagfarnau'r Bib

Mae dyn yn rhyw feddwl weithiau bod pwy bynnag sy'n penderfynu ar gynnwys rhaglenni'r Bib yng Nghymru braidd yn boncyrs.  Son ydw i wrth gwrs am raglen Oliver Hides ar Radio Wales y bore 'ma.

Roedd yna bobl yn fwy na pharod i ffonio i mewn i hysbysu'r Byd bod gwrando ar bobl yn siarad y Gymraeg yng Nghymru yn wir yn mynd ar eu nerfau.  A dyna ydi'r broblem efo'r math yma o gwestiwn wrth gwrs - mae'r rhan fwyaf o bobl yn weddol gall a goddefgar, ond dydyn nhw ddim am drafferthu ffonio'r rhaglen.  Ar y llaw arall mae lleiafrif o bobl rhagfarnllyd am neidio ar y cyfle - dydyn nhw ddim yn cael y cyfle i ddweud eu dweud wrth filoedd o bobl yn aml iawn.  Roedd y cyfle a roddwyd iddynt gan Radio Wales yn un rhy dda i'w goll.

Gellid bod wedi amrywio tipyn ar y cwestiwn - Do the Jews irritate you? Does people talking in Polish irritate you? DoPakistanis irritate   you?  Do gay people irritate you?  Do people on benifits irritate you?  Do women irritate.you?  Do unmarried mothers irritate you? Gallwch fod yn weddol sicr y byddech yn cael llu o bobl efo rhagfarnau yn ffonio i gael llwyfan i'w rhagfarnau.  Byddai'r un peth yn union yn digwydd petaech yn gofyn Do English people irritate you?  Mae gosod cwestiwn o'r fath yn gwahodd ymateb ymfflamychol, ac mae'r gwahoddiad yn siwr o gael ei dderbyn.  Dydi corff sydd fel rheol mor wleidyddol gywir ddim yn rhoi cyfle i nytars rhagfarnllyd yn aml iawn, ac mae cyfle prin yn ormod o demtasiwn i'r cyfryw nytars ei wrthsefyll.

Yr hyn sy'n ddadlennol wrth gwrs ydi nad ydi Radio Wales yn cael problem o unrhyw fath gwneud siaradwyr Cymraeg yn dargedau i sen pobl efo rhagfarnau yn eu herbyn, tra na fyddai hyd yn oed yn croesi meddwl golygyddion rhaglenni i wneud yr un peth i grwp arall oddi mewn i gymdeithas.  Mae gen i ofn bod y stori yn adrodd cyfrolau am ragfarnau gwaelodol y sawl a wnaeth y penderfyniad i wneud y rhaglen.

Gweinyddiaeth Llafur Caerdydd - ffuredau mewn sach

Tri chynghorydd Llafur yn ymddiswyddo o'r cyngor mewn ychydig fisoedd, arweinydd y grwp Llafur a'r cyngor yn camu o'r neilltu oherwydd 'rhesymau teuluol' a rwan mae'r brodyr yn cael coblyn o ffrae  ynglyn a phwy sy'n cael mynd ar y cabinet.  Mae'r llanast rhyfeddol yma'n digwydd mewn cyfnod pan mae toriadau enbyd yn gorfod cael ei wneud i'r cyngor sydd a'r boblogaeth uchaf yng Nghymru o ddigon.  Pan y dylai'r weinyddiaeth fod yn dangos arweinyddiaeth gadarn yn wyneb amgylchiadau anodd mae ei meddwl wedi ei ffocysu'n llwyr ar ymgecru mewnol.

Mae prif ddinas Cymru yn haeddu llawer gwell arweiniad na hyn.

Ydi pethau'n symud i gyfeiriad yr ymgyrch 'Ia' yn yr Alban?

Mae'n ymddangos bod y gogwydd tuag at yr ymgyrch 'Ia' yn parhau yn yr Alban.  Un peth a allai wthio pethau ymhellach i gyfeiriad yr ymgyrch honno fyddai canfyddiad ymysg pobl dosbarth gweithiol bod y Toriaid yn debygol o ennill etholiad cyffredinol Prydain yn 2015.  Mae'r polau heno yn awgrymu bod y bwlch rhwng y Toriaid a Llafur yn cau.  Efallai mai symudiad dros dro yn sgil y gyllideb ydi hyn wrth gwrs - ond cyllideb 2012 oedd yn gyfrifol am roi'r oruwchafiaeth i Lafur - goruwchafiaeth sydd wedi parhau am ddwy flynedd.

Gallai'r ychydig fisoedd nesaf fod yn hynod ddiddorol.

Cadw pethau yn y teulu - Y Blaid Lafur

Hmm, felly mae Stephen Kinnock wedi ei ddewis i amddiffyn sedd saff Llafur yn Aberafon yn 2015. Cafodd Stephen ei fagu yn Ealing, Lloegr, ei addysg prifysgol yng Nghaergrawnt ac mae'n byw yn Nenmarc neu yn y Swistir - yn ddibynol ar pwy rydych yn ei gredu.  Hogyn lleol felly.

Ond mae Stephen wrth gwrs yn fab i gyn arweinydd ac Aelod Seneddol Bedwellty, Neil Kinnock, a'r cyn Aelod Ewrop, Glenys Kinnock.  Mae gan Lafur Cymru hanes o gadw pethau yn y teulu - meddyliwch am Rhodri a Julie Morgan, neu Tal Michael / Alun Michael / Mary Wimbury, Huw Lewis a Lynne Neagle, Naz a Gwion Malik.

Nid bod llosgach gwleidyddol yn unigryw i Lafur Cymru wrth gwrs, mae'n nodweddu'r blaid yn ehangach - Hilary / Tony Benn, Herbert Morrison / Peter Mandelson, Harriet Harman / Jack Dromey, Ed a David Miliband er enghraifft.

Mae yna nifer o blant gwleidyddion Llafur eraill sydd wrthi'n chwilio am seddi saff ar hyn o bryd - Euan Blair, Georgia Gould, Emily Benn, Andy Sawford a Joe Dromey dim ond i enwi 5. Tybed faint ohonyn nhw fydd mor ffodus a Stephen?

Ann Clwyd a'r Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru

Waeth i mi roi fy nghardiau ar y bwrdd cyn cychwyn.  'Dwi'n  ei chael braidd yn anodd i gydymdeimlo  efo Ann Clwyd.  Dwi'n gwybod ei bod yn weddw, dwi'n gwybod bod amgylchiadau marwolaeth ei gwr yn rhai trist, dwi'n gwybod ei bod wedi teimlo'r amgylchiadau hynny i'r byw a'i bod am sicrhau bod pethau'n well i. bobl eraill.  Ond i mi mae yna rhywbeth anymunol a di chwaeth yn y cyferbyniad rhwng ei diddordeb yn ei theimladau ei hun a'i  hanes fel propogandydd tros ryfeloedd tramor - rhyfeloedd sydd wedi arwain at ddioddefaint ar raddfa Beiblaidd i ddegau o filoedd o bobl eraill.

Ac yn anarferol dwi'n cael fy hun yn rhyw hanner cydymdeimlo efo Carwyn Jones.  Roedd ei ymysodiad ar Ann Clwyd yn y Cynulliad yn fwy chwyrn nag oedd yn ddoeth o'i safbwynt o, ond mae'n hawdd deall ei rwystredigaeth.  Mae'r Toriaid yn Llundain yn achub ar pob cyfle i ymosod ar y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru - nid am eu bod efo fawr o ddiddordeb yn y pwnc ond fel rhan o'u strategaeth yn i danseilio Llafur yn etholiad cyffredinol 2015.  Dydi o ddim botwm o ots ganddyn nhw os ydi miloedd o weithwyr yn y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru yn cael eu pardduo fel rhan o'r strategaeth honno.  Dydi o ddim mymryn o ots ganddyn nhw chwaith os ydynt yn tanseilio moral gweithwyr iechyd yng Nghymru yn llwyr yn y broses - mater bach ydi hynny o gymharu a chadw David Cameron yn 10 Downing Street.  Mae ymddygiad Ann Clwyd yn atgyfnerthu'r strategaeth honno, a mae'n rhaid bod Andrew RT Davies wrth ei fodd cael ei dyfynu tros lawr y Cynulliad Cenedlaethol.

Rwan, dydi'r sefyllfa ddim yn union yr un peth a'r sefyllfa Dafydd Elis Thomas.  Roedd Dafydd yn tanseilio ei Blaid oherwydd ei fod o'r farn ei bod o'r pwysigrwydd mwyaf ei fod o'n cael doethinebu yn ddi dramgwydd.  Mae Ann Clwyd yn tanseilio ei phlaid (ac yn tanseilio gweithwyr iechyd) am ei bod wedi ei hargyhoeddi bod y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru yn wirioneddol wallus.  Mae o leiaf rhan o'r canfyddiad hwnnw wedi ei seilio ar brofiad unigol personol.  Mae'r canfyddiad wedi ei atgyfnerthu gan dystiolaeth pobl sydd - am rhyw reswm neu'i gilydd - ddim eisiau datgelu eu henwau na manylion eu cwynion.  Petai yr hyn mae'n ei ddweud yn wir, mi fyddai tanseilio ei phlaid yn gwbl ddealladwy.  Ond - fel mae Carwyn Jones yn ei ddweud - dydi hi ddim yn cyflwyno unrhyw dystiolaeth o werth i ddangos bod gwirionedd yn ei honiadau.  Dydi hi ddim chwaith yn fodlon datgelu manylion yr ymchwiliad i amgylchiadau marwolaeth ei gwr - a hynny ar sail preifatrwydd - a hynny er ei bod wedi bod yn fodlon gwneud defnydd o wybodaeth ddethol, cyffredinol ac emosiynol o'r achos er mwyn ymosod ar y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru.

Rwan, petai Ann Clwyd yn cymryd cam yn ol ac yn ceisio ymateb i'r sefyllfa mewn ffordd llai emosiynol byddai'n gweld nad oedd ei methiant yn gynharach heno i ddweud nad oedd Ysbyty'r Heath yn cymharu efo Mid Staffs yn briodol, a bod cymhariaeth o'r fath yn pardduo gweithwyr iechyd yn yr Heath.  Byddai hefyd yn gweld bod rhaid iddi ddarparu manylion os ydi hi am i gwynion gael eu cymryd o ddifri.  Byddai yn gweld nad ydi hi'n rhesymegol casglu bod amgylchiadau marwolaeth trist ei gwr yn golygu bod y gwasanaeth yn ei gyfanrwydd yn bwdr.  Ac yn wir byddai'n gweld ei bod yn cael ei defnyddio gan elynion y Gwasanaeth Iechyd, a'i phlaid ei hun i yrru agenda wleidyddol.

Ond dyna ydi problem Ann Clwyd, dydi hi ddim yn cymryd cam yn ol ac yn edrych ar bethau yn oeraidd.  Ymateb emosiynol i sefyllfa'r Cwrdiaid oedd yn gyfrifol am ei throi'n bropogandydd rhyfel i George  Bush yn y gorffennol ac ymateb emosiynol i drychineb bersonol sydd wedi ei throi yn bropogandydd i agenda Doriaidd heddiw.  Mae hefyd yn amlwg yn afresymegol i ddadlau na ddylai'r Cynulliad gael mwy o bwerau yn sgil ei honiadau, tra'n ddigon bodlon i bwerau tros iechyd aros yn San Steffan er gwaethaf sgandalau llawer, llawer gwaeth.

Cyn gorffen hoffwn bwysleisio nad ydw i'n dadlau na ddylid dal y weinyddiaeth Llafur yng Nghaerdydd yn stebol am fethianau yn y Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru.  Lle ceir tystiolaeth ddibenadwy dylid gwneud hynny ar pob cyfri.  Ond yr hyn sydd ddim yn briodol ydi ymosod mewn modd hysteraidd ar y Gwasanaeth yn ei gyfanrwydd ar sail cwynion unigol - yn arbennig felly cwynion sydd yn rhai cyffredinol yn absenoldeb unrhyw fanylion penodol.  Mae'r Gwasanaeth Iechyd yng Nghymru a'i gweithwyr yn rhy bwysig i gael ei drin fel pen droed gwleidyddol.

Y diweddaraf gan Gwilym Owen

Ei ragfarn yn erbyn Cyngor Gwynedd sy'n cael sylw yng ngholofn Gwilym Owen heddiw.  Bydd y sawl sy'n darllen y golofn gwynfanus yn rheolaidd yn cofio colofn ryfeddol o unochrog Gwilym ychydig fisoedd yn ol pan aeth ati i drafod adroddiad ESTYN ar y Gwasanaeth Addysg yng Ngwynedd trwy restru pob beirniadaeth yn yr adroddiad tra'n anwybyddu pob canmoliaeth.

Cysylltu tri datblygiad sydd mewn gwirionedd yn gwbl ddi gyswllt er mwyn creu camargraff o argyfwng mae Gwil y tro hwn - ymddeoliad prif weithredwr y cyngor, Harri Thomas, penderfyniad y deilydd portffolio addysg, Sian Gwenllian i sefyll i lawr er mwyn canolbwyntio ar etholiad y Cynulliad yn 2016 a'r drafodaeth ynglyn chynllunio a thai yng Ngwynedd ydi'r trydydd.  Mi gymerwn y tri phwynt ar wahan,

Mae Harri Thomas wedi cyrraedd oed ymddeol.  Mae pobl yn ymddeol pan maent yn cael eu hunain yn gymwys i wneud hynny.  Mae pobl yn ymddeol pob dydd.  Gwneir cryn dipyn ganddo o gyflog prif weithredwr Gwynedd gan Gwil - £108,000.  Rwan mae'r cyflog yn uchel, ond yr hyn nad ydi Gwil yn trafferthu i'w ddweud ydi mai dyma'r ail gyflog isaf a delir i brif weithredwr cyngor yng Nghymru, ac mae ymysg yr isaf ym Mhrydain.  Mae cyflog prif weithredwr y cyngor lleiaf yng Nghymru, Blaenau Gwent fymryn bach yn is.  Mae wedi cynhyrfu hefyd gan gymal yn yr hysbyseb i gael olynydd i Harri Thomas ' - yn arwain y gweithlu drwy gyfnod o newid sylweddol'.  'Sylw llawn dirgelwch' meddai Gwil.  Duw a wyr pam mae'n dod o hyd i ddirgelwch yma - mae pob cyngor yn y DU yn mynd trwy gyfnod o newid sylweddol sydd wedi eu gorfodi ar gynghorau wedi i Lafur yrru'r economi i'r diawl ac wedi i'r Toriaid gymryd mantais o'r sefyllfa i dorri gwariant cyhoeddus i'r bon.

Mae'n mynd ati wedyn i gwyno bod Sian Gwenllian yn rhoi'r gorau i'r portffolio addysg.  Mae'n ymddangos ei fod o'r farn y dylai fod wedi aros i fynd i'r afael efo'r cyni ariannol.  Mae'n anodd braidd gweld yn union beth o fusnes Gwil ydi penderfyniad Sian Gwenllian.  Mi fydd yna rhywun arall yn cymryd ei lle ar y cabinet, ac mae delio efo'r argyfwng cyllidol yn gyfrifoldeb ar pob un o gynghorwyr Gwynedd - Sian Gwenllian yn gynwysiedig.

Mae yna dri o gynghorwyr Llafur Caerdydd wedi ymddiswyddo tros y misoedd diwethaf ac mae'r arweinydd wedi cael ei newid.  Am rhyw reswm 'dydi Gwil ddim yn gweld hynny yn argyfwng.  Mae hefyd yn gwbl dawel am y digwyddiadau rhyfeddol yn Sir Gaerfyrddin lle mae'r prif weithredwr (uchel iawn ei gyflog) wedi ei atal rhag mynd i'w waith tra bod heddlu o Loegr yn edrych i mewn i benderfyniadau ynglyn a'i gyflog a wnaed gan gabinet y cyngor.  Ond wedyn cynghorau sy'n cael eu harwain gan Lafur ydi rhai Caerfyrddin a Chaerdydd wrth gwrs.

Ac yn drydydd mae'n mynd trwy'i bethau am yr anghydfod ynglyn a hawl cynllunio a chodi tai (dydi Cyngor Gwynedd ddim yn bwriadu codi tai, fel mae Gwil yn honni wrth gwrs, does gan gynghorau ddim hawl i wneud hynny.  Mae'r ddadl yn ymwneud a hawl cynllunio).  Rwan mae yna ddadl cwbl briodol i'w chael ynglyn a'r cwestiwn o beth yn union ydi'r galw lleol yng Ngwynedd. Ond does a wnelo'r ddadl honno ddim oll  efo ymddeoliad Harri Thomas na phenderfyniad Sian Gwenllian i adael cabinet Cyngor Gwynedd.

Rydym wedi nodi eisoes bod gan Gwil ddiddordeb mewn addysg, ond diddordeb dethol iawn.  Mae'n ymddiddori mewn unrhyw beth negyddol y gall ddod o hyd iddo mewn addysg mewn un sir yng Nghymru.  Yn yr un ffordd mae ganddo ddiddordeb dethol iawn mewn llywodraeth leol - unrhyw beth negyddol y gall ddod o hyd iddo am un sir a hynny'n unig.

Pan nad yw dweud yr hyn sy'n gwbl amlwg yn dderbyniol

Mae'n ddiddorol ac yn ddadlennol bod Nigel Farage yn cael disgrifio'r Swyddfa Gartref fel sefydliad amhrydeinig, heb gael ei hun yn destun sterics cyfryngol.  Yn yr un modd gall Nick Clegg ddefnyddio term tebyg am UKIP, ac mae George Osborne yn cael galw Llafur yn wrth Brydeinig heb achosi unrhyw wylofain na rhincian dannedd.

Ond os oes yna gyfeiriad gan y Blaid mewn datganiad i'r wasg at y ffaith cwbl ddi ymwad bod UKIP yn anghymreig yna mae'r  cyfryw blaid anghymreig  yn honni bod hynny'n golygu bod eu holl gefnogwyr ac yn wir cefnogwyr pob plaid unoliaethol yn cael eu disgrifio fel pobl anghymreig, mae Dafydd Ellis Thomas yn dod i'r casgliad bod rhaid iddo danseilio strategaeth etholiadol ei blaid ac mae Vaughan Roderick yn rhoi bron y cwbl o'i gyfweliad efo Dafydd Trystan ar Sunday Supplement i holi am y pwnc, ac ati.

Rwan mae pethau yn sylfaenol syml.  Mae UKIP yn anghymreig - 'dydi ei ideoleg ddim wedi ei gwreiddio yn y byd syniadaethol Cymreig, does ganddi ddim strwythur Cymreig fel sydd gan y pleidiau eraill, does ganddi ddim diddordeb yng Nghymru fel endid ynddi'i hun, byddai gweithredu ei pholisiau creiddiol yn hynod niweidiol i Gymru.

Ond dydi hynny ddim yn gyfystyr a dweud bod ei chefnogwyr yn anghymreig. Dwi'n meddwl mai yng  nghyfri Arfon yn 2010 oeddwn i yn gwrando ar areithiau'r ymgeiswyr yn dilyn datgan y canlyniad pan sylwais mai un ymgeisydd yn unig oedd heb drafferthu i ddefnyddio cymaint a gair o Saesneg.  Elwyn Williams, ymgeisydd UKIP oedd hwnnw.  Does yna ddim byd anghymreig am Elwyn, ond dydi hynny ddim yn golygu nad yw ei blaid yn anghymreig.

Yn yr un modd gallaf feddwl am bobl sydd wedi pleidleisio i'r Blaid na fyddai byth yn defnyddio'r ansoddair 'Cymreig' amdanyn nhw eu hunain.  Mae yna bobl yn fotio i bleidiau am resymau tactegol -  am nad ydyn nhw yn hoffi peilons neu ryfel Irac, am eu bod yn gwrthwynebu Ewrop, am eu bod nhw'n hoffi'r ymgeisydd, am bod eu gwraig / gwr yn dweud wrthynt lle i fotio, am bod yr ymgeisydd wedi eu helpu nhw efo rhyw broblem neu'i gilydd, am eu bod nhw'n hoffi'r logo ac am gant a mil o resymau eraill.

Mae'n gwbl briodol dod i'r casgliad bod UKIP yn anghymreig.  Dydi hi ddim yn briodol dod i gasgliad bod cefnogwyr y blaid adweithiol i gyd yn anghymreig - ond does 'na neb yn gwneud hynny wrth gwrs.  Mae'r ffaith bod defnyddio'r gair yn esgor ar y fath sterics yn dweud llawer am y cyfryngau Cymreig, ac am gymhlethdod israddoldeb llawer o Gymry.

Ac i'r sawl sydd ddim yn cymryd bygythiad UKIP yn etholiadau Ewrop o ddifri _ _ _

Dyma mae pol ComRes a ryddhawyd heno yn ei awgrymu (ar lefel Prydeinig).

Petai'r canlyniad yn cael ei adlewyrchu yng Nghymru mae'n debyg mai Llafur fyddai'n cael y sedd gyntaf, UKIP fyddai'n cael yr ail, Y Blaid fyddai'n cael y drydydd a Llafur fyddai'n cael y bedwerydd gan adael y Toriaid heb sedd.

Pam bod Leanne yn gywir i ddiswyddo Dafydd Elis Thomas

Mae'n rhyfedd fel mae perhau'n dod at ei gilydd mewn ffyrdd anisgwyl weithiau - ac mae marwolaeth Tony Benn yn digwydd ddiwrnod wedi diswyddo Dafydd Ellis Thomas fel llefaydd mainc flaen a chadeirydd pwyllgor yn y Cynulliad yn esiampl o hynny.

Mae gan ymddygiad Tony Benn  yn y gorffennol gweddol bell bellach gysylltiad agos a rhai o egwyddorion ymgyrchu gwleidyddol cyfoes.  Arweiniodd arfer Benn o ganolbwyntio ei ynni gwleidyddol ar rwygiadau mewnol oddi mewn i'r Blaid Lafur at hollti'r Chwith Prydeinig yn ddau ac at ddeunaw mlynedd o lywodraeth Doriaidd.  Ni chollodd y Dde ei gafael ar awenau'r wladwriaeth Brydeinig nes iddynt hwythau ddechrau cecru yn gyhoeddus - ar bwnc Ewrop yn bennaf.

Ar un ystyr Benn oedd tad y 'Llafur' Newydd a ymddangosodd yng nghanol y nawdegau.  Beth bynnag am wendidau Llafur Newydd - ac roedd yna ddigon, roeddynt wedi dysgu gwersi o'r gorffennol.  Mae rhai o nodweddion eu hymgyrch 1997 yn parhau i fod yn fodel o sut i wneud rhai pethau wrth ymgyrchu - cyflwyno nifer fach o negeseuon atyniadol ond syml, sicrhau bod pawb yn cadw at y naratif honno, cysylltu pob dim efo'r naratif.

Mae yna fwy i ymgyrchu diweddar wrth gwrs - ond mae'r egwyddorion uchod yn dal yn hanfodol.  Dylid gweld araith Leanne i'r gynhadledd yn y cyd destun hwnnw.  Etholiad gyda chyfradd isel yn pleidleisio ydi etholiad Ewrop.  Mae yna fygythiad i sedd y Blaid (mae hynny hefyd yn wir am sedd UKIP a'r Toriaid).  Os bydd pleidlais graidd y Blaid yn dod allan i bleidleisio bydd y sedd yn cael ei chadw, os na fydd hynny'n digwydd bydd yn cael ei cholli.  Yn y cyd destun yna mae tynnu sylw at oblygiadau cynrychiolaeth UKIP yn absenoldeb cynrychiolaeth gan y Blaid yn beth deallus i'w wneud.  I wneud hynny'n effeithiol mae'n rhaid tynnu sylw at y gwahaniaethau rhwng gwerthoedd Cymreig y Blaid a gwerthoedd  Prydeinig UKIP.  Y neges syml ydi 'Ni neu'r Dde Brydeinig'.

Rwan dwi ddim yn amau bod dadl ffug academaidd - neu ddadl ty tafarn efallai - i'w chael ynglyn a'r cwestiwn os ydi'r traddodiad adweithiol Brydeinig mor 'Gymreig' ag ydi'r traddodiadau rhyddfrydig, cenedlaetholgar neu undebol, ond o safbwynt etholiadol wleidyddol mae gor gymhlethdod siwdaidd o'r math yma yn waeth na diwerth.

Meddyliwch am funud bod newyddiadurwr yn ol yn 1997 yn gofyn i rhyw hen gojar ffuantus oedd wedi bod ar fainc flaen Llafur ers degawdau 'What did you think of Tony Blair's conference speech emphasising the need for change and emphasising that things can only get better under Labour?" a bod hwnnw 'n ateb 'I thought it was very superficial, 'change' & 'better' are relative terms you know.  Who are we to decide on the central locus that 'change' and 'better' are relative to? who are we to yada, yada, yada, yada _ _ _'. Byddai'n amlwg yn tanseilio strategaeth oedd wedi ei llunio'n gywrain er mwyn dangos ei hun, neu awgrymu ei fod o'n fwy deallus na'r arweinyddiaeth, neu am ei fod yn meddwl bod ei hawl i gael mynegi cymhlethdod ei dirwedd mewnol yn bwysicach na lles ei blaid neu beth bynnag. Byddai ei ddyddiau mainc flaen ar ben cyn iddo orffen ar ei rwdlan wrth gwrs.

Mae cynhadledd wleidyddol - yn enwedig un sydd yn sail i ymgyrch etholiadol yn cymryd llawer o waith paratoi a threfnu - gan wleidyddion y Blaid, gan yr adain wirfoddol, ac yn enwedig gan weithwyr cyflogedig y Blaid.  Mae'r Blaid yn hynod ffodus bod ganddi dim bach, ifanc ond hynod frwdfrydig o weithwyr cyflogedig.  Llwyddodd sylwadau Dafydd i daflu ychydig o gysgod  tros beth ddylai fod wedi bod yn ymarferiad effeithiol a chysact i lawnsio ymgyrch Ewrop trwy gyflwyno naratif negyddol i'r cyfryngau ar blat.  Doedd y sawl a wariodd cymaint o ymdrech a brwdfrydedd yn rhoi'r gynhadledd at ei gilydd ddim yn haeddu hynny.

Dwi ddim yn awgrymu bod y Blaid yn efelychu Llafur Blair yn y rhan fwyaf o bethau, ond mae'r egwyddorion y dylid sicrhau naratif wleidyddol syml sydd wedi ei theilwrio ar gyfer etholiadau penodol, ac y dylai holl ladmeryddion plaid drosglwyddo'r neges honno ac osgoi anghytuno a'u gilydd yn gyhoeddus - ar boen eu bywydau - yn rhai hanfodol i lwyddiant etholiadol.  Llwyddodd Dafydd i feirniadu'r naratif, i anghytuno efo gweddill ei blaid ac i achosi ffrae gyhoeddus mewn ychydig eiriau.

Mae yna ddigon o le i anghytuno oddi mewn i Blaid Cymru yn fewnol - mwy felly nag a geir yn y pleidiau eraill.  Mae gan Dafydd fwy o gyfle na'r rhan fwyaf o aelodau cyffredin i fynegi ei farn yn fewnol.  Yn anffodus mae'n well ganddo fynegi anghytundeb trwy gyfrwng y cyfryngau torfol - gan beidio a phoeni llawer os ydi hynny'n niweidio'r blaid yn etholiadol, nag am y siom mae'n achosi i'w gyd bleidwyr ar pob lefel.

Prynu cath mewn sach

Mae'r stori am ddiarddel y Cynghorydd Gethin James o gabinet Cyngor Ceredigion oherwydd ei fod yn aelod o UKIP, er cael ei ethol yn gynghorydd annibynnol, yn wers fach ddiddorol am y traddodiad annibynnol.  Er bod y sawl sy'n defnyddio'r label yma yn defnyddio pob math o ddadleuon ynglyn a'u gwrthrychedd gwleidyddol eu hunain tra'n wynebu etholiad - y gwir ydi bod llawer o'r creaduriaid hyn yn yn bobl wleidyddol iawn.  Maent yn cuddio natur eu gwleidyddiaeth oherwydd eu bod yn gwybod y byddai datgeliad  yn difetha eu gobeithion o gael eu hethol.

Byddai'n beth anoeth iawn i berson sydd eisiau  cath i'w phrynu mewn sach heb gael golwg arni'n gyntaf.  Ond mae pobl yn rheolaidd yn bwrw eu pleidlais i berson nad ydynt yn siwr o'i wleidyddiaeth a sydd heb ei ffrwyno gan y ddisgybliaeth sydd ynghlwm a bod yn aelod o blaid wleidyddol.

Prynu cath mewn sach  ydi pleidleisio i ymgeisydd annibynnol.