Catalonia a'r gyfraith

Mae'r ffaith bod llywodraeth Prydain ac arweinyddiaeth yr UE yn cefnogi llywodraeth Sbaen yn eu anghydfod efo llywodraeth Catalonia wedi ei seilio ar y ddadl bod llywodraeth Sbaen yn gweithredu'n unol a'r gyfraith tra bod llywodraeth Catalonia yn gweithredu'n groes i'r gyfraith.  Tra bod cymhelliad o'r fath yn ddealladwy i'r graddau bod y sawl sy'n llunio cyfreithiau am fod a pharch mawr tuag at gyfreithiau, mae hefyd yn broblematig.  

Mae ffiniau cenedlaethol yn newid trwy'r amser ac mae gwladwriaethau'n mynd a dod.  Mae yna newidiadau sylweddol iawn wedi bod mewn ffiniau cenedlaethol yn y gorffennol cymharol agos - yn achos yr Undeb Sofietaidd a'r hen Iwgoslafia er enghraifft.  Roedd yna newidiadau mwy arwyddocaol yng nghanol y ganrif ddiwethaf pan roedd yr hen ymerodraethau Ewropiaidd yn datgymalu. Mae'r newidiadau hyn wedi digwydd yn aml - ond ddim pob tro - yn groes i'r gyfraith gyfredol. 

Petai parchu cyfraith gyfredol yn egwyddor holl orchfygol ni fyddai llawer o'r newidiadau cymdeithasol tros y canrifoedd diwethaf erioed wedi digwydd.

Mae cyfreithiau'r gorffennol yn aml wedi gwneud yr hyn rydym yn ei gymryd yn ganiataol heddiw yn ganiataol.  

Arweiniodd Nelson Mandela fudiad cwbl anghyfreithlon.

Roedd pleidlais i ferched yn anghyfreithlon ar un amser.

Roedd bod yn Gatholig yn anghyfreithlon yn y gorffennol.

Roedd llawer o'r hyn wnaeth Martin Luther King yn anghyfreithlon.

Roedd bod yn hoyw yn anghyfreithlon yn y gorffennol cymharol agos.

Mae rhywun yn cymryd na fyddai arweinyddiaeth yr UE na'r DU yn dadlau na ddylai merched yn Saudi Arabia gael gyrru oherwydd bod hynny'n anghyfreithlon yn y wlad honno hyd yn ddiweddar.  .

Gallwn barhau yn y cywir hwn am amser hir iawn, iawn.  

Mae'r sefyllfaoedd uchod yn aml wedi cael eu newid oherwydd bod pobl yn fodlon torri'r gyfraith er mwyn sicrhau'r newidiadau hynny.  Ac mae llawer o'r hawliau iaith sydd gennym ni heddiw - Sianel Deledu, arwyddion ffordd Cymraeg ac ati wedi dod i fodolaeth oherwydd bod pobl wedi bod yn fodlon torri'r gyfraith er mwyn eu sicrhau.

Yn y pen draw dydi'r ffaith bod rhywbeth yn gyfreithiol ddim yn golygu ei fod yn gyfiawn - y gwrthwyneb sydd yn wir weithiau.  Yr egwyddor o hunan benderfyniad - self determination - ydi'r mater pwysicaf yma - ac mae'n egwyddor i'w choleddu yma - egwyddor sydd fel mae'n digwydd yn greiddiol i'r Cenhedloedd Unedig.

O.N - newydd wedld dadl debyg iawn ar flog penigamp Dylan Llyr.

Negydu i adael yr UE - problem y DU

Felly mae canolfan rwdlan digidol Cymru - blog yr Aelod Seneddol Toriaidd Glyn Davies - wrthi'n rwdlan unwaith eto.  Yr hyn sydd ganddo'r tro hwn ydi bod y negydu i adael yr UE yn mynd yn union fel roedd Glyn yn disgwyl o'r dechrau'n deg, ac os ydi pethau'n mynd o chwith mai bai yr Undeb Ewropiaidd fawr ddrwg 'na ydi pob dim.  

I raddau mae'r blogiad yn ddiddorol yn yr ystyr ei fod yn adlewyrchu'r newid sylweddol a gafwyd yn naratif gwleidyddion a chyfryngau sydd wedi hyrwyddo gadael yr Undeb Ewropiaidd o'r cychwyn.  Ar y dechrau roeddem yn cael ein sicrhau ganddynt y byddwn yn siwr o ddod i gytundeb masnach rydd heb fawr o drafferth efo'r UE oherwydd eu bod nhw'n awyddus i werthu BMWs a Prosecco i ni.  Ers iddi ddod yn amlwg nad ydi hynny am ddigwydd mae'r naratif wedi ei haddasu i rhywbeth fel 'Mi fyddem ni'n cael cytundeb marchnad rydd efo'r UE oni bai bod y diawled drwg eisiau'n cosbi ni'.  

Rydym angen pwt o eglurhad dwi'n meddwl.  

Mae'r DU ar hyn o bryd yn rhan o'r UE ac oherwydd hynny mae'n cael yr holl gyfleoedd (a'r problemau) sy'n gysylltiedig â hynny.  Mae hynny'n cynnwys masnachu'n ddi doll efo 27 gwlad arall yr UE.

Penderfynasom adael, ond am ryw reswm rydym yn credu bod gennym hawl barhau i gael y manteision masnachu rhydd beth bynnag.  Gan ein bod wedi gadael byddai rhywun yn meddwl ei bod yn weddol amlwg nad oes gennym bellach yr hawliau hynny.  Mae ein safbwynt dipyn  fel un rhywun sy'n gadael clwb golff ar ol bod yn perthyn iddo am flynyddoedd maith, ond yn llafurio o dan yr argraff ei bod yn gwbl briodol iddo barhau i ddefnyddio'r cwrs golff a'r cyfleusterau eraill.

Ond Mae Glyn a'i debyg yn mynd ati i rincian dannedd a wylofain a chwyno ein bod yn cael ein bwlio pan nad ydi'r UE yn cytuno efo'r canfyddiad rhyfedd yma.  

Y rheswm mae gwleydydd yn ciwio i ymuno efo blociau masnachu megis yr UE ydi oherwydd bod byd masnach rhyngwladol yn hynod gystadleuol, ac mae pwer negydu bloc mawr yn llawer cryfach na phwer negydu uned fechan.  Pan mae'r DU yn gadael yr UE bydd yn peidio a bod yn rhan o floc masnachu, a bydd yn dechrau cystadlu efo'r UE .  Does yna ddim rheswm o gwbl pam y byddai'r UE eisiau eu gwneud yn hawdd i ni gystadlu yn eu herbyn.  I'r gwrthwyneb.  

Cwis 'fory

Sylwer os gwelwch yn dda mai am 8 o'r gloch fory - nid 7:30 fydd y cwis yng Nghlwb Canol Dre.

Plant sy'n siarad y Gymraeg adref - Gwynedd a Mon

Dydi'r iaith mae plant yn ei siarad adref ddim o anghenwraid yn dweud wrthym os ydynt yn gwneud defnydd cymdeithasol ohoni, a dydi o ddim yn dweud chwaith pwy sy'n siarad yr iaith yn rhugl.  Mae yna lawer o bobl yn siarad y Gymraeg yn gwbl rhugl sydd ddim yn ei defnyddio ar yr aelwyd.

Serch hynny mae'n rhoi syniad o ble mae iaith yn gryf - a beth sy'n debyg o ddigwydd yn y dyfodol mewn ardal.  Dydi hyn ddim yn wir am ystadegau cyfrifiad moel.  Felly dyma gyhoeddi ffigyrau Llywodraeth Cymru ar gyfer Gwynedd a Mon.  Gellir dod o hyd i'r ffigyrau Cymru gyfan yma.

Argymhellion y Comisiwn Ffiniau

Mae'n debyg y bydd yna gryn dipyn o ddoethinebu am y newidiadau i'r etholaethau San Steffan sydd wedi eu cyhoeddi gan y Comisiwn Ffiniau heddiw.  Mae'r ymarferiad yn un cwbl ddibwynt i raddau helaeth - mae'n anhebygol iawn o ddigwydd.

Mae'r llywodraeth - fel mae pawb yn gwybod bellach - yn llwyr ddibynol ar bleidleisiau'r DUP.  Er nad ydi'r argymhellion diwygiedig ar gyfer Gogledd Iwerddon heb eu cyhoeddi, os ydynt yn rhywbeth tebyg i'r rhai a gynhyrchwyd y llynedd byddant yn costio tair sedd i'r DUP.  Byddai dileu etholaeth East Londonderry yn dileu un o'u seddi yn syth, a byddai hollti West Belfast yn ddwy a'u uno efo North Belfast a South Belfast yn tywallt degau o filoedd o genedlaetholwyr i ddwy sedd unoliaethol ymylol.  Yn wir byddai'r newidiadau yn arwain at fwy o seddi Sinn Fein na rhai unoliaethol - rhywbeth fyddai'n anathema llwyr i'r DUP.

Mae'n bosibl symud ymlaen efo'r cynlluniau heb gynnwys Gogledd Iwerddon wrth gwrs, ond mae yna wrthwynebiad chwyrn ymysg aelodau seneddol Toriaidd sydd yn ofn gweld eu etholaethau'n diflanu - a byddai triniaeth ffafriol yn dan ar eu crwyn nhw.  Ychwaneger at hynny y ffaith bod anawsterau Brexit wedi arwain at pob darn o ddeddfwriaeth cynhenus arall yn cael ei daflu tros ymyl y cwch dyllog, a gallwn gymryd mai dyna fydd yn digwydd i'r cynllun yma hefyd.

Cynhadledd y Blaid

Cofiwch am gynhadledd y Blaid ddydd Gwener a dydd Sadwrn yng Nghaernarfon. Os ydych chi o gwmpas nos Iau mae Dic Thomas a fi yn cynnal cwis gwleidyddol yn Clwb Canol Dre am 7:30.  Croeso i bawb.

Trosodd atoch chi Mr Davies

Mae Sandy Clubb yn gwbl gywir i ddweud nad ydi Cyngor (Llafur) Caerdydd yn dod yn agos at wneud eu rhan i wireddu uchelgais honedig llywodraeth Cymru i 'greu' miliwn o siaradwyr Cymraeg.  Yr hyn sydd ddim yn ymddangos yn y stori ydi mai prin iawn ydi'r cynghorau - gan gynnwys - neu yn arbennig  gynghorau Llafur.

Y peth cyntaf i'w ddweud ydi nad oes modd gor ddweud pwysigrwydd y sector addysg i'r Gymraeg.  Yn y gorffennol roedd y rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn dysgu'r iaith ar yr aelwyd - lleiafrif sy'n gwneud hynny bellach.  Mae'n debyg mai tua 21% o siaradwyr Cymraeg rhwng 3 a 15 sy'n dysgu'r Gymraeg ar yr aelwyd erbyn hyn, mae'r ganran gyfatebol ar gyfer pobl 65+ yn agos at 80%.  Mae'r gwahaniaeth yma yn sylweddol ac yn arwyddocaol iawn.

                                 Dosbarthiad ysgolion cyfrwng Cymraeg

Yr ail bwynt i'w wneud ydi bod pedair sir orllewinol yn ysgwyddo llawer iawn, iawn o'r faich o addysgu trwy gyfrwng y Gymraeg - sef Ynys Mon, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin.  Er mai 13% yn unig o blant ysgolion  cynradd Cymru sy'n cael eu addysgu yn y bedair sir yma, mae 57% o'r ysgolion cynradd cyfrwng Cymraeg yno - ac mae 44% o'r plant sy'n cael addysg Gymraeg yn y siroedd hyn.  Mae'n debyg bod y gwir ffigwr yn uwch mewn gwirionedd gan bod ysgolion canol yng Ngheredigion yn cael eu di ystyru.  

I roi pethau mewn ffordd arall mae 87% o'r plant ysgolion cynradd yn yr 18 sir sy'n weddill yn cael eu haddysgu trwy gyfrwng y Saesneg - er bod cryn dipyn o dystiolaeth bod yna lawer iawn o alw am addysg Gymraeg ar hyd rhannau sylweddol o'r siroedd hynny. 

Ac mae yna fater bach arall hefyd - Plaid Cymru sy'n arwain yn y bedair sir orllewinol tra mai Llafur sy'n arwain yn y rhan fwyaf o siroedd eraill.  

Does gan bleidiau Llafur lleol ddim llawer o broblem pan mae'n dod i ddefnyddio addysg cyfrwng Cymraeg fel arf gwleidyddol os ydi hynny'n gyfleus.  Cafwyd ymgyrch yn Llangennech yn erbyn newid statws yr ysgol leol gan Lafur eleni er enghraifft.  Roedd deunydd etholiadol Llafur yn Nhreganna yn ystod yr etholiadau lleol eleni yn codi bwganod am gau ysgolion cyfrwng Saesneg er mwyn agor rhai cyfrwng Cymraeg ym mis Ebrill a Mai eleni.

Felly os ydi Alun Davies eisiau ei filiwn o siaradwyr Cymraeg mae'n rhaid iddo ddod a'i blaid efo fo - yn genedlaethol ac ar lefelau lleol.  Wedi'r cwbl mae'r cynnydd yn y ganran o blant sydd mewn addysg Gymraeg yn boenus o araf - 18.81% oedd y ffigwr yn 2000/2001 a 23.86% ydi o erbyn hyn.  Mae'r ffigwr wedi bod yn statig am bron i ddegawd.  

Ond mae pob dim rydym yn ei wybod am y Blaid Lafur Gymreig yn awgrymu na fydd Alun Davies na Carwyn Jones na neb arall yn dangos y dewrder gwleidyddol i geisio mynd a'u plaid efo nhw.  Yn hanesyddol pan mae'n dod i faterion penodol Gymreig, cadw'r gwch yn wastad yn fewnol ydi blaenoriaeth Llafur.  Cyfaddawdu am resymau mewnol oedd yn gyfrifol am y setliad datganoli rhyfedd a bisar a gafodd Cymru, a dyna sy'n gyfrifol am y rhwyfo yn ol diweddar yng nghyd destun y Gymraeg.

Ystadegau oddi yma ac yma

Llafur Arfon a thlodi - rhaid wrth dderyn glan i ganu

Ar y Maes yng Nghaernarfon ddoe oedd fy nhad pan gafodd ei ganfasio gan actifydd Llafur - o bosibl y tro cyntaf iddo gael y profiad hwnnw yn ei fywyd (mae o 'n 90 oed).  A dweud y gwir cafodd ei ganfasio ddwywaith - y tro cyntaf ar y ffordd i Stryd Llyn a'r ail waith ar y ffordd oddi yno.  

Mae'n ddigon naturiol bod Llafur eisiau gwneud ymdrech ychwanegol yn Arfon wrth gwrs - o drwch blewyn yn unig enillwyd yr etholaeth gan Blaid Cymru ym mis Mai ac maen nhw'n rhagweld etholiad arall yn gynt yn hytrach na'n hwyrach.  Digon teg.

Yr hyn sy'n llai teg fodd bynnag ydi pitch eu canfaswyr.  Y neges gafodd fy nhad oedd bod Arfon yn dlawd, ac mai'r rheswm am hynny ydi bod Arfon yn dlawd ac mai'r rheswm am hynny ydi ei bod wedi ei chynrychioli gan Blaid Cymru am hir.  Oni bai am y ffaith amlwg mai rhan o Arfon yn unig sydd wedi ei chynrychioli gan y Blaid am hir mae yna broblem arall - wrth safonau Cymreig 'dydi Arfon ddim yn dlawd. A dyna ddywedwyd wrth un o'r canfaswyr gan fy nhad 'Os ydych chi eisiau gweld ardaloedd tlawd ewch i'r rhai rydych chi wedi eu rheoli am ganrif yng Nghymoedd y De'.  Daeth hynny a'r sgwrs i ben a throdd yr actifydd ei chefn i chwilio am rhywun arall i'w fwydro.

Ymddengys felly mai'r strategaeth ydi argyhoeddi trigolion etholaeth sydd ddim yn dlawd (mae cyflogau cyfartalog Arfon yn uwch nag unrhyw le yn y Gogledd ag eithrio Delyn er enghraifft) eu bod yn dlawd ac mai bai eu cynrychiolwyr etholedig ydi hynny.

Beth am gael golwg felly ar yr ardaloedd tlotaf yng Nghymru yn ol gwahanol fesuriadau?  Isod 'dwi 'n rhestru'r pump etholaeth sydd ar waelod y tablau Cymreig.  Ffigyrau Llywodraeth Cymru a gyhoeddwyd yn 2015 ydyn nhw i gyd a dwi wedi eu cymryd oddi yma.

Mi wnawn ni ddechrau efo'r ganran o bobl sydd yn byw yn y 10% o gymunedau tlotaf yng Nghymru:

Gorllewin Caerdydd 26%

Rhondda 26% 

Merthyr 24%

Blaenau Gwent 23%

De Caerdydd 23%

Dwyrain Abertawe 23%

Mae'r chwech etholaeth yn cael eu cynrychioli yn San Steffan gan Lafur - ac maen nhw wedi cael eu cynrychioli gan y blaid honno fwy neu lai trwy gydol eu hanes ers i bleidlais rydd gael ei gyflwyno.

Y ffigwr ar gyfer Arfon ydi 8%.

Beth am y cymunedau mwyaf cyfforddus yn economaidd?  Wel mae'r ffigyrau isod yn dangos pa ganran o boblogaeth gwahanol etholaethau sy'n byw yn y 50% o gymunedau lleiaf difreintiedig:

Rhondda 4%

Cwm Cynon 14%

Blaenau Gwent 15%

Merthyr 17%

Dwyrain Abertawe 27%

Eto Llafur un ac oll.

Y ffigwr ar gyfer Arfon ydi 65%

Fel y byddai rhywun yn disgwyl mae pobl yn marw yn gynt os ydyn nhw'n byw mewn etholaethau Llafur.  Mae hyd bywyd cyfartalog dynion yng Nghymru yn 78.5.  Yn Arfon mae'n uwch na hynny - 79.4.  Pump etholaeth Llafur sydd ar waelod y tabl:

Rhondda - 75.9

Blaenau Gwent 76.2

Aberafan - 76.5

Dyffryn Clwyd - 76.7

Ogwr - 76.7

Ac eto fel y byddai rhywun yn disgwyl mae diweithdra'n uwch mewn etholaethau Llafur nag ydynt yng ngweddill Cymru.  Y rhif cyfartalog yng Nghymru yn 2015 oedd 7% - union ganran Arfon.  Ond wele'r 5 isaf - pob un ohonynt yn etholaethau Llafur wrth gwrs:

Blaenau Gwent - 14%

Rhondda - 12%

Aberafan - 10%

Merthyr 10%

Cwm Cynon 10%.

Beth am weithgaredd economaidd?  Mae'r ganran o bobl Cymru sydd ddim yn economaidd weithredol yn 21%.  Mae'n is na hynny yn Arfon - 19% - ond mae'n uwch o lawer mewn nifer o etholaethau Llafur:

Merthyr - 26%

Rhondda - 26%

Aberafan - 25%

Canol Caerdydd - 24%

Ogwr - 19%.

A wedyn rydych chi'n llai tebygol o lawer i fod mewn swydd broffesiynol os ydych yn ddigon anffodus i fyw mewn etholaeth Lafuraidd.  Mae yna 39.7% o boblogaeth Cymru mewn swyddi proffesiynol, ac mae'n uwch na hynny yn Arfon - 46% a bod yn fanwl gywir.  Etholaethau Llafur sydd ar waelod y tabl wrth reswm:

Rhondda - 27%

Cwm Cynon - 28%

Ogwr - 29%

Blaenau Gwent - 28%

Merthyr 30%.

Mae'r ganran o boblogaeth Arfon sydd heb unrhyw gymwysterau addysgol o gwbl fymryn yn uwch na'r cymedr Cymreig (11% o gymharu a 10%).  Ond unwaith eto etholaethau Llafur sydd ar waelod y tabl:

Rhondda - 17%

Cwm Cynon - 17%

Ogwr - 16%

Merthyr - 15%

Blaenau Gwent - 15%

Ond pan mae'n dod i gymwysterau uwch - NQF 4 neu uwch - mae Arfon (38%) yn uwch na'r cymedr cenedlaethol (32%) ac yn llawer, llawer uwch na'r cymedr Llafur.  Yr isaf - fel arfer ydi:

Blaenau Gwent - 18%

Rhondda - 18%

Cwm Cynon - 18%

Ogwr - 21%

Aberafan - 24%

Islwyn - 24%

Torfaen 24%

Rwan does yna ddim pwt o amheuaeth mai'r rhannau tlotaf o Gymru o dan y rhan fwyaf o fesuriadau ydi'r rhai traddodiadol Lafur.  Ond nid bai Ann Clwyd yn uniongyrchol ydi o bod Cwm Cynon ar waelod cymaint o'r tablau isod, ac nid bai Chris Bryant ydi o bod y Rhondda mor isel.  'Does gan y naill na'r llall ohonynt y pwerau cyfansoddiadol i ddenu buddsoddiad i'w etholaethau.  

Ond mae'n ffaith nad ydi pleidleisio i Lafur am ganrif wedi bod o fudd economaidd i Gymru, a'r ardaloedd sydd wedi dioddef fwyaf ydi'r rhai sydd wedi bod fwyaf cyson eu cefnogaeth i Lafur.  Mae'r rhesymau pam bod yna gydberthyniad mor agos rhwng pleidleisio i Lafur yng Nghymru a methiant economaidd, ond un o'r ffactorau pwysicaf ydi methiant y blaid honno pan mae wedi cael y cyfle i ddarparu Cymru, a chymunedau Cymru, efo'r arfau i ddenu buddsoddiad a datblygu'r economi mewn ffordd gytbwys.  

Amaethyddiaeth, y Gymraeg a Brexit

Mae gen i gof i ffrwyth rhyw ymchwil neu'i gilydd i sut bleidleisiodd ffermwyr yng Nghymru yn refferendwm Ewrop a gafodd ei gyhoeddi yn Sioe Frenhinol y llynedd awgrymu i tua 60% ohonynt bleidleisio i adael yr UE.  Wna i ddim cymryd arnaf fy mod yn deall sut a pham aeth un o'r cydrannau hynny o'r economi sydd wedi elwa fwyaf o'r UE ati i bleidleisio i adael.  Ond mae'n werth edrych ar ganlyniadau posibl gadael yr Undeb serch hynny.

I ddechrau mae taliadau o'r UE yn cyfrif am tua 55% o incwm amaethyddol yn y DU, ac mae 73% o allforion amaethyddol y DU yn mynd i'r UE.  Mae'n anhebygol iawn y bydd y sector amaethyddol yn flaenoriaeth i lywodraeth y DU wrth iddi negydu cytundebau masnach yn y dyfodol - mae'r sector amaeth yn cyfri am tua 0.7% o GDP'r DU yn unig.  Byddai hyn yn rhoi'r sector yn weddol agos at ddiwedd y ciw o ran cael ei blaenori - ac mi fyddai'r gydadran Gymreig yn ei thro ar ddiwedd y ciw hwnnw.  O safbwynt llywodraeth y DU mae barwniaid grawn East Anglia yn llawer pwysicach na ffermwyr defaid Eryri.  

Ac nid dyna'r gwaethaf.  Un o'r prif ddadleuon tros adael yr UE oedd y byddai hynny'n galluogi'r DU i negydu cytundebau masnach rydd efo gwledydd y tu hwnt i'r DU.  Petai hyn yn digwydd byddai yn arwain at lawer mwy o fewnforion rhad o ansawdd is na'r hyn sydd ar gael ar hyn o bryd ar y farchnad.   Mae cig o Seland Newydd (er enghraifft) eisoes yn hynod gystadleuol yn y DU, er iddo gael ei gynhyrchu yn ddi gymhorthdal, iddo gael ei symud o un ochr i'r Byd i'r llall a bod tollau wedi ei dalu arno.  

Mae'n bosibl dadlau y bydd llywodraeth y DU yn dod o hyd i'r pres ar gyfer cymorth daliadau wrth gwrs - a gellir dadlau hefyd nad ydi'r gyfundrefn CAP ond wedi ei sicrhau hyd at 2021 ac na chaiff ei adnewyddu.  Ond y gwir amdani ydi bod gan y sector amaethyddol lawer mwy o rym gwleidyddol yn Ewrop na sydd ganddi yma.  Yn ychwanegol at hynny bydd cynnig cymorthdaliadau yn llawer anoddach yn wleidyddol os nad yw'n cael ei ariannu o Ewrop. Os yw'n cael ei dalu yn uniongyrchol o gyllideb llywodraeth y DU bydd yn cystadlu efo addysg, gofal, pensiynau, iechyd ac ati am gyllid - a bydd yn anodd iawn ennill y ddadl yna.

Mewn geiriau eraill gallai gadael yr UE fod yn drychineb i'r diwydiant amaethyddol yng Nghymru.

Felly ydi o dragwyddol bwys bod y diwydiant amaeth yng Nghymru yn crebachu ymhellach - wedi'r cyfan mae'n rhan gweddol fach o 'r economi?  Wel mae'n dibynnu beth sy'n bwysig i chi.  Un o batrymau amlycaf y degawdau diwethaf o ran y Gymraeg ydi ei bod wedi datblygu i fod yn iaith llai gwledig a mwy trefol.  Y rheswm am hyn ydi bod pobl gynhenid (a Chymraeg eu iaith) wedi bod yn symud o ardaloedd gwledig i ardaloedd trefol yng Nghymru, tra bod pobl o Loegr wedi bod yn symud i ardaloedd Cymraeg eu hiaith.  Dyna pam bod Caernarfon (dyweder) yn llawer mwy Cymraeg o ran iaith heddiw na Phen Llyn - er mai'r gwrthwyneb oedd yn wir trwy gydol hanes Cymru.  

Mae un cydadran o'r Gymru wledig wedi parhau'n Gymreig a Chymraeg iawn fodd bynnag - yr adran  amaethyddol.  Byddai colli honno'n ergyd sylweddol i'r Gymraeg yn y Gymru wledig yn gyffredinol ac yn ergyd farwol mewn rhannau helaeth ohoni.

Problemau anarferol Senedd Cymru

Dwi dipyn yn hwyr ar hon, ond dyma bwt ar 20fed penblwydd y Cynulliad / Senedd.

Yn sylfaenol mae gan y Cynulliad / Senedd ddwy broblem waselodol: 

1). Y ffaith ei fod yn ddi eithriad yn cael ei redeg gan y Blaid Lafur.

2). Y ffaith bod y pwerau sydd ganddo yn gyfyng - yn arbennig felly mewn perthynas a materion economaidd.

Wna i ddim son am 2) ar hyn o bryd - ond mae yna ychydig gen i i'w ddweud am 1).

Ar un ystyr mater democrataidd ydi o bod Llafur pob amser mewn grym.  Os ydi etholwyr Cymru eisiau llywodraeth sy'n cael ei harwain gan Lafur er bod perfformiad y llywodraeth yna'n ddifrifol o wael, ac wedi bod yn wael am y rhan fwyaf o hanes y sefydliad, yna mater i'r etholwyr ydi hynny.  

Ond mae yna broblemau systemaidd hefyd - ac mae nhw'n rhai anarferol o'u cymharu a gwledydd eraill.  Dwi wedi torri'r canlynol o wikipedia - mae'r ffigyrau yn dangos perfformiad Llafur ers 1999.  

2016:

Last election	30 seats
Seats won	29
Seat change	1
Constituency Vote	353,866
% and swing	34.7% 7.6%

2011:

Last election	26 seats
Seats won	30
Seat change	4
Constituency Vote	401,677
% and swing	42.3% 10.1%

2007:

Last election	30 seats
Seats won	26
Seat change	4
Constituency Vote	314,925
% and swing	32.2% 7.8%

2003: 

Last election	28 seats
Seats won	30
Seat change	2
Constituency Vote	340,515
% and swing	40.0% 2.4%

1999:

Seats won	28
Constituency Vote	384,671
Percentage	37.6%

Felly tros y cyfnod o 20 mlynedd mae canran pleidlais (etholaethol) wedi amrywio rhwng 32.2% a 42.3%  o'r bleidlais genedlaethol.  Mae hynny'n amrediad mawr.  Ond cymharol fach ydi'r amrediad mewn seddi - 4 a bod yn fanwl - 26 ydi'r lleiaf iddynt ei gael a 30 ydi'r mwyaf.  Mae'r system etholiadol ynghyd a dosbarthiad cefnogaeth Llafur yn creu cyfundrefn etholiadol sy'n gyndyn iawn i ymateb i newid etholiadol.

Ond nid y system etholiadol ydi'r unig broblem.  Problem arall ydi bod y rhan fwyaf o bobl Cymru 'n cael eu newyddion o Loegr.  O ganlyniad maent yn edrych ar wleidyddiaeth Cymru trwy brism gwleidyddiaeth Lloegr.  O ganlyniad i hynny mae Llafur yng Nghymru yn tueddu i fod yn boblogaidd pan mae Llafur Lloegr yn boblogaidd, ac yn amhoblogaidd pan mae Llafur Lloegr yn amhoblogaidd.  Felly gall Llafur wneud yn gymharol dda yng Nghymru yn etholiadol hyd yn oed os ydynt yn perfformio'n sal mewn llywodraeth oherwydd eu bod yn cael eu beirniadu mewn cyd destun Cymru / Lloegr. 

 'Dydi sefyllfa lle nad oes yna gysylltiad uniongyrchol a chlir rhwng perfformiad mewn llywodraeth a'r broses etholiadol ddim yn cynnig cymhelliad i lywodraeth berfformio'n dda, ac felly mae'n cynhyrchu cyfundrefn sydd yn ddiffygiol o safbwynt democrataidd.

Y Dib Lems bach 'na eto.

"'Dyn ni'n gryf iawn yn y canolbarth ac mae 'na obaith newydd yn y gogledd, fel y gwnes i ddarganfod wrth gwrdd â'n haelodau yno." - Vince Cable.

Hmm.

Heriau'r Blaid tros y blynyddoedd nesaf

Mae gan pob plaid ei phroblemau - neu i fod yn fwy cadarnhaol heriau.  Dydan ni ddim yn gwybod os fydd yna Etholiad Cyffredinol yn y flwyddyn neu ddwy nesaf - ond os bydd y senedd presenol yn cael tymor llawn, etholiadau Senedd Cymru yn 2021 fydd yr etholiad Cymru gyfan nesaf.  Yn fy marn i y canlynol ydi'r prif heriau sy'n ein hwynebu rhwng rwan a 2021.

1). Sut i wahaniaethu'n glir rhyngom ni a phawb arall, ac yn arbennig felly Llafur.  Roedd ethol Corbyn yn arweinydd y Blaid Lafur yn hynod anghyfleus o safbwynt y Blaid.  Dydi hi bellach ddim yn bosibl lleoli'n hunain i'r Chwith i Lafur.  Mae hi fodd bynnag yn bosibl amlygu'r dwr gwyrdd rhyngom ni a Llafur, ac mae'n bosibl gwneud rhywbeth i wahaniaethu ein hunain a gwleidyddiaeth Adain Chwith hen ffasiwn 'top down' Corbyn a'r ffaith nad yw'n deall datganoli.

2). Sut i ddod tros y ffaith bod yna ganfyddiad nad oes gennym y gallu i wireddu'n hamcanion.  Mae hyn yn arbennig o wir am San Steffan?   Roedd yr hyn roedd y Blaid yn ei addo yn 2015 yn eithaf tebyg i'r hyn roedd Llafur yn ei addo yn 2017, ond wnaeth o ddim cynhyrchu'r un lefelau o gefnogaeth newydd o bell ffordd.  Y prif reswm am hynny ydi bod pobl yn credu bod gan Llafur y gallu i weithredu ar eu addewidion pan nad oes gennym ni.  Efallai y gall hyn newid rhyw gymaint os bydd pobl yn mynd i arfer at y syniad o glymbleidio rheolaidd.

3). Mae'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn cael eu holl newyddion, neu'r rhan fwyaf o'u newyddion gan gyfryngau Seisnig. Dydi'r Blaid prin yn ymddangos yn y cyfryw gyfryngau.  Mae cyfryngau Cymru yn atgyfnerthu'r sefyllfa hon i raddau helaeth oherwydd eu bod yn sefydliadol iawn ac amharod i herio'r sawl sy'n dal grym.  Yn wir mae'n hawdd credu weithiau bod yn well gan y cyfryngau Cymreig feirniadu'r hwrthbleidiau ac yn arbennig felly Plaid Cymru, na herio'r sawl sy'n ymarfer grym.  I'r graddau yna mae yna rhywbeth Dwyrain Ewropiaidd iawn am wleidyddiaeth Cymru.  

4). Fel bron i pob mudiad cenedlaethol mae'n rhaid i'r Blaid apelio at amrediad eang o bobl - pobl sydd yn cytuno ynglyn a'r diwylliant Cymreig a statws cyfansoddiadol Cymru ond sy'n anghytuno ynglyn a materion cymdeithasol ac economaidd eraill.  Mae rheoli hyn yn heriol, ac mae'n nesaf peth i amhosibl plesio pawb.

5). Torri allan o'r Gymru Gymraeg.  Mae hyn yn digwydd i raddau weithiau - ond ddim am hir.  Mae pobl sy'n byw yn yr etholaethau Cymraeg eu hiaith yn llawer mwy tebygol o bleidleisio i'r Blaid - ac mae hynny'n cynnwys pobl sydd ddim yn siarad y Gymraeg ond sy'n byw mewn ardaloedd Cymraeg.  Mae cael caer Orllewinol yn bwysig pan mae perhau'n anodd (cymharer a'r Dib Lems sydd ddim efo demograffig naturiol sy'n eu cefnogi), ond mae apelio yn eang wedi bod yn broblem i'r Blaid am y rhan fwyaf o'i hanes - ac mae'n dal i fod yn broblem.

7). Rydan ni'n gwleidydda mewn ffordd rhy gadarnhaol.   Mae Llafur wedi ennill pob Etholiad Cyffredinol yng Nghymru ers bron i ganrif, mae wedi rheoli'r Cynulliad / Senedd ers sefydlu datganoli ac mae nhw bron yn ddi eithriad yn rheoli mwy o gynghorau na'r un blaid arall ac mae ei haelodau'n britho cyrff cyhoeddus ar hyd a lled Cymru.  Ac eto rydym - fel gwlad - yn agos at waelod bron i pob tabl rhyngwladol - mewn perthynas a gwledydd cyffelyb o leiaf.  Mae gwleidyddiaeth negyddol yn gweithio, ac mae yna lawer iawn, iawn i fod yn negyddol amdano ynglyn a phlaid fwyaf Cymru.

Ynglyn a'r nepotistiaeth yn y Bae

Rwan peidiwch a cham ddeall - does gen i ddim problem o gwbl efo cyflogau Aelodau Cynulliad - mae £64,000 y flwyddyn yn adlewyrchu pwysigrwydd y gwaith ac yn sicrhau bod ymgeiswyr addas yn rhoi eu henwau ymlaen.  Mae hefyd yn gyflog is na'r hyn enillir gan Aelodau Seneddol (£74,000) am wneud gwaith digon tebyg.

Ond mae yna botensial i Aelod Cynulliad elwa yn anuniongyrchol o'i swydd hefyd trwy gyflogi aelod o'i d / theulu.  Mae'r arfer yma yn rhyfeddol o gyffredin yn y sefydliad  - ac mae cyflogau pobl sy'n gweithio i Aelodau Cynulliad yn ddigon parchus.

Rhestraf yr ACau sy'n cyflogi aelodau o'u teuluoedd isod.

Mohammad Asghar (Tori)

Mae ei wraig Firandus yn cael ei chyflogi fel gweithiwr achos am 22.2 awr yr wythnos ac mae ei ferch, Natasha yn cael ei chyflogi am 22.2 awr yr wythnos fel Uwch Swyddog Cyfathrebu.

Michelle Brown (UKIP)

Cafodd ei brawd, Richard Baxendale ei gyflogi o Fehefin 2016 hyd fis Ionawr 2017 am 37 awr yr wythnos fel Gweithiwr Achos.

Angela Burns (Tori)

Cyflogir ei gwr, Andrew am 18.5 awr pob wythnos fel ymchwilydd a gweithiwr achos.

Andrew RT Davies (Tori)

Cyflogir ei wraig Julia am 37.5 awr fel Cymhorthydd Personol ac Ymchwilydd.

Rebecca Evans ( Llafur)

Cyflogir ei gwr Paul am 37.5 awr pob wythnos fel Rheolwr Swyddfa a'i chwaer Claire Stowell am 18.5 awr fel Cymhorthydd Swyddfa.

John Griffith (Llafur)

Cyflogir ei wraig, Alison am 37 awr fel Gweinyddydd.

Neil Hamilton (UKIP)

Cyflogir ei wraig, Christine fel Cynorthwy - ydd personol am 37 awr.

Mark Isherwood (Tori)

Mae ei wraig Hilary yn gweithio am bump awr pob wythnos fel Gweithiwr Achos.

Darren Miller (Tori)

Cyflogir ei wraig, Rebekah am 22.2 awr fel Gweinyddwr a Gweithiwr Achos.

Mark Reckless (Duw a wyr)

Mae ei wraig, Catriona yn gweithio iddo fel Uwch Gynghorydd.

David Rees (Llafur) 

Mae Angharad ei ferch yn gweithio iddo fel Ymchwilydd a Swyddog Cyfathrebu ac Ymchwilydd am 22.3 awr.

David Rowlands (UKIP) 

Mae ei wraig, Keryn yn gweithio iddo am 37 awr fel Pennaeth Swyddfa.

Joyce Watson (Llafur) 

Mae ei merch, Fiona Openshaw yn gweithio iddi am 14 awr fel Ymchwilydd.

Felly os ydi fy syms i'n gywir mae yna 5 Tori, 4 AC a etholwyd yn enw UKIP a 4 Llafurwr yn cyflogi aelodau o'u teulu.

Rwan petai'r Aelodau Cynulliad yn defnyddio eu pres eu hunain i gyflogi aelodau o'u teuluoedd eu busnes nhw a neb arall fyddai hynny.  Ond maent yn eu cyflogi efo pres cyhoeddus.  Ym mhob rhan arall o'r sector cyhoeddus  mae canllawiau caeth o ran cyflogi pobl - a dwi'n siwr bod yna ganllawiau caeth yn y Cynulliad i sicrhau mai'r person gorau i swydd sy'n cael ei benodi - ond bod na thrwy gyd ddigwyddiad hapus mae llawer o ACau yn cael mai aelodau o'u teuluoedd eu hunain ydi'r bobl gorau i weithio yn y swyddi maent yn gyfrifol am eu llenwi.

Mae'n eithaf digri mai'r Dde sydd fwyaf euog o hyn - y sawl sy'n honni bod defnydd effeithiol o bres cyhoeddus yn bwysig iddynt.  Ymddengys mai ystyr 'defnydd effeithiol o bres cyhoeddus' i nifer ohonynt ydi sicrhau bod cymaint a phosibl o bres cyhoeddus yn gwneud eu ffordd i'w coffrau nhw a'u teuluoedd.

Stwj Cymreig Putin

Bydd darllenwyr cyson Blogmenai yn cofio'r blogiad yma ynglyn ag arfer y Tori Felix Aubel i ail drydar stwff o gyfri trydar yr eithafwr Adain Dde, David Jones.  Ers iddo fynd i drafferthion efo'r cyfryngau am geisio dechrau trafodaeth efo eithafwr Adain Dde arall - o Sweden y tro hwn - ynglyn ag ail redeg y Spanish Inquisition, mae wedi carthu ei gyfri a chael gwared o lawer o stwff Mr Jones.

 Petai Felix yn perthyn i blaid arall wrth gwrs byddai'n cael ei hel allan - ond mae'r Toriaid yn eithaf llac am y math yma o beth yn eu plaid eu hunain - maent yn canolbwyntio'n hytrach ar frefu'n groch am ymddiswyddiadau pan mae aelodau pleidiau eraill yn crwydro o fewn hyd braich i'r math yma o beth.

Ta waeth, dwi'n crwydro.  Os ydi'r Independent i'w gredu mae  cyfri trydar David Jones yn cael ei redeg o Moscow.  Felly, ymddengys bod Felix wedi bod wrthi'n brysur yn ail drydar propoganda Rwsiaidd. 

Llythyr i Golwg

Waeth i mi adael hwn yma rhag iddo beidio ymddangos yn y cylchgrawn.

Annwyl Olygydd

Pleser anisgwyl oedd cael fy hun yn cytuno efo Gwilym Owen (Awst 24).  Mae Mr Owen yn gwbl gywir i nodi bod gormod o'r cyfryngau cyfrwng Cymraeg  yn ddibynnol ar arian cyhoeddus, ac mae'n gywir hefyd i ddatgan nad ydi'r cyfryw gyfryngau yn ddigon parod i feirniadu a herio'r sawl sy'n ymarfer grym yng Nghymru.

Yn anffodus mae colofn Mr Owen yn Golwg yn rhan o'r broblem, ac nid yn rhan o'r datrysiad i'r graddau ei bod yn esiampl dda o'r hyn mae Mr Owen yn cwyno amdano.  

Mae'r Blaid Lafur yng Nghymru wedi ennill pob etholiad cyffredinol ers bron i ganrif, mae wedi llywodraethu ym Mae Caerdydd ers sefydlu datganoli, ac mae'n ddi eithriad yn rheoli mwy o gynghorau lleol na'r un blaid wleidyddol arall. Mae aelodau'r Blaid Lafur yn britho cyrff cyhoeddus yng Nghymru.  Ac eto mae colofn Mr Owen yn osgoi herio deiliaid y grym go iawn  ac yn hytrach yn canolbwyntio ar feirniadu un o'r gwrthbleidiau sydd a chymharol ychydig o rym.

Yn gywir

Cai Larsen

Gwario mawr ar Senedd Cymru

Mae'n dda deall bod Darran Hill yn cadw llygad barcud ar wariant Llywodraeth Cymru ac yn cwyno'n groch am wariant o £1.8m ar rhywbeth neu'i gilydd yn Senedd Cymru.

Mae'n siwr ei fod yn gywir i ddadlau bod £1.8m yn swm sylweddol.  Wedi'r cwbl mae'n tua 1/200 o'r hyn mae'r trethdalwr yn cael y fraint o'i dalu am beth sydd i bob pwrpas yn annedd breifat yn Llundain.

Neu'n 1/3,900 o'r hyn y gallai'r gwariant ar ddeddfwrfa arall fod - yr un yn Llundain. 

Tudalen Flaen y Diwrnod

Ynglyn a'r sibrydion am arweinyddiaeth y Blaid

Wna i ddim treulio llawer iawn o amser yn trafod arweinyddiaeth Plaid Cymru - mae'r cyfryngau wedi bod wrthi trwy gydol Mis Awst, er bod eu straeon wedi eu hadeiladu ar fawr ddim o sylwedd - fel sy'n aml yn wir yr amser yma o'r flwyddyn   

Yn fy marn bach i - ac roedd fy marn bach  i'n llawer mwy cywir nag un y cyfryngau prif lif yn ol yn 2012 - ychydig iawn o awydd sydd i newid arweinydd ymysg aelodau'r Blaid - yr unig bobl sydd ag unrhyw rym i wneud hynny.

 Dydi hynny ddim yn golygu nad ydi'r cyfryngau prif lif am ddweud y gwrthwyneb wrth gwrs.  A dydi hynny ddim am gau cegau'r fflyd o bobl sydd erioed wedi codi bys i helpu'r Mudiad Cenedlaethol, ond sydd yn teimlo mai eu cenhadaeth nhw ydi cynnig cyngor di ddiwedd o hirbell ar sail beth bynnag sy'n troelli yn eu pennau ar y pryd.

Mae'r Blaid wedi ei 'bendithio' gan amrediad anhygoel o bobl sy'n torri eu boliau eisiau dweud eu pwt am sut y dylai wneud pethau - o'r cyfryngau, i'r bobl ecsentrig hynny sy'n teimlo'r angen i ddweud eu pwt ar derfyn straeon Golwg360 i bobl ar ymylon diog y Mudiad Cenedlaethol i arweinyddiaeth UKIP (i'r graddau y gellir rhoi'r geiriau 'UKIP' ac 'arweinyddiaeth' yn yr un frawddeg heb chwerthin).  Yr ymateb priodol i'r brefu yma gan amlaf ydi ei anwybyddu.

Serch hynny mi ddyweda i bwt am y storm Awst dila ddiweddaraf.  Dydi Plaid Cymru yn hanesyddol ddim wedi bod yn arbennig o lwyddiannus yn etholiadol.  Yn wir gallwn ddweud bod pawb sydd erioed wedi arwain y Blaid wedi ei harwain i etholiadau sydd heb bwt o amheuaeth wedi bod yn aflwyddiannus - gydag un eithriad.  Yn wir mae rhai o'n cyn arweinwyr wedi 'methu' yn etholiadol  ym mhob un etholiad maent wedi arwain y Blaid iddi.  Wna i ddim mynd i fanylion i osgoi gwneud i unrhyw un wrido.  Mae hefyd yn wir bod y Blaid yn draddodiadol wedi bod yn barod iawn i faddau i'w harweinwyr am fethu'n etholiadol.  Mae maddeuant am fethiant etholiadol wedi bod yn rhywbeth hawdd iawn i'w gael ym Mhlaid Cymru.

Yr eithriad wrth gwrs ydi Leanne - does yna ddim methiant etholiadol clir wedi bod yn ystod ei chyfnod fel arweinydd er mai sail arferol y galw am newid arweinyddiaeth ydi 'methiant' etholiadol honedig.

Mae'r tabl isod yn dangos y sefyllfa etholiadol a etifeddwyd gan Leanne ochr yn ochr a pherfformiad diweddaraf y Blaid:

Fedra i ddim dod o hyd i ffigyrau sy'n caniatau i mi roi cymhariaeth ystyrlon o bleidlais a chanran y Blaid yn etholiadau lleol 2017, ond aeth nifer y cynghorwyr a etholwyd i fyny o 170 yn 2012 i 203 - perfformiad sy'n ymylu ar fod y gorau yn hanes y Blaid.  Etholwyd dau gomisiynydd heddlu yn 2016 hefyd. Daeth y Blaid yn ail i Lafur yn yr etholiadau cyngor, yr etholiadau Cynulliad a'r etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu.  

Mae'n wir i'r bleidlais  syrthio yn etholiad cyffredinol 2017 o gymharu ag un 2015 - ond mae bron yn reol di feth yng ngwleidyddiaeth Cymru bod y Blaid yn ei chael yn anodd pan mae Llafur allan o rym yn San Steffan, ond yn boblogaidd.  Ar ben hynny roedd yr etholiad diweddaraf wedi ei nodweddu gan wasgfa na welwyd ei thebyg ers degawdau ar bleidiau llai. Cynyddodd y nifer aelodau seneddol o dri i bedwar tros y cyfnod hwnnw wrth gwrs.

Collwyd tua 17,000 o bleidleisiau, o gymharu a cholled o bron i 27,000 i'r Lib Dems, 170,000 i UKIP a 33,000 i'r Gwyrddion.  

O edrych y tu allan i Gymru collodd yr SNP 477,000 o bleidleisiau a 21 sedd.  Yng Ngogledd Iwerddon collodd y pleidiau llai - yr UUP a'r SDLP eu holl seddi.  Wrth ymyl y gyflafan yma roedd perfformiad y Blaid yn well na boddhaol - llawer gwell.

Beth felly ydi'r gwir reswm am y galwadau am newid arweinyddiaeth?  Yn fy marn i mae wedi ei wreiddio yng nghanfyddiad rhai pobl - yn genedlaetholwyr ac yn unoliaethwyr - o'r hyn y dylai'r Blaid fod.  Mae'r rhan fwyaf o arweinwyr y Blaid wedi bod yn siaradwyr Cymraeg rhugl oedd wedi ymgartrefu yng Ngorllewin neu Ogledd Orllewin y wlad.  Roeddynt hefyd yn ddi eithriad yn ddynion.  Roeddynt  yn adlewyrchu'n gywirach yr hyn y teimla llawer y dylai'r Blaid fod.  Dyna yn y bon beth sydd y tu ol i'r grwgnach, nid 'methiant' etholiadol.

ARFOR - y ffigyrau

Mae ail gyflwyniad  y syniad o sefydlu ARFOR- sef un awdurdod ar gyfer y Fro Gymraeg (Mon, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin) yn un diddorol.  Syniad Adam Price ydi o wrth gwrs - fe gyflwynodd y syniad gyntaf tua pedair blynedd yn ol pan roedd ail strwythuro awdurdodau lleol ar agenda Llywodraeth Cymru.

Cyd destun ail godi'r syniad ydi bod Llywodraeth Cymru eisiau i awdurdodau lleol ddod at ei gilydd i greu endidau sy'n cymryd cyfrifoldeb am gynllunio traws-sirol gan gynnwys datblygu economaidd a’r iaith gyda’i gilydd yn ogystal ag elfennau megis tai, amaeth, bwyd a diod, a thwristiaeth.

Mae  nifer o'r unedau newydd sy'n cael eu hystyried ar hyn o bryd yn croesi ffiniau ieithyddol - a diwylliannol hefyd.

O safbwynt rhywun sydd eisiau gweld yr iaith Gymraeg yn ffynnu mae'r syniad yn un i'w groesawu - cyn belled a bod cynllunio ar gyfer y Gymraeg yn ganolog i genhadaeth yr endid newydd a bod y Gymraeg hefyd yn ganolog i'r ffordd mae'r endid yn cael ei weinyddu a'i reoli.

Yn ei gyfarfod yn yr Eisteddfod i drafod y syniad cafwyd awgrym gan Adam Price gallai Penfro a Chonwy fod yn rhan o'r awdurdod newydd yn ogystal a siroedd Cymreiciach Ynys Mon, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin.  Y broblem efo cynnwys Conwy a / neu Penfro ydi y byddai gwneud hynny's Saesnigeiddio'r endid newydd yn sylweddol.

Os ydi'r awdurdod arfaethiedig i lwyddo - o safbwynt y Gymraeg mae'n rhaid iddo fod mwy - llawer mwy - fel Gwynedd na Chaerfyrddin neu Geredigion o ran ei ethos ac o ran ei iaith weithredol a rheolaethol.   Mae'n rhaid iddo hefyd flaenori amddiffyn a hyrwyddo'r Gymraeg.  Mae'n bosibl dadlau tros hynny os ydi mwyafrif y bobl sy'n byw o fewn tiriogaeth yr awdurdod siarad y Gymraeg.  Mae'n anos gwneud hynny os ydi'r siaradwyr Cymraeg mewn lleiafrif.  

Os ydym yn edrych ar y bedair sir Orllewinol ag eithrio Penfro mae yna fwyafrif bach sy'n siarad y Gymraeg.  Mae'n bosibl dadlau bod y mwyafrif hwnnw'n uwch na'r ffigyrau swyddogol oherwydd eu bod yn cymryd i ystyriaeth niferoedd cymharol uchel o fyfyrwyr - yn arbennig felly yng Ngwynedd a Cheredigion.  Mae'n debyg gen i bod sylwedd i'r ddadl honno yng nghyd destun y mater yma.

Os ydym yn ychwanegu Penfro i'r endid newydd mae'r sawl sy'n siarad y Gymraeg mewn lleiafrif.

Ac os ydym yn ychwanegu Conwy mae'n lleiafrif llai eto.

A beth am Ynys Mon, Conwy, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin?  Wel, unwaith eto mae gennym leiafrif.

Felly yn fy marn bach i, os ydi ARFOR ilwyddo fel erfyn i gryfhau'r Gymraeg, bydd rhaid iddo fod yn endid 4 sir - ynys Mon, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin.