Mwy o feddwl clir o gyfeiriad Llais Gwynedd

Mae'n weddol amlwg i unrhyw un sy'n darllen y blog yma fy mod yn ystyried Llais Gwynedd a rhesymeg yn elynion chwyrn. Un o'r pethau da am flog Gwilym Euros ydi bod y canfyddiad hwn yn cael ei atgyfnerthu bron yn ddyddiol.

Cymerer y blogiad hwn a ymddangosodd ddoe er enghraifft. Dadlau mae Gwilym bod Plaid Cymru yn 'rhagrithiol' oherwydd i'r Blaid yn Sir Gaerfyrddin bleidleisio yn erbyn codi am gludiant i golegau chweched dosbarth, tra bod llawer o aelodau'r Blaid yng Ngwynedd wedi pleidleisio i godi £5 yr wythnos y myfyriwr y llynedd. Ceir yr un cyfeiriad at ragrith os digwydd i rhyw grwp Plaid Cymru yn rhywle neu'i gilydd wrthwynebu rhyw gynllun ail strwythuro addysg sirol neu'i gilydd.

'Dydi o ddim yn cymryd llawer o waith meddwl i ddeall bod y ddadl yma'n sbwriel o'r radd eithaf. Ystyrier y ffeithiau hyn - mae yna 22 cyngor unedol yng Nghymru ac mae yna ganoedd o gynghorau plwyf a thref. Tros Brydain mae yna ganoedd lawer o gynghorau unedol, sir, bwrdeisdrefol, trefol a dinesig a miloedd o rai plwyf. Ymddengys bod llais Gwynedd o'r farn y dylai Toriaid Nofolk bleidleisio i gau eu toiledau cyhoeddus i gyd os ydi Toriaid Dorset wedi gwneud hynny, y dylai Lib Dems Cernyw ddiffodd eu goleuadau stryd o 12:00 tan 5:00 os ydi Lib Dems Rhydychen wedi gwneud hynny, y dylai Llafur Bryste bleidleisio i gynyddu'r tal am ginio ysgol os ydi Llafur Darlington wedi gwneud hynny ac y dylai'r Blaid Werdd yn Efrog gefnogi cynllun ail strwythuro addysg y ddinas honno oherwydd i'r Blaid Werdd yn Brighton & Hove gefnogi cynllun ail strwythuro addysg yn eu hardal nhw.

Yn y cyfamser mae pethau ychydig yn fwy cymhleth yn y byd gwleidyddol arall hwnnw - yr un mae pawb ond am Lais Gwynedd yn byw ynddo. Mae llywodraeth leol yn gyfrifol am ganoedd o elfennau ar wasanaethau cyhoeddus, a 'dydi polisiau cenedlaethol pleidiau ddim yn ymwneud yn uniongyrchol a'r mwyafrif llethol ohonynt. O ganlyniad mae'r gyfrifoldeb o benderfynu sut y dylid mynd ati i lywodaethu yn fater lleol. Mae llywodraeth leol hefyd yn ei hanfod (yn amlwg ddigon) yn lleol ac mae penderfyniadau yn cael eu cymryd yn lleol gan gymryd ffactorau lleol i ystyriaeth yn bennaf os nad yn llwyr. Mae'r mater bach os ydi plaid yn rheoli cyngor ac yn gorfod cyd bwyso'r llyfrau ariannol neu yn wrthblaid yn un ystyriaeth ymysg llawer.

Fyddai hi ddim yn bosibl i Blaid Gomiwnyddol Stalin yn y pumdegau feicroreoli pob penderfyniad gan pob gweinyddiaeth leol - doedden nhw ddim yn trafferthu ceisio gwneud hynny - byddai cwrs o'r fath yn arwain at anhrefn llywodraethol. Duw yn unig a wyr pam bod Llais Gwynedd o'r farn y dylid gwneud hyn mewn cyfundrefn llywodraeth leol ddemocrataidd. Efallai ei fod yn rhywbeth i'w wneud efo'r ffaith bod Llais Gwynedd yn unigryw bron i'r graddau mai ar un cyngor yn unig mae ganddynt gynrychiolaeth.

Creu awyrgylch hysteraidd

Fydda i ddim yn ymweld a blog y Cynghorydd Aeron Jones yn aml am resymau amlwg, ond o fynd am dro yno ddoe mae'n rhaid i mi ofyn y cwestiwn hwn - oes yna rhyw fath o gystadleuaeth wyrdroedig rhwng aelodau etholedig Llais Gwynedd i wneud y gyhariaeth fwyaf hysteraidd ac ymfflamychol bosibl?

Chwi gofiwch i arweinydd y feicroblaid gymharu polisiau Cyngor Gwynedd i'r rhai a arweiniodd at wagio ucheldiroedd yr Alban o'i phoblogaeth er mwyn gwneud lle i ddefaid a cheirw yn y bedwerydd ganrif ar bymtheg, ac fe gofiwch hefyd mor rhyfeddol o amhriodol ydi'r gymhariaeth honno.

Mae Aeron yn ceisio mynd ymhellach na'r giaffar - yn llawer pellach. Mae'n egluro ei wrthwynebiad i bolisiau'r hen Gyngor Gwynedd (hynny yw yr un o 2004 i 2008 am wn i) trwy gyfeirio at y gerdd enwog a briodolir i'r diwynydd Almaeneg, Martin Niemöller. Dyma'r fersiwn o'r gerdd mae yn dewis ei dyfynu.

First they came for the Communists and I did not speak out because I was not a Communist

Then they came for the Socialists and I did not speak out because I was not a Socialist
Then they came for the trade unionists and I did not speak out because I was not a trade unionist
Then they came for the Jews and I did not speak out because I was not a Jew
Then they came for me and there was no one left to speak out for me.

Ychwnega Aeron ar y cychwyn - The poem below says it all. Mi fyddwn i'n cytuno efo'r sylw hwnnw.

Os mai Martin Niemöller oedd yn gyfrifol am y gerdd, mae' n debyg iddi gael ei chyfansoddi yn y blynddoedd yn dilyn y rhyfel, roedd Niemöller wedi treulio'r rhyfel yng ngwersylloedd llofruddio Sachsenhausen a Dachau. Cyfeiriad ydi'r gerdd at y cyfnod yn dilyn dyfodiad y Natsiaid i rym a chyn yr Ail Ryfel Byd. Y cyfnod yn benodol ydi'r un yn dilyn 1933 pan gafodd y rhan fwyaf o hawliau sifil yn yr Almaen eu dileu. Yn eironig roedd Niemöller yn lled gefnogol i'r Natsiaid ar y cychwyn, ond trodd yn eu herbyn o ddeall eu bod yn disgwyl i bobl roi'r wladwraeth o flaen yr Eglwys - dyna wir gyd destun y dyfyniad.

Ymhen blwyddyn neu ddwy wedi dileu hawliau sifil roedd tua 100,000 o ysbiwyr yn cadw golwg ar pob agwedd ar fywyd trigolion y wlad - roedd yn gyffredin i elynion y weinyddiaeth i gael eu harestio, eu arteithio a'u llofruddio. 'Does yna ddim ffigyrau manwl ar gael, ond mae'n debyg i rai degau o filoedd o Gomiwnyddion a Sosialwyr farw ar ol cael eu harestio gan yr awdurdodau. Mae'n debyg i rai degau o filoedd o Almaenwyr a ystyrid yn 'ddiffygiol' o safbwynt genetig gael eu llofruddio yn ystod y cyfnod hefyd er mwyn amddiffyn 'purdeb' y genedl. Dioddef o anableddau corfforol a salwch meddwl oedd y rhan fwyaf o'r anffodusion hyn. Er na laddwyd niferoedd mawr o Iddewon yn ystod yr amser arbennig yma, collodd y rhan fwyaf eu eiddo a'u dinasyddiaeth Almaeneg a gadawodd tua 200,000 ohonynt y wlad. Wna i ddim mynd ar ol y cyfnod dilynol - yr Ail Ryfel Byd - mae' rhan fwyaf o bobl yn gwybod i hyd at 70 miliwn o bobl (gan gynnwys hyd at 52 miliwn o sifiliaid) farw yn ystod y cyfnod hwnnw.

Rwan, beth bynnag am anghytundebau Aeron a Llais Gwynedd efo polisiau datblygu ac ail strwythuro addysg yr hen Gyngor Gwynedd, 'dwi'n weddol siwr fy mod yn gywir i ddweud na lwyddodd y corff hwnnw i lofruddio cymaint ag un person. 'Dwi ddim yn meddwl iddynt wneud unrhyw ymdrech i ladd neb chwaith. Mae'r gymharieth felly yn un grotesg o amhriodol - mwy felly nag un Owain Williams hyd yn oed. 'Dydi anghytuno efo Llais Gwynedd ar faterion gwleidyddiaeth leol arferol ddim yn cymharu efo mynd i dai pobl yng nghanol y nos, a mynd a nhw i ffwrdd a'u harteithio nhw i farwolaeth.

Ar un olwg mae rhywbeth yn ddigri am y cymhariaethau lloerig o amhriodol yma, ond mae yna ochr mwy difrifol i'r peth i gyd. Mae rhai pobl yn ymateb yn gwbl hysteraidd i agweddau ar wleidyddiaeth Gwynedd ar hyn o bryd - ac mae hynny'n fater o ofid. Er enghraifft mae'r ymgyrch yn erbyn siop gig un o berthnasau cynghorydd a bleidleisiodd tros gau Ysgol Aberdyfi yn amlwg yn ymateb hysteraidd ac anheg. Felly hefyd y llythyr dienw ac anymunol a dderbyniodd y Cynghorydd Anne Lloyd Jones yn ddiweddar. A bod yn deg a Llais Gwynedd maent wedi condemio'r llythyr a anfonwyd at Mrs Jones yn gwbl ddi amwys.

Ond yr hyn mae'n rhaid ei ddeall ydi hyn - mae pobl yn ymddwn mewn ffordd hysteraidd pan mae'r cyd destun ehangach hysteraidd. Mae tueddiad gan Lais Gwynedd i ddefnyddio ieithwedd amhriodol ac eithafol yn cyfrannu at yr awyrgylch yma. Mae tueddiad Gwilym i wneud defnydd hynod o fynych o eiriau fel brad, neu ragrith, neu gelwydd ac ati, ac ati wrth drafod gwleidyddiaeth leol yn cyfrannu at yr awyrgylch anffodus yma. Felly hefyd gymariaethau boncyrs ac eithafol ei gyd gynghorwyr.

Mae'n iawn i Gwilym ddweud Dorwch Gorau I Hyn Rwan, pan mae pethau'n mynd yn hyll, ond y gwir syml amdani ydi bod perygl gwirioneddol i ieithwedd a rhethreg Llais Gwynedd greu awyrgylch sy'n arwain at ymddygiad hysteraidd ac amhriodol.

Gwilym a'r Ombwdsman - cyngor gan Flogmenai

Chwi wyddoch fy mod wedi addo i Alwyn i geisio bod yn fwy cydymdeimladol efo gwleidyddion sy'n perthyn i'r pleidiau unoliaethol eleni, ac yn yr ysbryd hwnnw 'dwi am roi gair neu ddau o gyngor technegol i fy nghyd flogiwr ac aelod o un o bleidiau rhanbarthol y wlad, Gwilym Euros Roberts. Prosesau cwyno llywodraeth leol ydi'r pwnc dan sylw.

Yn ol blog Gwilym cafodd ei riportio i'r Ombwdsman llywodraeth leol gan arweinydd Cyngor Gwynedd, Dyfed Edwards oherwydd bod Dyfed o'r farn iddo (hy Gwilym) ddweud celwydd amdano ar ei flog. Mi fyddwch yn gwybod mai priod waith yr Ombwdsman ydi ymchwilio i gwynion yn erbyn cynghorwyr gan gyd gynghorwyr, gan aelodau o'r cyhoedd neu gan syddogion. Mi fyddwch hefyd yn gwybod os ydych yn ddilynwyr cyson o flog Gwilym neu fy un i bod yr Ombwdsman eisoes yn ystyried cwyn yn ei erbyn gan un o swyddogion Cyngor Tref Blaenau Ffestiniog.

'Dwi wedi mynegi barn am y mater mae Gwilym yn cael ei gyhuddo mewn perthynas a fo ar y blog yma eisoes, ond yn amlwg byddai'n amhriodol i mi wneud hynny eto 'rwan gan bod yr Ombwdsman wedi dechrau ystyried os yw am ymchwilio'n ffurfiol i'r sefyllfa. Nid mater i mi ydi ceisio gwneud gwaith yr Ombwdsman ar ei ran.

'Rwan mae Gwilym ei hun yn tynnu sylw at y ffaith ei fod o flaen yr Ombwdsman unwaith eto ar ei flog, ond mae'n gwneud hynny mewn modd sy'n awgrymu'n gryf nad yw'n llawn ddeall y broses o gwyno'n fewnol yng Nghyngor Gwynedd na'r drefn allanol o gwyno i'r Ombwdsman chwaith. 'Dwi am gynnig ychydig o gyngor iddo yn y gobaith ei fod yn ymddwyn yn unol a'r cyngor hwnnw er mwyn osgoi cael ei hun mewn dwr poeth pellach.

Un o'r pwyntiau mae Gwilym yn ei godi ydi y dylid bod wedi delio efo'r gwyn yn fewnol yn y Cyngor. Yn anffodus 'does yna ddim mecanwaith ar hyn o bryd i gynghorydd wneud cwyn ynglyn a chynghorydd arall i'r Pwyllgor Safonau - mae hyn yn wendid yn y system, ond mae hefyd yn ffaith. Os oes yna gynghorydd efo cwyn am un arall, yr Ombwdsman ydi'r unig le y gellir mynd a'r gwyn. Ymddengys nad ydi Gwilym yn deall trefn gwyno'r cyngor mae'n aelod o'i bwrdd.

Mater cymharol fach ydi hynny yn y bon - mae ymateb Gwilym i broses ffurfiol cwyno allanol yn bwysicach. Fel efo unrhyw broses ffurfiol mae gan bawb eu rol - yr Ombwdsman, y sawl sy'n gwneud cwyn, y sawl mae cwyn wedi ei wneud yn ei erbyn ac unrhyw un arall sydd a gwybodaeth berthnasol ynglyn a'r mater. Rol yr Ombwdsman ydi dod i gasgliadau ynglyn a dilysrwydd y gwyn a pha gamau i'w cymryd os ydi'r gwyn honno yn un ddilys - nid rol y cwynwr na'r sawl y gwneir cwyn yn ei erbyn ydi honno.

Yn ei flogiad mae Gwilym yn ceisio gwneud gwaith yr Ombwdsman ar ei ran (sef ei gael o ei hun yn ddi euog o ymddygiad amhriodol). Ymhellach mae'n llafurio o dan yr argraff ei bod yn syniad da i ail adrodd yr honiad sydd wedi ei chyfeirio at yr Ombwdsman - mae'n gwneud hynny yn gwbl ddi amwys ar ei flog.

Rwan mae'n gwbl briodol i Gwilym nodi ei fod wedi ei gyfeirio at yr Ombwdsman, mae hefyd yn gwbl briodol iddo amddiffyn ei hun - wrth yr Ombwdsman. 'Dydi hi ddim yn briodol iddo hawlio rol yr Ombwdsman yn y broses, a gwneud hynny'n gyhoeddus. 'Dydi hi ddim yn briodol chwaith iddo ail adrodd ei honiad hyd ei fod yn gwybod nad oedd yn amhriodol yng ngolwg yr Ombwdsman.

Gellid yn hawdd gymryd blogiad Gwilym fel ymysodiad ar y broses ei hun yn ogystal ag ar statws yr Ombwdsman. Mae yna rym statud y tu cefn i swydd yr Ombwdsman (Deddf Llywodraeth Leol 1974), ac i'r broses gwyno yn ei chyfanrwydd. Mae'n syndod o'r eithaf bod rhywun sy'n gobeithio adeiladu gyrfa wleidyddol iddo'i hun yn mentro cael ei weld yn amharchu, ac yn wir yn dawnsio ar brosesau ffurfiol ac ar gomiwsynydd llywodraethol.

Gwers hanes bach arall gan fwnci

Fel y byddwch yn gwybod wrth gwrs llun ydi'r uchod o Guto Dafydd, Dyfrig Jones a minnau. Fi ydi'r un yn y canol, mae Dyfrig ar y chwith i mi a Guto ydi'r llall - i'r rhai ohonoch nad ydych yn ein hadnabod yn y cnawd fel petai. Wel rhywbeth felly mae blog Gwilym Euros Roberts, darpar ymgeisydd Llais Gwynedd ym Meirion Dwyfor ar gyfer y Cynulliad yn ei awgrymu.

Ymateb oedd Gwilym i sylwadau gen i, Guto a Dyfrig i 'neges' blwyddyn newydd Llais Gwynedd oedd yn cyhuddo Plaid Cymru a Llafur o ddilyn yr un polisiau a'r rhai a ganiataodd i wagio Ucheldiroedd yr Alban ddigwydd yng nghanol y bedwerydd ganrif ar bymtheg. Roeddwn i a Guto yn tynnu sylw at anaddasrwydd y gymhariaeth, tra bod Dyfrig yn gosod y gymhariaeth yng nghyd destun naratif gwleidyddol cyfredol Llais Gwynedd.

Ymateb Gwilym oedd y llun a'r sylwadau treiddgar canlynol:

Mae neges Flwyddyn Newydd gan Arweinydd Llais Gwynedd, Owain Williams wedi derbyn ymateb arferol gan flogwyr Plaid Cymru.
O ddarllen ymatebion Cai, Guto a Dyfrig fyddech chi'n meddwl fod Plaid yn wych ac nad oes unrhyw argyfwng yn gwynebu cymunedau gwledig Gwynedd.
Fedr rhywun mond gobeithio y wneith y tri cyfaill ddeffro fel ddaw y Gwanwyn yn nes!?
Yn y cyfamser, nid ydynt yn barod i glywed, gweld na siarad unrhyw feirniadaeth o'u Plaid fach perffaith.

Hynny yw mae'n cynhyrchu ymateb nad yw'n mynd i'r afael efo'r pwyntiau sy'n cael eu codi o gwbl. Mae'r cyfuniad o'r lluniau a'r diffyg gallu i ymateb yn ystyrlon yn ddiddorol ac (yn fy marn bach i) yn mynd a ni yn ol unwaith eto i Oes Fictoria.

Mae'n debyg nad yw Gwilym yn ymwybodol o'r ffaith, ond pan mae'n cynrychioli'r tri ohonom fel mwnciod mae'n dilyn hen draddodiad o gynrychioli cenedlaetholwyr Celtaidd (Gwyddelig fel rheol, ond nid pob tro) ar ffurf mwnci, lled fwnci neu epa arall. Mae'r isod yn bump esiampl o'r miloedd o gartwnau ar y thema sydd ar gael o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.






Fe oroesodd yr arfer hyd at gyfnod cymharol ddiweddar. Er enghraifft cartwn o'r Sun yn dilyn digwyddiad treisgar yn ystod cynhebrwng aelod o'r IRA yn Belfast yn 1988 a arweiniodd ychydig yn ddiweddarach at lofruddiaeth dau filwr Prydeinig ydi'r isod.


Rwan, ar un olwg mae cynrychioli pobl o gefndir arbennig yn gyson ar ffurf mwnci yn beth rhyfedd braidd i'w wneud - ond mae'n gwneud synnwyr os ydym yn edrych ar y Byd o safbwynt Saeson yn Oes Fictoria - roedden nhw yn deall pethau mewn ffordd wahanol iawn i ni, a'r rheswm am hynny oedd bod syniadaethau'r cyfnod hefyd yn wahanol iawn i'n rhai ni.

Roedd eu dealltwriaeth o Ddarwiniaeth (neu eu cam ddealltwriaeth efallai) yn cael ei ddefnyddio i gyfiawnhau'r Ymerodraeth Brydeinig. Roedd dwsinau o wahanol 'raddau' esblygiadol dynol (yn eu tyb nhw) gyda'r Hotentot ar y gwaelod a'r Eingl Sacsoniaid ar y brig wrth gwrs. Roedd Celtiaid rhywle yn y canol ac roedd mwnciod yn is na'r Hotentot. Felly roedd gor wneud is raddoldeb hiliol (dychmygol) gelynion gwleidyddol yn apelio at gartwnwyr.

Ond roedd rheswm arall pwysicach - roedd syniadaethau sylfaenol cenedlaetholdeb Gwyddelig yn fwy soffistigedig (ac yn amlwg yn llawer mwy blaengar) na'r syniadaethau oedd yn gysylltiedig a'r Ymerodraeth Brydeinig. Roedd cenedlaetholdeb Gwyddelig yn tynnu yn sylweddol ar syniadaethau'r Chwyldro Ffrengig erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, tra bod llawer o'r syniadaethau oedd yn gysylltiedig a'r Ymerodraeth wedi eu gwreiddio mewn cyfnodau cynharach - rhai oedd yn syniadaethol gyntefig.

Mewn geiriau eraill roedd yn anodd i'r sefydliad gwleidyddol Prydeinig ymgodymu yn rhesymol efo cenedlaetholdeb Gwyddelig oherwydd bod cenedlaetholwyr Gwyddelig wedi eu harfogi'n well ar lefel deallusol gan bod cyd destun eu gwleidyddiaeth yn fwy soffistigedig a chyfoes. Yr unig ateb oedd syrthio'n ol ar y stereoteip o'r Gwyddel fel mwnci di ddeall. Roedd yn ffordd o gau ac anwybyddu dadleuon na ellid eu hennill na hyd yn oed eu hateb - wedi'r cwbl faint haws ydi dyn a cheisio rhesymu efo mwnci?

Yn y cyd destun hwnnw - un o dlodi syniadaethol sylfaenol na all arfogi dyn i ddadlau'n effeithiol na hyd yn oed yn synhwyrol gyda gwrthwynebwyr y dylid cymryd lluniau mwncis a thestun gogleisiol o amherthnasol a simplistaidd blogiad Gwilym.

Clirio'r Ucheldiroedd a gwleidyddiaeth Gwynedd

Yn ol blogiad diweddaraf Gwilym Euros mae'r Cynulliad (a thrwy hynny Plaid Cymru wrth gwrs) yn dilyn yr union bolisïau arweiniodd at wacáu ucheldiroedd yr Alban 150 o flynyddoedd yn ôl.

Hmm - clirio'r Ucheldiroedd - neu o leiaf ail don y gwagio mawr. Mi fyddwch yn gwybod bod y gwagio yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ymgais gan landlordiaid mawr i gael gwared o'u tenantiaid er mwyn gwneud lle i geirw coch, er mwyn i gyfoethogion o Loegr a De'r Alban gael mynd i'w hela. Roedd hynny'n fwy proffidiol na chymryd rhenti tenantiaid mae'n debyg.

Felly aethwyd ati i droi tenantiaid tlawd o'u man ffermydd a gorfodi iddynt symud i ffwrdd neu fyw gorau y gallent yn yr awyr agored. Os oeddynt yn gwrthod byddai eu tai yn cael eu llosgi, a chafodd nifer eu llofruddio. Yn aml byddai pob ty mewn pentref yn cael ei losgi i'r llawr gan adael y trigolion yn gwbl ddi ymgeledd. Weithiau byddant yn gwneud ymdrech dreuenus i ail godi eu cartrefi, cyn gweld y rheiny'n cael eu chwalu yn eu tro. Mynd ar longau i America, Canada neu Awstralia oedd ffawd llawer o'r treueniaid hyn - ond roedd llawer yn marw ar y ffordd o golera. Bu'n rhaid i ddegau lawer o filoedd symud o dan yr amgylchiadau hyn.



Er nad oedd y dioddefaint yn yr Alban ar yr un raddfa na'r hyn oedd yn digwydd yn yr Iwerddon ar yr un pryd, roedd amgylchiadau erlid man denantiaid yr Alban yn erchyll - megis y deg a phedwar ugain o bobl a gafodd eu hel o'u bythynod yn Swydd Ross a gorfod byw yn yr awyr agored mewn mynwent gyfagos. Neu drigolion Barra a De Uist a gafodd eu dwylo a'u traed wedi eu clymu a'u taflu fel defaid ar longau i'w cludo i America gyda dim ond carpiau pathetig yr oeddynt yn eu gwisgo. Neu'r ugain o ferched o Ross a gafodd eu curo'n anymwybodol gan yr heddlu a'u carcharu am wrthod derbyn gwis i adael eu cartrefi.

Mae'r disgrifiadau cyfoes hyn yn rhoi blas i ni o erchylldra'r cyfnod:

The scene of wretchedness which we witnessed as we entered on the estate of Col. Gordon was deplorable, nay heart‑rendering. On the beach the whole population of the country seemed to be met, gathering the precious cockles (shellfish).... I never witnessed such countenances ‑ starvation on many faces ‑ the children with their melancholy looks, big looking knees, shrivelled legs, hollow eyes, swollen like bellies ‑ God help them, I never did witness such wretchedness.

Many a thing, O Mary Mother of the black sorrow! I have seen the townships swept, and the big holdings being made of them, the people being driven out of the countryside to the streets of Glasgow and to the wilds of Canada, such of them as did not die of hunger and plague and smallpox while going across the ocean. I have seen the women putting the children in the carts which were being sent from Benbecula and the Iochdar to Loch Boisdale, while their husbands lay bound in the pen and were weeping beside them, without power to give them a helping hand, though the women themselves were crying aloud and their little children wailing like to break their hearts. I have seen the big strong men, the champions of the countryside, the stalwarts of the world, being bound on Loch Boisdale quay and cast into the ship as would be done to a batch of horses or cattle in the boat, the bailiffs and the ground‑officers and the constables and the policemen gathered behind them in pursuit of them. The God of life and He only knows all the loathsome work of men on that day.

Mae gor ddweud er mwyn gwneud pwynt gwleidyddol yn rhan o wleidydda. Weithiau mae'n dderbyniol, ac weithiau mae'n anerbyniol. Mae'r enghraifft yma yn syrthio i'r ail gategori mae gen i ofn - mae'n cymryd dioddefaint enbyd degau o filoedd - canoedd o filoedd efallai - o dlodion treuenus yn ysgafn. Dydi'r ffaith bod eu heneidiau wedi eu colli yn niwloedd hanes ddim yn gwneud mymryn o wahaniaeth.

Mae'r gymhariaeth yn iselhau'r sawl sy'n ei gwneud yn annad dim arall.

Dilynwyr gwersyll Gwilym

Ychydig iawn o arwyr go iawn sydd gan Gymru - wel ers dyddiau Owain Glyndwr beth bynnag. Beth dwi'n ei olygu efo arwyr go iawn ydi pobl lle nad oes yna unrhyw amheuaeth o gwbl am eu dewrder moesol, ysbrydol a chorfforol. Waeth i ni wynebu'r peth 'dydan ni ddim fel yr Iwerddon yn hyn o beth - mae ganddyn nhw lawer iawn o arwyr, a dweud y gwir mae ganddynt lawer mwy nag ydynt eu hangen nag yn wir eu heisiau.



Ond mae'n dda gen i ddatgan i'r genedl bod y bwlch trist yma'n cael ei lenwi fel 'dwi'n 'sgwennu'r ychydig eiriau hyn. Son ydw i wrth gwrs am y criw bach o bobl fydd yn gadael sylwadau ar flog Gwilym Euros (gellir gweld rhai o'u sylwadau yma, yma, yma ac yma enghraifft). Mae'r doethinebu yma'n ofnadwy, ofnadwy o ddewr - maen nhw'n galw eu gwrthwynebwyr gwleidyddol yn fradwyr dragwyddol. Maen nhw hefyd o bryd i'w gilydd yn galw ar pob cynghorydd sy'n pleidleisio yn groes i Lais Gwynedd i ymddiswyddo, i aelodau o'r cyhoedd sy'n dadlau'n groes i safbwyntiau LlG gael eu diswyddo tra'n egluro'r ffaith nad ydi eu gwrthwynebwyr yn cytuno efo LlG yn nhermau problemau iechyd meddwl, problemau deallusrwydd, diffyg moesau neu gefndir ethnig anaddas neu oedran ar ran y cyfryw wrthwynebwyr. 'Dydi'r hogiau (neu'r genod) ddim wedi cweit magu'r dewrder i roi eu henwau wrth eu sylwadau eithafol a gwrth ddemocrataidd eto, ond dyna fo, fedran ni ddim cael pob dim.

Mae'n hawdd chwerthin ar ben nifer o'r cyfraniadau amrwd ar y blog, ac mae'n hawdd crechwenu wrth feddwl am bobl sy'n ystyried eu bod yn ddewr am ddweud pethau mawr yn ddi enw ar dudalen sylwadau blog, ond mae ochr ddifrifol i'r peth i gyd os ydi rhywun yn aros i feddwl am funud. Mae gan yr agwedd yma at wleidyddiaeth - y gred bod methiant i gydymffurfio a'ch barn chi yn deillio o broblemau meddyliol, moesoldeb isel, typdra neu gefndir ethnig anaddas - hanes hir wrth gwrs. I unrhyw un sy'n meddwl bod y math yma o beth yn dderbyniol mewn ymgom wleidyddol byddwn yn awgrymu eu bod yn darllen The Gulag Archipelago gan Solzhenitsyn neu fynd i weld cynhyrchiad o feirniadaeth feistrolgar Arthur Miller o ymysodiadau McCarthy ar werthoedd democrataidd America - The Crucible. Yno, mae gen i ofn mae pen draw eithafol methiant i dderbyn bod gan bawb hawl i'w farn, a hawl i fynegi'r farn honno.

Mi fyddai dyn yn gobeithio ein bod ni'n symud i gyfeiriad mwy democrataidd, cynhwysfawr a goddefgar erbyn heddiw - a dwi'n siwr ein bod ni. Ond mae'n drist gweld yr hen agweddau yma'n dod i'r wyneb o bryd i'w gilydd drachefn.

Peidiwch a fy ngham ddeall i - dwi'n credu 100% yn yr hawl i ymosod ar wleidyddiaeth eraill - mae'r blog yma'n dystiolaeth o hynny, fel mae'r ffaith fy mod yn cyhoeddi pob ymysodiad ar fy ngwleidyddiaeth sy'n ymddangos ar y blog cyn belled nad yw'n enllibio neb.

Y broblem ydi pan mae yna bobl yn credu nad oes gan eraill hawl i farn wleidyddol sy'n wahanol i un nhw eu hunain. Dyna sy'n gallu gwenwyno gwleidyddiaeth a gwneud prosesau democrataidd yn aneffeithiol. Dydi parch personol tuag at eraill ddim yn angenrheidiol er mwyn i werthoedd democrataidd ffynnu (er ei fod yn help) - ond mae parch tuag at yr egwyddor bod pobl eraill efo hawl i farn amgen yn angenrheidiol.

Ydi Llais Gwynedd wedi rhannu ar fater ysgolion Bro Dysynni?

Fe wyddoch mae'n debyg gen i bod Cyngor Gwynedd yn pleidleisio ar ail strwythuro ysgolion ym Mro Dysynni yn Ne Meirion heddiw. Os ydych yn dilyn blog Gwilym Euros mi fyddwch wedi darllen cryn dipyn am y pwnc tros y dyddiau diwethaf. Fydda i ddim fel rheol yn gwneud sylwadau ynglyn a gwleidyddiaeth y byd addysg, ond 'dwi am wneud eithriad yma.

Mae yna si o gwmpas i un o gynghorwyr mwyaf blaenllaw Llais Gwynedd bleidleisio o blaid y cynnig i newid y ddarpariaeth yn yr ardal.

'Rwan, doeddwn i ddim yn y cyfarfod, felly dydw i ddim yn gwybod pwy bleidleisiodd i beth - ond mater bach fyddai darganfod os ydi'r si yn wir - cofnodwyd y bleidlais.

Os ydi'r stori'n wir byddai'n gryn ryfeddod i mi bod Llais Gwynedd yn ranedig ar y mater hwn o bob mater. Wedi'r cwbl yr hen gynllun ail strwythuro ysgolion oedd yn gyfrifol am eu ffurfio yn annad dim arall. Rhyfedd o fyd.

Mr Myll yn cael y myll unwaith eto

Fyddwch chi'n chwilio am rhywbeth am hir weithiau, ac yna'n dod o hyd iddo o dan eich trwyn?

Mi ddigwyddodd hynny i mi neithiwr. Roeddwn newydd ddarllen dau flogiad Gwilym yn dilyn ei gyfarfod Bwrdd Cyngor Gwynedd yn gynharach yn y diwrnod. Gellir eu gweld yma, ac yma. Am rhyw reswm fe'm tarodd bod yna rhyw debygrwydd rhwng Gwilym a Mr Angry - y dyn oedd pob amser mewn tymer ddrwg ar Mr Men ers talwm. Roedd Mr Angry druan mewn tipyn o stad yn barhaol - os oedd rheswm i fod mewn stad neu beidio. Decheuais feddwl beth oedd y gair Cymraeg am angry, a rhywsut neu gilydd fedrwn i ddim meddwl am yr union air - mae blin neu loerig er enghraifft yn cyfleu rhywbeth braidd yn wahanol i mi. Mae yna'r gair crac wrth gwrs, ond dydi hwnnw'n saff ddim yn dod yn naturiol i Ogleddwr fel fi.

Mr Myll

Ac wedyn cofiais am air sy'n rhan o fy nhafodiaeth fy hun (ochrau G'narfon) . Pan rydym yn dweud bod rhywun wedi colli ei dymer ac yn blagardio'n afreolus, byddwn yn dweud ei fod wedi cael y myll, neu ei fod yn myllio.

Wedi cael y myll braidd oedd Gwilym neithiwr mae gen i ofn. Yn ei gyfraniad cyntaf roedd yn bendant o'r farn i nifer o aelodau Plaid Cymru blymio 'dyfnderoedd newydd' oherwydd iddynt bleidleisio yn erbyn ei gynnig i anfon llythyr at Jane Hutt yn gofyn iddi am y £500 o wahaniaeth blynyddol sydd yna rhwng gwariant ar addysg plentyn yng Nghymru a chymharu a Lloegr. Mi wnawn osgoi'r demtasiwn o fynd ar ol y cwestiwn sut ei bod yn bosibl i rai o'r cyfryw aelodau blymio yn dyfnach yn nyfroedd dychymyg Gwilym? Maent ar waelod Ffos Mariana ers talwm.

Ta waeth, mae'r syniad o 'sgwennu'r ffasiwn lythyr yn ogleisiol o ddi niwed. Mae Ms Hutt, fel pob aelod arall o'r Cabinet wedi bod yn ymladd i gael sleisen fwy o'r deisen gyllidol i'w hadran hi ers iddi gael ei phenodi i'r swydd. Mae wedi methu i wneud hynny i'r graddau ei bod yn bosibl cau y bwlch efo Lloegr. Rwan, os na lwyddodd i gau'r bwlch yn ystod y dyddiau 'da', ydi Gwilym o ddifri yn meddwl y gall wneud hynny mewn cyfnod pryd bydd pob adran yn y Cynulliad yn derbyn toriadau sylweddol? Beth mae'n meddwl sy'n mynd i ddigwydd - Jane yn cario'r llythyr mewn dwylo crynedig i'r stafell gabinet a dweud gyda'i llais yn torri- Look Andrew, you've no choice but to give us that couple of billion now, I've got his letter from Gwynedd signed by no one less than Gwilym Euros Roberts?

Y gwir syml ydi y byddai ganddo gystal cyfle o wireddu ei ddymuniad petai'n 'sgwennu at Jane yn gofyn iddi droi dwr Llyn Tegid yn win. Mae'n gwbl gyfiawn i'r gwariant fod yn gyfartal, ond yr unig ffordd effeithiol o sicrhau hynny ydi trwy gefnogi ymgyrch Plaid Cymru i ddiwigio fformiwla Barn. Mae ymddwyn fel Mr Myll oherwydd nad ydi rhywun yn fodlon cymryd rhan yn y gesture politics mwyaf arwynebol a'u cyhuddo o'r diawledigrwydd gwleidyddol mwyaf erchyll ers marwolaeth Pol Pot yn - wel - ddigri a bod yn onest.

Cyfaill Mr Myll

Ac wedyn fe gafodd y myll eto. Oherwydd ffrae ynglyn ag addysg feithrin roedd yn smalio bod wedi gwylltio y tro hwn. Chwi gofiwch na chymrodd Gwilym ddatganiad diweddar gan y Blaid yn cefnogi Addysg Feithrin yng Ngwynedd yn arbennig o dda. Y ddadl i'r graddau ei bod yn ddealladwy ydi bod Plaid Cymru yn gelwyddog oherwydd nad ydynt yn rhoi ysgolion meithrin yn yr un categori gweithredu na thoriadau arfaethiedig sydd ddim am gael eu gweithredu o gwbl. I Gwilym mae hyn yn golygu mai celwydd oedd datganiad y Blaid o gefnogaeth i'r sector meithrin, a bod ganddynt gynllwyn cudd i gau'r job lot (neu o leiaf dyna dwi'n meddwl mae'n ei ddweud - mae'n anodd dilyn). Mae'n debyg bod cyhuddiad o gelwydd yn llai difrifol na'r un o ddrygioni cyffredinol a diawledigrwydd am wrthod cymeradwyo ei lythyr i Jane Hutt, ond mae'n dal yn gryn gyhuddiad. Beth yn union sydd y tu ol i'r holl fyllio?

Mater technegol ydi'r categoreiddio yn y bon. Wrth ymateb i'r toriadau posibl dosbarthwyd y toriadau hynny i bedwar categori - toriadau sy'n mynd rhagddynt yn ddiymdroi, toriadau sy'n debygol o ddigwydd ond mae angen gwaith i asesu eu heffeithiadau, toriadau sydd ddim yn debygol o ddigwydd ond mae angen peth gwaith ar y gwasanaethau a thoriadau sydd ddim am ddigwydd. Mae addysg feithrin yn y trydydd categori a'r rheswm am hynny ydi bod y Cyngor a'r Mudiad Meithrin yn mynd i gyd weithio i wneud y gwasanaeth yn fwy effeithiol a chynaladwy.

Rwan mae hyn yn gwbl gyson efo datganiad y Blaid. Byddai rhoi'r sector yn y pedwerydd categori yn golygu na ellid cyd weithio efo'r Mudiad. 'Dydi hi ddim yn bosibl addo y bydd y swm fydd y Mudiad yn ei dderbyn yn union yr un peth nag yw heddiw, oherwydd ei bod yn bosibl y bydd deilliannau y strategaeth newydd yn arbed arian. Mae hefyd yn bosibl na fydd yn arbed llawer o arian - ond yr hyn sy'n eithaf sicr ydi bod y wasanaeth yn ddiogel.

Felly rydym mewn sefyllfa rhyfedd efo blog Gwilym - y lleiaf yr angen myllio, y mwyaf mae Gwilym yn myllio. Beth tybed ydi'r eglurhad am y paradocs rhyfedd yma?

Mae'r ateb yn eithaf syml ac wedi ei wreiddio yng ngwleidyddiaeth Llais Gwynedd - gwleidyddiaeth yr anterliwt.

Unig ideoleg Llais Gwynedd mewn gwirionedd ydi'r gred bach syml bod Plaid Cymru yn bobl sobor o ddrwg. Yn absenoldeb unrhyw dystiolaeth i gefnogi hyn maent yn cael eu hunain yn gorfod crafu am dystiolaeth amheus iawn ac atgyfnerthu'r dystiolaeth wan honno trwy weindio eu hunain i fyny am rhywbeth neu'i gilydd nes eu bod wedi gwylltio'n gacwn. Bron cymaint a Mr Angry gynt.

Dyfrig, Gwilym ac adroddiad ESTYN

Bydd rhai o'r mwyaf trist yn eich plith (y sawl sy'n dilyn y blogosffer tros y penwythnos) yn ymwybodol o'r sbat bach a fu ar y We rhwng Dyfrig Jones - awdur Blog Answyddogol a chynghorydd Plaid Cymru tros Gerlan a'r enwog Gwilym Euros, aelod o fwrdd rheoli Cyngor Gwynedd, aelod o Lais Gwynedd ac awdur y blog sy'n dwyn ei enw wrth gwrs.

I dorri stori hir yn fyr awgrymodd Dyfrig bod marc 'tebygrwydd i wella' mewn arolygiad diweddar ar Adran Addysg Cyngor Gwnedd wedi ei newid o 2 (da) i 3 (ddim cystal) o ganlyniad i sgwrs rhwng un o'r arolygwyr a chynghorydd. Cymrodd Gwilym ('dwi'n meddwl) mai cyfeiriad ato fo oedd yr honiad a chadarnhaodd ei fod wedi sgwrsio ar y ffon gydag arolygydd am ugain munud, ac wedyn aeth ati i droelli yn ei ddull arferol gan weld bai ar swyddogion, cynghorwyr eraill ac ati. Gellir gweld ochr Dyfrig yma, ac un Gwilym yma. I ychwanegu ychydig at y cymhlethdod wnaeth Dyfrig ddim nodi os mai'r gradd am gydadran o'r adroddiad ta'r adroddiad yn ei chyfanrwydd oedd wedi newid.

Rwan does gen i ddim o'r syniad lleiaf os ydi'r si a wyntyllwyd gan Dyfrig yn wir, er mae'n rhaid i mi nodi fy mod wedi ei chlywed o gyfeiriad arall. 'Dwi ddim yn siwr os ydi hi'n beth doeth i drafod adroddiad sydd heb ei chyhoeddi, a 'dwi reit siwr na fyddaf yn ei thrafod hyd yn oed wedi ei chyhoeddi. Ond mae cwestiwn diddorol yn codi - a fyddai'n bosibl i un cynghorydd newid gradd mewn arolygiad?. Mae rhai o'r cyfranwyr i'r drafodaeth ar flog Gwilym (pobl sy'n swnio fel petaent yn gwneud yr un gwaith a fi) yn dweud na fyddai hynny'n bosibl. Er bod 'llwyddo' i wneud y ffasiwn beth yn ymddangos yn 'gamp' rhyfeddol ar un olwg, dwi'n anghytunoefo'r farn honno.

Mae'n eithaf sicr na fyddai arolygydd sy'n arolygu ysgol yn caniatau i dystiolaeth gan (dyweder) riant i newid gradd oni bai y byddai'r hyn a ddywedwyd ganddo yn arwain at dystiolaeth pellach. Mae arolygiadau wedi eu seilio ar dystiolaeth, a dydi honiad ddim ynddi ei hun yn dystiolaeth.

Fodd bynnag mae arolygiad Awdurdod Addysg ychydig yn wahanol. Mae'n rhaid dod i ganfyddiadau ynglyn a sut mae pethau ar adeg yr arolygiad yn ogystal a'r tebygrwydd i bethau wella. Mae ymateb gwahanol bobl i ddehongliad yr arolygydd o sut y gellid gwella ynddo'i hun yn dystiolaeth. Petai'r arolygydd o'r farn bod rhan o'r weinyddiaeth sy'n rheoli'r cyngor yn wrthwynebus mewn egwyddor i'r newidiadau mae am eu gweld, yna mae'n ddigon posibl y gallai newid ei farn am pam mor debygol fyddai'r cyngor o wella, ac felly gallai newid y radd. Petai'n ystyried bod y sawl roedd yn siarad a fo yn cynrychioli cydadran arwyddocaol o'r glymblaid sy'n rheoli'r cyngor, yn hytrach nag yn siarad fel unigolyn, yna byddai ei dystiolaeth yn arwyddocaol - yn ddigon arwyddocaol i newid canfyddiad a gradd.

Mae'n ymddangos yn anheg y gallai sylwadau gan rywun sydd heb gymryd unrhyw ran o gwbl mewn paratoi at arolygiad or bwyso sylwadau pobl sydd wedi gweithio fel Gwyddelod am fisoedd i baratoi ar ei chyfer - ond yn anffodus mae hefyd yn gam cwbl resymegol i'r arolygydd ei chymryd.

'Dwi'n pwysleisio nad oes gen i unrhyw rewm i feddwl bod y si a gyfeirwyd ati gan Dyfrig yn wir, ond os ydi hi, dylai'r cynghorydd a gafodd y sgwrs efo'r arolygydd anghofio am unrhyw obeithion sydd ganddo i fod yn wr gwadd parti 'Dolig Adran Addysg Gwynedd eleni, nag yn wir yn ystod y mileniwm hwn. Na'r un nesaf.

Mae hefyd yn werth i mi ddweud y gallai'r stori uchod fod yn un darn arall o dystiolaeth i gefnogi dadl rwyf wedi ei gwneud sawl gwaith. 'Dydi 'system Bwrdd' Cyngor Gwynedd o rannu grym gyda phawb ddim yn ffit i bwrpas. Mae'n gweithio pan mae grwpiau'n cyd dynnu, ond dydi o ddim yn gweithio pan mae un neu fwy o'r grwpiau yn wrthnysig ac yn ystyried y cyngor yn gorfforiaethol yn 'elyn'.

I raddau mae ymateb Gwilym i Dyfrig yn dangos hyn yn eithaf da.
Mae'n son am 'gwestiynau treiddgar' (beth bynnag mae hynny'n ei olygu i Gwilym), ac mae'n briodol i gynghorydd wneud hynny os oes diffygion yn cael eu harolygu mewn adroddiad. Ond byddai cynghorydd sydd a'r Adran yn agos at ei galon yn gofyn y cwestiynau hynny yn y lle priodol, yn hytrach na son amdanynt mewn modd anelwig yn yr un gwynt ag ensyniadau cyfangwbl ddi dystiolaeth ynglyn ag arweinyddiaeth gwleidyddol a rheolaethol yr adran.

Dydi'r trefn Bwrdd ddim yn ffit i bwrpas.

Moesoli gwleidyddol y proffwyd o Faenofferen

Mae’r blog yma wedi tynnu sylw sawl gwaith at barodrwydd anarferol Llais Gwynedd i foesoli tra’n gwleidydda, ac wedi ceisio cynnig eglurhad am hynny – sef bod syniadaeth sylfaenol y grwp wedi ei seilio ar gasineb tuag at un blaid yn benodol, a bod casineb yn haws o lawer i’w ddeall a’i fynegi mewn termau moesol nag ydyw mewn unrhyw ffordd arall. ‘Dwi wedi bathu term am y wleidyddiaeth bach simplistig yma – Gwleidyddiaeth yr Anterliwt. Gweler yr eglurhad yma, ac yma.

Mae’r blogiad bach rhyfedd yma gan y Cynghorydd Gwilym Euros Roberts yn esiampl penigamp o’r hyn ‘dwi’n ei feddwl. Ymateb mae Gwilym i dri llythyr beirniadol o safbwynt Llais Gwynedd ynglyn a gweithredu argymhellion panel annibynnol i gynnig codiad cyflog i rai o swyddogion Cyngor Gwynedd.* Rydym wedi edrych yn frysiog ar y mater yma. Os ‘dwi’n deall dadl Llais Gwynedd, nid ydynt yn credu y dylid gwireddu’r addewid i weithredu argymhellion y panel oherwydd bod yna ddirwasgiad ac na ddylai neb fotio i Blaid Cymru oherwydd i holl gynghorwyr y blaid honno bleidleisio yn groes iddyn nhw. ar y mater.

Rwan mae’r tri llythyr - un gan Arweinydd y Cyngor, Dyfed Edwards, un gan un o gynghorwyr y Lib Dems , Steve Churchman a’r llall gan Huw Roberts o Gaernarfon oll yn eu ffordd eu hunain yn lythyrau effeithiol iawn. Gellir gweld llythyr Dyfed yma, ac un Huw yma. Fedra i ddim dod o hyd i un Steve ar y We, sy’n anffodus – mae’n lythyr hynod effeithiol. Yn sicr maent yn llawer mwy effeithiol na’r sterics o ddadl mae Gwilym yn ei stwffio ger ein bron.

Mae’r ddau gynghorydd yn rhoi’r penderfyniad yn ei gyd destun – ei fod yn rhan o becyn ehangach sy’n arbed tua £1,000,000 i’r Cyngor yn flynyddol, bod y Cyngor wedi comisiynu arolygiad annibynnol o amodau gwaith, cyfrifoldebau a chyflogau eu swyddogion, bod swyddogion Gwynedd ymysg y rhai sy’n derbyn y cyflogau isaf yng Nghymru, y bydd y cyfryw swyddogion yn dal i dderbyn llai na’r cyflog cyfartalog Cymreig, nad ydi’r prif swyddog yn derbyn codiad cyflog o gwbl a bod ei gyflog o gyda’r isaf yn y wlad. Mae dadl Huw hefyd yn un hynod berthnasol – bod goblygiadau ehangach i gyflogaeth yng Ngwynedd o dderbyn y ddadl y dylai swyddogion Gwynedd derbyn llai o gyflog na swyddogion mewn unrhyw ran arall o’r wlad..

‘Dydi Gwilym ddim yn trafferthu ceisio ateb cymaint ag un o’r pwyntiau sy’n cael eu codi, ond yn hytrach mae’n dweud bod yna rhyw gynghorwyr o ran arall o Gymru wedi cytuno efo’i safbwynt o ar ol clywed ei fersiwn o o’r stori, a bod Steve a Dyfed yn bobl anfoesol beth bynnag, ac na ddylid cymryd sylw o’u safbwyntiau am y rheswm hwnnw. Mae o hefyd yn taflu amheuaeth ar grebwyll y tri.

Mae’n debyg gen i ei bod yn fwy cyffredin dod ar draws moesoli mewn addoldy nag ydi hi mewn dadl wleidyddol ynglyn a strwythurau cyflogaeth, ac mae blogiad Gwilym yn mynd a fi yn ol at y tro cyntaf ‘dwi’n gallu cofio clywed moesoli cynhoeddus.

Roeddwn yn blentyn mewn offeren yn Eglwys Babyddol Caernarfon rhywbryd yn ystod chwe degau’r ganrif ddiwethaf. Roedd rhywun neu’i gilydd wedi tynnu sylw offeiriad y plwyf, y diweddar Dad Macnamara bod Post Bach, neu Post Coch fel mae’ cael ei alw weithiau, ar ben Stryd Llyn wedi dechrau gwerthu cylchgronau megis Playboy a Mayfair. ‘Doedd y Tad ddim yn cymeradwyo – aeth ati i rybuddio ei braidd i gadw’n gwbl glir o’r sefydliad cwbl ‘anfoesol’ dan sylw. Ond roedd gwahaniaeth rhwng y moesoli yma a moesoli Gwilym – roedd cyd destun iddo, ac roedd egurhad o’r rhesymau tros yr anfoesoldeb – roedd cynhyrchu, prynu neu werthu cylchgrawn o’r math yma yn groes i ddysgeidiaeth yr Eglwys ynglyn a bywyd teuluol, roedd yn sarhad ar ferched ac roedd yn bwrw sen ar y Forwyn Fair. Hynny yw roedd y moesoli yn digwydd mewn cyd destun athronyddol oedd yn gyfarwydd iawn i’r sawl oedd yn gwrando.

‘Dydi Gwilym ddim yn trafferthu i geisio sefydlu cyd destun – mae o’n dweud wrth bobl beth sy’n foesol a beth sydd ddim yn foesol – yn union fel proffwyd, neu Dduw ei hun. Nid fo ydi’r unig un – mae yna nifer ohonyn nhw wrthi’n ystumio proffwydi’r Hen Destament. Er enghraifft mae gen i gof o glywed un arall o’u cynghorwyr yn honni ei bod ‘bron yn anfoesol’ i hel biniau pob pethefnos yn hytrach na phob wythnos .

Mae moesoli gwleidyddol yn digwydd yn ehangach o lawer nag yng ngwleidyddiaeth Pwmp y Plwyf Gwynedd wrth gwrs. Mae’n weddol gyffredin i wleidyddion a llywodraethau wneud defnydd o foesoldeb lled gytuniedig i gau dadl wleidyddol. Er enghraifft mae rhai o unbeniaethau’r Dwyrain Canol ar hyn o bryd yn gwneud cam ddefnydd o foeseg Islamaidd i reoli ei poblogaethau. Maent yn dewis hyrwyddo dehongliad mor gaeth o’r Koran fel ei bod yn bosibl gweld barn wleidyddol amgen i’w un nhw eu hunain fel un sydd yn ei hanfod yn anfoesol. Roedd rhywbeth tebyg yn digwydd gydag unbeniaethau yn Ne America – roedd athroniaeth a moeseg Pabyddol yn cael eu cam ddefnyddio mewn ffordd wleidyddol i gau dadleuon gwleidyddol ac i erlid pobl oedd a chredoau gwleidyddol amgen. Bydd amrywiaethau ar hyn yn digwydd mewn cyfundrefnau democrataidd weithiau – mae gweithgareddau bach y Seneddwr McCarthy yn esiampl o hyn.

Rydym wedi son yn frysiog am Islam a Phabyddiaeth, ac wedi cyfeirio at y systemau moesol sydd ynghlwm a’r crefyddau (neu’r athroniaethau) hyn. Rwan, dydym ni ddim yn gorfod cytuno efo athroniaeth na moeseg y naill grefydd na’r llall i gydnabod eu bod yn wydn – maent wedi goroesi am ganrifoedd maith ac wedi llwyddo i gynnal biliynau o ddilynwyr tros y cyfnod hwnnw. Mae’r rhesymau pam bod rhai crefyddau (a’r systemau moesol sydd ynghlwm a nhw) yn goroesi tra nad ydi eraill yn gwneud hynny yn gymhleth (ac yn fater i flogiad arall efallai). Yn fras maent wedi goroesi am eu bod yn apelio at bobl ar ddwy lefel – mae iddynt apel emosiynol yn ogystal a gwaelod deallusol. Rydym wedi cyffwrdd a hyn eisoes yma. Mae’r foeseg sydd ynghlwm a’r grefydd yn dderbyniol i bobl oherwydd ei bod wedi ei gwreiddio mewn system athronyddol ac emosiynol sy’n dderbyniol iddynt.

Daw hyn a ni at sylfaen deallusol moesoli Llais Gwynedd. Mae wedi ei seilio ar ‘foesoldeb’ sydd wedi ymddangos yn y Gymru a’r Brydain ol Brotestanaidd gyfoes, ac mae’n foesoldeb syml iawn. Gellir ei chrisialu mewn ychydig eiriau – ni ddylid gwneud dim sy’n gwneud rhywun arall yn drist - byth. Ceir amrywiaethau wrth gwrs – weithiau rydym i fod i osgoi peri tristwch i anifeiliaid neu goed neu beth bynnag – ond dyma yn sylfaenol ydi ‘moesoldeb’ llawer o bobl yng Nghymru heddiw. Dyma hefyd (yn ddiarwybod iddyn nhw eu hunain) y foesoldeb mae rhai o aelodau Llais Gwynedd yn cyfeirio ato pan maent yn defnyddio’r gair anfoesol – rhywbeth sy’n achosi tristwch i rhywun neu’i gilydd.

‘Rwan mae’n weddol amlwg i unrhyw un sy’n fodlon meddwl am ddau funud bod y foeseg yma yn – a bod yn garedig – anigonnol. Wnawn ni ddim mynd i drafferth mawr i egluro pam – dylai fod yn weddol amlwg bod ceisio peidio ag achosi tristwch i neb yn creu patrwm o resymu sy’n ei gwneud yn anodd i ni fynd i’r afael ag unrhyw broblem byth. Mae’n creu slwtsh deallusol.

Os ydych chi eisiau gweld y defnydd gwleidyddol o'r foeseg wag, ddiwerth yma ar ei mwyaf gogleisiol o chwerthinllyd edrychwch ar y blogiad yma gan a blogiwr gwrth Gymreig (a chyfranwr achlysurol a chydymdeimladol i flog Gwilym) Stonemason.

Mae’n dadlau na ddylai Cymru byth ennill annibyniaeth oni bai bod pob un person yn y wlad eisiau hynny – wedi’r cwbl meddyliwch am y tristwch y byddech yn ei achosi i’r un person sydd eisiau aros yn rhan o’r Deyrnas Unedig. Mae’r cyfaill felly wedi llwyddo i ddefnyddio’r foesoldeb idiotaidd yma i roi feto iddo fo ei hun ynglyn a dyfodol cyfansoddiadol y wlad mae’n dewis byw ynddi.

Dydw i ddim yn dadlau am funud nad oes yna unrhyw le i foesoldeb mewn gwleidyddiaeth (mae rhyw fath o foesoldeb yn agos at wraidd gwleidyddiaeth pawb mae’n debyg gen i), ond dylid meddwl yn ofalus cyn gwleidydda a moesoli ar yr un pryd. Mae yna adegau pan mae hyn yn briodol - tueddiad llywodraethau Prydain i fynd i ryfela ar yr esgus lleiaf er enghraifft - ond prin ydi'r rheiny.

'Dydi ceisio cau dadl ynglyn a hel biniau, ad drefnu ysgolion, neu newid strwythur cyflogaeth ar sail 'moesoldeb' sydd wedi ei dynnu o nonsens o syniadaeth sydd yn ei thro wedi ei gwreiddio yng ngwacter ystyr y Gymru gyfoes ddim yn briodol – nag yn wir yn foesol. Cyfaddefiad o fethiant i gynnal dadl wleidyddol ydi gadael y maes gwleidyddol a cheisio ymladd ar dirwedd moesol hynod amheus.

* ‘Dydi Gwilym ddim yn ymateb yn dda iawn i feirniadaeth gan lythyrwyr yn y papurau newydd ,fel mae’r blogiad yma yn awgrymu, lle mae’n ymddangos i briodoli’r ffaith nad ydi pobl yn cytuno efo’i safbwynt ynglyn ag erlid Dafydd Iwan oherwydd ei drefniadau parcio, i’r ffaith eu bod mewn oed ac yn wrywaidd.

Pwysigrwydd cyd dynnu er lles pawb

Mae'n rhaid i mi ddweud bod yr ymysodiad personol a digon annifyr yma gan Gwilym Euros ar arweinydd Cyngor Gwynedd, Dyfed Edwards yn peri cryn syndod - yn ogystal a pheth gofid i mi.

Cyn mynd ymlaen mi hoffwn ddweud bod gen rhyw fymryn o gydymdeimlad efo Gwilym - mae pawb yn cael diwrnod drwg weithiau, a phan roedd Gwilym yn 'sgwennu'r blogiad roedd yna ddiwrnod felly y tu cefn iddo. Roedd cynnig Gwilym i rewi'r broses ail strythuro ysgolion yng y sir wedi syrthio'n hawdd yn siambr y Cyngor, ac roedd cynnig Dyfed Edwards i godi tal uwch swyddogion wedi ei basio. Mae'n debyg gen i bod y ffaith i'r Cyngor ddewis anwybyddu dadleuon Gwilym wrth bleidleisio ar gynnig Dyfed yn slap braidd gan mai fo ydi deilydd y portffolio Adnoddau Dynol. Ond 'dydi hynny ddim yn esgys o gwbl am oslef a natur y blogiad.

Beth bynnag am hynny 'dwi ddim yn meddwl ei bod yn ddoeth i un aelod o Fwrdd Rheoli Cyngor Gwynedd ymosod yn bersonol yn gyhoeddus ar aelod arall o'r corff hwnnw. Fel 'dwi wedi egluro yma, 'dwi'n meddwl bod y drefn o rannu grym efo gelynion gwleidyddol yn gamgymeriad - ond tra bod trefn felly mewn bodolaeth (ddim am hir gobeithio) mae'n bwysig bod pobl sydd mewn grym yn ceisio cyd dynnu er lles y sir gyfan - beth bynnag eu gwahaniaethau personol a gwleidyddol.

Os ydi'r Bwrdd ei hun yn mynd yn dysfunctional yna bydd sgil effeithiadau ar draws y Cyngor. Does yna ddim yn waeth am wneud i rhywbeth beidio a gweithio yn iawn na chwystrelliad o ddrwg deimlad personol, a does yna ddim yn waeth am greu awyrgylch o ddrwg deimlad nag ymysodiadau personol cyhoeddus. Mae'r rhagolygon ariannol yn wirioneddol fygythiol ar hyn o bryd, ac mae'n hanfodol bod y Cyngor yn gyffredinol a'r Bwrdd yn benodol yn gweithredu'n gall. 'Dydi blogiad bach chwerw, sbeitlyd Gwilym ddim am hyrwyddo hynny mewn unrhyw ffordd.

Cyn gorffen mi hoffwn wneud sylw am un o honiadau Gwilym yn benodol, (mae'n anodd ymateb i lawer o'r honiadau ac ensyniadau cyn eu bod naill ai yn sylwadau personol, neu yn sylwadau cyffredinol iawn) sef hwn -
Ble mae’r “Arweinydd” yn methu yn llwyr ydi ei ddiffyg i allu enyn cefnogaeth, brwdfrydedd a chyfaddawd gan eraill pan fo anghytundeb. - i ddeud y gwir, tydi o erioed wedi ceisio gwneud chwaith! Er ei fod wedi cael digon o gyfleoedd i wneud hynny.

Mae'n rhaid gen i bod Gwilym yn ymwybodol bod pob cynnig ag eithrio un a wnaed gan y Blaid yn y Cyngor llawn wedi ei basio ers yr etholiad, 'doedd hynny ddim yn wir am y Cyngor blaenorol - er bod gan y Blaid fwyafrif llwyr yno - a dydi o'n sicr ddim yn wir am gynigion Llais Gwynedd.

Rhagrith o'r top

Mae Llais Gwynedd mewn grym yng Ngwynedd. Dydw i ddim yn tynnu coes - maen nhw'n rheoli, nid y byddai neb yn credu hynny o ddarllen blogs fel un y Cynghorydd Gwilym Euros Roberts, neu ddarllen y wasg leol. Y rheswm am hyn ydi bod pob plaid mewn grym yng Ngwynedd. Mae'r sir yn anarferol iawn i'r graddau mai ychydig iawn o gynghorau sydd yn gweithredu trefn lle mae grym yn cael ei rannu rhwng yr holl grwpiau.

Mae gan Lais Gwynedd ddau aelod ar Fwrdd Rheoli Cyngor Gwynedd - y Cynghorydd Gwilym Euros Roberts, a'r Cynghorydd Alwyn Gruffydd. Felly mae Gwilym ymysg gwleidyddion lleol mwyaf pwerus y sir.

Nid oherwydd llwyddiant etholiadol i'w grwp mae wedi cael ei hun yn y sefyllfa yma - chwi gofiwch i Lais Gwynedd golli etholiadau 2007 yn drwm, gan lwyddo i ennill tair sedd ar ddeg o'r saith deg pum sedd posibl. Yn wir, roedd eu cefnogaeth ar hyd y sir mor sobor o wan fel nad oeddynt yn gallu dod o hyd i ymgeisydd hyd yn oed am tua dau draean o'r seddi.

Y rheswm bod Llais Gwynedd mewn sefyllfa i ymarfer grym ydi oherwydd i Blaid Cymru benderfynu ar drefn gynhwysol yn ol yn nyddiau cynnar y cyngor unedol. 'Dwi'n deall pam y byddai'r arweinyddiaeth eisiau mynd i lawr y llwybr hwn, ond roeddwn yn anghytuno efo'r penderfyniad ar y pryd, a 'dwi'n dal i anghytuno heddiw. Fedra i ddim gweld y pwynt mynd i'r drafferth a'r gost o ennill grym, dim ond i'w rannu efo pleidiau aflwyddiannus ar ol yr etholiad. Os ydi'r fathemateg yn gorfodi plaid i rannu grym - iawn - ond ni ddylid gwneud hynny efo pawb a phopeth.

Mae grwp Gwilym yn ychwanegu cymhlethdod pellach i'r drefniant anfoddhaol yma oherwydd eu bod yn sefydliadol anabl i ymarfer grym yn gyfrifol. Gweler y stori fach yma ar ei flog er enghraifft. Fel un o arweinwyr y cyngor, a'r aelod oedd yn gyfrifol am faterion personel roedd ganddo gryn gyfrifoldeb am gomisiynu gwaith ymchwil i lefelau cyflog a baich gwaith swyddogion Cyngor Gwynedd. Roedd rhesymau da am gynnal yr ymchwil yma - y ffaith bod cyflogau swyddogion Gwynedd yn isel o'u cymharu a phobl sy'n gwneud swyddi tebyg mewn rhannau eraill o Gymru yn ogystal a sefyllfa yng Ngwynedd lle mae yna ad drefnu sylweddol wedi bod, sydd yn ei dro wedi arwain at gynyddu baich gwaith swyddogion.



Yn wir mae'r sefyllfa cyn waethed fel mai'r unig ffordd y llwyddwyd i gael ymgeisydd addas i lenwi un o swyddi pwysicaf y sir (o bosibl yr un pwysicaf) yn ddiweddar oedd oherwydd bod unigolyn yn fodlon cymryd gostyngiad yn ei gyflog. 'Dydi hi ddim yn bosibl rhedeg cyngor fel hyn. Un casgliad posibl oedd i'r adolygiad mewn gwirionedd - dod a'r cyflogau yn nes at rai gweddill awdurdodau Cymru. O weld y casgliad cwbl ragweladwy yma i archwiliad roedd o ei hun yn rhannol gyfrifol am ei gomisiynu, penderfynodd ei wrthwynebu - ond gwneud hynny tra'n dal ei sedd ar y Bwrdd Rheoli - ac felly wadu'n llwyr yr egwyddor o gyfrifoldeb corfforiaethol - conglfaen unrhyw drefn o reoli ar y cyd. Wnawn ni ddim hyd yn oed trafod y syniad dw lali yma gan un arall o gynghorwyr Llais Gwynedd o roi rhwng hanner a thraean cyflogau awdurdodau eraill i swyddogion Gwynedd - cam fyddai o'i weithredu yn arwain at yr exodus mwyaf ers dyddiau Moses.

Neu cymerer y stori bach yma - eto o flog Gwilym. Dweud mae Gwilym bod toriadau dybryd ar y ffordd mewn grantiau gan Wynedd i'r sector wirfoddol. Mae'n bosibl ei fod yn gywir, ac mae'n bosibl nad ydyw. Mae'r Bwrdd - chwi gofiwch bod Gwilym yn aelod o'r Bwrdd - ynghyd a'r Pwyllgorau Craffu a'r Cyngor Llawn wedi gofyn i pob adran fodelu toriadau posibl yn eu cyllideb. Dydi hynny ddim yn golygu y bydd pob toriad yn mynd rhagddo - i'r gwrthwyneb, ond mae'r ymarferiad yn ei gwneud yn glir i aelodau am beth y byddant yn pleidleisio. Aelodau etholedig fydd yn penderfynu pa doriadau fydd yn mynd rhagddynt, a pha rai na fydd yn digwydd. Rwan, pan mae Gwilym yn rhoi pennawd fel Mwy o Ragrith o'r Top mae'n anghofio ychwanegu ei fod o ei hun yn ddigon agos at y top. Mae'r ymarferiad o fodelu toriadau yn rhywbeth mae o ei hun a gweddill aelodau Llais Gwynedd wedi bod yn rhannol gyfrifol am ofyn i adrannau ei wneud. Ond pan mae Gwilym yn gweld cynigion posibl nad yw'n rhy hoff ohonynt, mae'n cwyno am y top.

Y cwestiwn diddorol ydi pam? Pam bod haenen uchaf Llais Gwynedd - yr haenen sy'n rhannol gyfrifol am reoli'r sir, yn ymddwyn fel pe bai ganddynt ddim oll i'w wneud a rhedeg y sir honno? Wedi'r cwbl ym mhob ffordd ag eithrio hon maent yn bobl resymegol hyd y gwn i. 'Dwi'n credu mai syniadaeth sylfaenol y grwp ydi'r broblem ganolog.

Mae'r blog yma wedi edrych ar syniadaeth a naratif gwleidyddol Llais Gwynedd yn y gorffennol - yma ac yma er enhraifft. I dorri stori hir yn fyr roeddwn yn gosod Llais Gwynedd yng nghyd destun gwleidyddiaeth populist, ac yn dadlau bod ei syniadaeth yn tynnu ar elfennau cyfyng o'r feddylfryd honno ac yn ffurfio gwleidyddiaeth syml a chul iawn. Prif hanfod y wleidyddiaeth honno ydi'r gred bod Plaid Cymru ac uwch swyddogion Cyngor Gwynedd yn ddrwg, a bod Llais Gwynedd yn dda. Nid oes gan y cyhoedd le yn y tirwedd bach syml yma ag eithio i dwt twtian at ddrygioni Plaid Cymru a'r swyddogion, ac i ddotio at ddaioni Llais Gwynedd.

Mi wnes i fathu term (ychydig yn angharedig efallai) ar y pryd i ddisgrifio'r wleidyddiaeth - gwleidyddiaeth yr anterliwt. Dramau bach o'r ddeunawfed ganrif oedd yn aml yn cynnig moeswersi syml oedd yr anterliwtiaid. Doedd yna byth ymgais i fynd i'r afael a chymhlethdod bywyd. O farnu o ddigwyddiadau diweddar, anterliwt o blaid ydi Llais Gwynedd o hyd mae gen i ofn.

Y broblem i Lais Gwynedd yn y bon ydi hyn - yr unig beth sy'n cadw'r grwp at ei gilydd ydi gwleidyddiaeth bach syml yr anterliwt, a chyda mae aelodau yn crwydro oddi ar y tir cyfyng hwnnw ac yn dechrau ymateb i broblemau go iawn mewn ffordd aeddfed, maent yn ymddwyn mewn ffordd sy'n gosod straen ar feddylfryd simplistig y grwp. Os ydi'r feddylfryd honno'n cael ei difa, yna mae'r grwp yn colli ei cohesion mewnol, a 'does yna ddim ar ol ag eithrio unigolion sydd heb fawr yn gyffredin.

Mae yna adegau pan mae'n ymddangos y gallai Llais Gwynedd esblygu i fod yn rhywbeth defnyddiol. Er enghraifft roeddwn yn ei chael yn fater o gryn galondid pan gytunodd y Cynghorydd Seimon Glyn i gynrychioli Llais Gwynedd ar weithgor ail drefnu ysgolion y sir. Mae gen i gryn barch at Seimon, mae'n hen gyfaill i ysgolion cynradd - a fedra i ond meddwl y byddai ei gyfraniad yn werthfawr ac yn gydymdeimladol tuag at yr ysgolion hynny. Yn anffodus tynnodd ei enw'n ol, gan adael Llais Gwynedd yn ddi gynrychiolydd ar y panel. 'Dwi ddim am feirniadu Seimon am hynny - 'dwi'n siwr bod ganddo ei resymau da tros wneud yr hyn a wnaeth. Beth bynnag ei resymau personol o, 'doedd hi ddim yn bosibl i Lais Gwynedd barhau efo'r trefniant oherwydd bod hynny'n amharu ar eu naratif a'u syniadaeth greiddiol. Roedd eu prif blatfform yn datgymalu.

'Dydi gwleidyddiaeth yr anterliwt ddim yn wleidyddiaeth addas ar gyfer plaid sydd eisiau rheoli - mae cadw at ei gofynion syml yn ei gwneud yn amhosibl rheoli - mae'n gorfodi'r sawl sydd yn ei harddel i ymateb mewn ffordd simplistig a rhagweladwy i bob problem - fel cwn Pavlov. Ar y llaw arall, mae'n wleidyddiaeth addas ar gyfer gwrthblaid - nid gwrthblaid adeiladol a chreadigol wrth gwrs - ond gwrthblaid sydd eisiau gwrthwynebu pob dim.

Dyma pam nad ydi'r sefyllfa bresenol yn gynaladwy yng Ngwynedd. 'Dydi o ddim yn addas i gael rhan o'r glymblaid (a dyna beth ydi o mewn gwirionedd) sy'n rheoli yn ymddwyn fel gwrthblaid pob tro mae problem anodd yn codi sy'n gofyn datrysiad amhoblogaidd - un sy'n torri ar y naratif o ni = da, nhw = drwg. Mae rheoli Gwynedd yn effeithiol wedi mynd yn nesaf peth i amhosibl.

Efallai bod system Bwrdd wedi gweithio yn y gorffennol, ond dydi o ddim yn gweithio yn y tirwedd gwleidyddol sydd ohoni. Not fit for purpose ydi'r term Saesneg. Mae'n bryd i ni symud i drefn Cabinet (trefn lle nad ydi grym yn cael ei rannu rhwng pawb), ac i Blaid Cymru ddod i ddealltwriaeth efo grwp arall ynglyn a rheoli'n effeithiol a chydwybodol. Yn anffodus, nid oes gan y Blaid fwyafrif clir ar y funud, ond 'dydi'r grwp Llafur, yr un Lib Dem na'r rhan fwyaf o'r grwp Annibynnol ddim yn llafurio efo maen melin o ideoleg am eu gwddf - maen melin sy'n ei gwneud yn amhosibl iddynt gyd reoli'n effeithiol. Mae yna hen ddigon o ddewis.

Mae'n bryd i Wynedd symud ymlaen.

Da iawn Louise Well done Louise

'Dydi hyn ddim yn digwydd yn aml iawn, ond hoffwn gefnogi blogiad gan fy nghyfaill achlysurol Gwilym Euros Roberts.

Yr hyn sydd gan Gwilym ydi bod cynghorydd Llais Gwynedd Llanegryn yn ddynes arbennig o wych oherwydd iddi feicio 63 milltir o'i chartref i Gaernarfon mewn ymgais i gadw toiledau cyhoeddus y sir ar agor. Mi fedraf innau hefyd edmygu Louise - 'dwi'n cofio reidio o Gaernarfon i Ddolgellau ac yn ol mewn diwrnod ers talwm, ac roedd fy mhen ol yn brifo am bethefnos. 'Dwi ddim yn hollol siwr sut mae beicio 63 milltir am gadw ceudai'r sir ar agor, ond mae'n debyg fy mod yn methu rhywbeth.

Fel mae Gwilym yn dweud byddai cau toiledau yn codi gwrychyn amryw o drigolion yn eu mysg yr henoed, mamau ifanc, gyrrwyr loris a'r rhai sydd yn dioddef anhwylder. Mae'n anodd anghytuno.

Mae holl awdurdodau lleol y Deyrnas Gyfunol yn wynebu toriadau enbyd tros y blynyddoedd nesaf. Bydd rhaid i Wynedd ddod o hyd i £16 miliwn. O dan amgylchiadau fel hyn mae'n hanfodol ein bod yn blaenori - yn dod i gasgliadau pendant am yr hyn y gellir ei dorri, ac am yr hyn na ddylid cyffwrdd a fo. Felly mae'n dilyn bod rhaid i pob cyngor benderfynu beth sy'n greiddiol, beth sy'n hanfodol, beth sy'n waelodol i'w gwerthoedd sylfaenol.

Ac mae Llais Gwynedd am ddechrau efo toiledau.



Da iawn chi bois - mi fydd yna wahanol nytars yn ymbil, yn crefu ac yn bygwth tros y misoedd nesaf ar y Cyngor i gau toiledau a dileu gwasanaethau ac asedau nad ydynt yn greiddiol i anghenion trigolion Gwynedd, er mwyn ceisio amddiffyn yr hyn sydd yn hanfodol - gofal, addysg, gwasanaethau cymdeithasol. Ond mi fydd Llais Gwynedd yn sefyll yn y bwlch yn gadarn eu cri o blaid y toiledau.

Fel arwydd o ewyllys da, mi hoffwn wneud un awgrym bach i Lais Gwynedd. Roedd penderfyniad Llafur i newid eu henw i New Labour yng nghanol y ddegawd diwethaf yn gam ysbrodoledig a arweiniodd at lwyddiant etholiadol.

'Dwi'n siwr os gwnaiff Llais Gwynedd ddechrau galw eu hunain yn Llais Toiledau Gwynedd, gallant ddisgwyl llwyddiant tebyg. Wedi'r cwbl mae pawb angen toiled, ond dim ond plant sydd angen ysgol, dim ond yr hen a'r methedig sydd angen gofal a dim ond pobl sydd a phroblemau dwys sydd angen cymorth gwasanaethau cymdeithasol.

Plaid Cymru, y dirwasgiad a Barnett

Mae sylwadau Gwilym Euros, ymateb dychanol Simon i dueddiad Llais Gwynedd i feio Plaid Cymru am holl ddrygioni'r Byd a'r drafodaeth sy'n dilyn yn codi pwyntiau diddorol.

Yn gyntaf 'dwi'n meddwl bod Gwilym o dan gamargraff os ydi'n meddwl bod y toriadau mae o a gweddill cynghorwyr Cymru yn gorfod ymgodymu efo nhw yn 2010 yn cael eu gyrru gan y dirwasgiad. Cymhlethdodau'r fformiwla Barnett sy'n gyrru toriadau 2010 yn bennaf. O 2011 hyd 2014 fydd y glec o ganlyniad i'r dirwasgiad yn cael ei gweithredu. Mi fydd canlyniadau hynny'n llawer, llawer gwaeth na'r hyn sydd o'n blaen ar hyn o bryd.

'Rwan mae Simon wedi dangos yn glir iawn bod y Blaid wedi gwrthwynebu toriadau 2011 - 2014. Yr unig bwynt y byddwn yn hoffi ei ychwanegu ynglyn a hynny ydi hyn - o'r pleidiau sydd ar gael yng Nghymru, dim ond y Blaid sydd wedi bod y tu allan i'r consensws o neo ryddfrydiaeth economaidd tros y ddegawd diwethaf - y consensws hwnnw yn annad dim arall a luniodd y tirwedd masnachol a ganiataodd i'r llanast banciau ddigwydd. Byddai'n fwy cywir i ddadlau bod mai yng nghyd destun gwleidyddol Cymru, mai'r Blaid yn unig oedd yn erbyn y gyfundrefn a arweiniodd at y toriadau arfaethiedig.

Y Blaid hefyd ydi'r unig blaid Gymreig sydd eisiau diwygio Barnett er mwyn caniatau i Gymru gael ei chyllido yn ol angen yn hytrach nag yn y ffordd fympwyol y caiff ei chyllido ar hyn o bryd. 'Does yna'r un plaid arall yng Nghymru yn cymryd y safbwynt yna. Mae hi'n bwysicach bod y ddadl yma yn cael ei hennill nawr nag oedd o'r blaen - dyna'r unig ffordd y gallwn osgoi'r toriadau gwirioneddol enbyd sy'n ein hwynebu o 2011 i 2014 - yr unig ffordd.

Felly hoffwn awgrymu gyda chymaint o garedigrwydd ag y gallaf ddod o hyd iddo mai'r peth gorau y gall grwpiau, sydd yn wirioneddol boeni am wariant cyhoeddus yng Nghymru, ei wneud ydi cefnogi ymgyrch y Blaid i ddiwygio Barnett. 'Tydi ceisio beio'r Blaid am greu hinsawdd cyllido sydd wedi ei lunio gan ddigwyddiadau y tu allan i'r wlad ddim o unrhyw gymorth o gwbl. Yr unig beth mae'n ei wneud ydi gwneud y sawl sy'n ceisio gwneud y cysylltiad edrych yn chwerthinllyd o ddi niwed a di glem.

Cwestiwn bach i Lais Gwynedd

Hmm dau gyfraniad treiddgar yn ymwneud a chynhadledd y Blaid yn Llandudno tros y dyddiau diwethaf.

Mae Guto Bebb wedi dod i gasgliadau pendant bod y peth i gyd yn bantomeim hyd yn oed cyn iddo ddigwydd - ac felly dangos ei fod yn credu bod ganddo'r gallu anarferol (a defnyddiol 'dwi'n siwr) i ragweld y dyfodol.

Wedyn mae yna un o rants rhannol ddealladwy enwog un o gynghorwyr Llais Gwynedd. Os 'dwi'n deall y tantro yn gywir mae Gwilym wedi cael ei ypsetio'n lan oherwydd i Adam Price feiddio beirniadu'r Toriaid yn ei araith arbennig ddoe.

'Rwan mae'r cwestiwn wedi ei godi ar flog Gwilym eisoes - i bwy mae o'n pleidleisio pan nad yw Llais Gwynedd yn sefyll mewn etholiad? Am resymau sydd yn glir iddo fo'i hun yn unig, nid oedd yn fodlon ateb. Mae ambell i gynghorydd arall Llais Gwynedd yn ddigon gonest i gyfaddef ei fod yn gobeithio gweld llywodraeth sy'n cael ei harwain gan y Toriaid. Mae gonestrwydd yn rhinwedd i'w edmygu.

Felly, yn y gobaith o gael rhyw lun ar ateb, mi ofynaf y cwestiwn eto mewn ffordd ychydig yn wahanol. Ydi Llais Gwynedd yn argymell i'w cefnogwyr beidio a phleidleisio i rhyw blaid neu'i gilydd? Mae dyn yn cymryd (nid bod unrhyw fath o sicrwydd na chysondeb ynglyn a phrosesau meddwl aelodau LlG wrth gwrs) eu bod yn anghymeradwyo pleidleisio i Blaid Cymru, gan eu bod dragwyddol yn cael eu poeni gan weledigaethau erchyll ac anymunol o aelodau'r blaid honno'n dawnsio'n noeth yn y coed efo'r anifeiliaid gwyllt a'r diafol.

Ond beth am eu cyd bleidiau unoliaethol, gwrth genedlaetholgar? Mynegodd Alwyn bryderon eisoes bod aelodau o'i deulu wedi pleidleisio i UKIP oherwydd nad oedd enw aelod o Lais Gwynedd ar y papur pleidleisio. 'Dwi ddim yn credu i hynny ddigwydd yn aml iawn a dweud y gwir, ond mae'n amlwg o dystiolaeth Alwyn iddo ddigwydd ambell waith.

Ydyn nhw'n fodlon o leiaf argymell nad yw eu cefnogwyr yn pleidleisio i'r blaid arbennig honno?

Dadl Fawr y Ganrif

'Dwi ddim yn hollol siwr faint ohonoch sydd wedi bod yn dilyn y ffrae ddwyieithog bisar sydd wedi bod yn mynd rhagddi ar flog fy nghyfaill agos Gwilym Euros.

Asgwrn y gynnen ydi'r cwestiwn allweddol bwysig os ydi Dafydd Iwan wedi parcio ar slot sydd wedi ei chlustnodi ar gyfer yr anabl. Mae'r ddadl yn llawer, llawer rhy gymhleth i rhywun fel fi ei deall wrth gwrs, felly 'dwi am gadw fy nghyngor i mi fy hun ynglyn a'r mater - rhag i mi wneud ffwl ohonof fy hun.



Mi hoffwn fodd bynnag gymeradwyo Gwilym ar ei sensitifrwydd i anghenion yr anabl. Fel mae'n dweud wrth un o bapurau Trinity Mirror :

What if an old lady who was disabled wanted to park there? I would never park in a disabled parking bay and I’ve never done.



Mae'n wych deall nad ydi parcio mewn llefydd sydd wedi eu clustnodi ar gyfer yr anabl ymysg gwendidau Gwilym, ac nad yw'n bwriadu magu'r gwendid hwnnw yn y dyfodol, agos na'r un canolig na phell.

Gan ei fod yn poeni cymaint am yr hen wraig fethiedig ddamcaniaethol oedd yn marw eisiau defnyddio'r slot, 'dwi'n siwr ei fod wedi gwneud pob dim o fewn ei allu i hysbysu'r awdurdodau priodol o'r broblem, a gofyn iddynt glirio'r slot cyn gynted a phosibl - yn ogystal a rhedeg at y papurau a myllio ar ei flog.

Fel arall mae'n debyg y byddai'n rhaid i ddyn ddod i'r casgliad mai ymdrech bathetig i sgorio pwyntiau gwleidyddol amherthnasol a thynnu sylw ato fo ei hun fyddai'r holl ymarferiad.

Llais Gwynedd a'r Dde Brydeinig

Ymddengys bod Gwilym Euros wedi ypsetio'n ofnadwy oherwydd fy mod wedi gwneud rhyw sylw neu'i gilydd ar dudalen sylwadau'r cyfranid cyn hwn, sy'n awgrymu (yn ei farn o) bod rhai o'r sawl a bleidleisiodd i Lais Gwynedd yn 2007 wedi pleidleisio i'r BNP yr wythnos diwethaf. Yn od iawn - o gymryd y rhan yn ei gyd destun, dadlau yn erbyn honiad gan gyfranogwr arall bod cysylltiad rhwng UKIP a Llais Gwynedd oeddwn.

Mae o wedi ypsetio cymaint nes iddo wneud llwyth o gelwydd i fyny fy mod yn gadeirydd rhanbarth Arfon o Blaid Cymru a mynd i gwyno wrth y Blaid yn ganolog, Golwg, y BBC a phawb arall sy'n fodlon gwrando. Dyma'r sylw sydd wedi creu'r holl golli dagrau:

Hen Rech Flin - Yn niffyg Plaid Cymru driw i'w ddaliadau i bleidleisio drosti - IWCIP, gwaetha'r modd, cafodd eu plediais brotest eleni' (hy - aelodau o deulu HRF).

Fi - Y broblem efo hyn ydi bod pleidlais UKIP bron yn sicr yn is yng Ngwynedd y tro hwn nag oedd yn 2004 (mae'n anodd gwneud cymhariaeth llwyr oherwydd bod y rhanbarthau cyfri yn gwahanol).

'Dwi ddim yn amau am eiliad bod cydadran o bleidlais Llais Gwynedd wedi rhoi croes i UKIP (a'r BNP o ran hynny)- ond fel mae'r blog yma wedi dadlau sawl gwaith, pleidlais wrth Gymreig ydi rhan arwyddocaol o bleidlais Llais Gwynedd. Cofier Mr Walker er enghraifft.

'Dwi wedi dileu'r sylw yn nhudalen sylwadau'r blog perthnasol rhag bod rhywun arall wedi cam ddaeall. 'Dwi'n ei adael fel ag y mae yma gan fy mod yn rhoi eglurhad. Cyfeiriad ydyw at y ffaith fy mod yn credu bod elfen o bleidlais Llais Gwynedd yn apelio at elfennau gwrth Gymreig yng Ngwynedd - ond yn y cyd destun arbennig yma roeddwn hefyd yn dadlau nad oedd tystiolaeth bod cefnogwyr Llais Gwynedd wedi troi mewn niferoedd arwyddocaol at UKIP neu'r BNP yn yr etholiad yma. Dyna pam roeddwn yn nodi nad oedd eu pleidlais wedi tyfu.

Mae yna wrth gwrs rhai pobl sydd a chysylltiadau efo UKIP gyda chysylltiadau efo Llais Gwynedd. 'Does yna ddim pwt o amheuaeth bod un cyfaill sydd a chydymdeimlad ag UKIP ac i raddau llai BNP yn cefnogi Llais Gwynedd. Ystyrier John Walker o Glwt y Bont - dyn sydd wedi bod yn y newyddion oherwydd i'w dy gael ei fandaleiddio ar ddau neu dri o achlysuron. Mae'n hoff o adael sylwadau ar flogiau.

Cymerer hwn ar flog Betsan Powys er enghraifft.

At 10:34 AM on 17 Nov 2007, John R. Walker wrote:

Where have you been all these years Betsan? Plaid has been pulling itself apart in public since, at least, 2001...

It's great fun to watch - the view is much better from up here in Gwynedd, though!

Now Cllr. Simon Glyn is reported to have resigned from Plaid and I'm expecting a quite a few more to follow as the abject failure of 3-4 decades of Plaid Gwynedd's policies becomes plainer for all to see. This schools closure issue is just the tip of the mis-management iceberg...

Where I fundamentally disagree with Wayne David MP is that Plaid shouldn't be thought of in terms of 'constructive' or 'destructive' personalities because Plaid policies are fundamentally destructive - Plaid is a hard-left international socialist Party intent upon breaking up the United Kingdom and handing the reigns of power to the unelected tranzis in the EU and the UN. A few moderate sounding voices doesn't change that! If anybody had any lingering doubts, that defence paper floated out this week by Jill Evans MEP should help to clarify their minds! Cloud, cuckoo, and land come to mind...

It doesn't matter whether Plaid play the short game or the long game - they are still, ultimately, a destructive force in British politics and they should be marginalised by the 'Brits' at every opportunity.

But, going back to the coalition, I keep asking myself who is the REAL nationalist - Rhodri Morgan or Ieuan Wyn Jones?

'Dydi'r dyn ddim yn hoff iawn o addysg Gymraeg chwaith - nag yn wir unrhyw beth i'w wneud efo'r Gymraeg.
Blog Betsan eto

At 09:38 AM on 20 May 2007, * John R. Walker wrote:

Interesting - so Dafydd Wigley, one of Derby's most famous sons, went to a school which still has an all-English website and an education philosophy so very different from the 'forced Welsh' environment prevalent in Anglesey and Gwynedd Council LEA schools.

Perhaps Dafydd Wigley would care to come out now and support those of us who see the same English medium education facilities as being essential in Anglesey and Gwynedd, without the need for parents to have to pay the private sector to provide them?

English medium education should be available to all throughout the UK as of right - it shouldn't just be available to those who can afford to pay!

We've come to a sorry state when the British government feels the need to sanction payment for private education for members of H.M. forces in Gwynedd and Anglesey "who would otherwise be disadvantaged, academically and socially, by the bilingual teaching policy adopted within the Gwynedd and Isle of Anglesey Local Education Authorities"...

Fine - I don't mind paying for their good fortune - but what about everybody elses' kids????

Ydi Mr Walker yn aelod o'r BNP? Nag ydi - mae'n gyn aelod o'r Blaid Geidwadol ac mae'n aelod o UKIP (ymddangosiad Guto Bebb yn y Blaid Geidwadol oedd y rheswm am ei ymadawiad mae'n debyg). Ond mae wedi mynegi cydymdeimlad gyda'r BNP ar fwy nag un achlysur. Er enghraifft yn ol y Western Mail:

And in a letter to a newspaper in Yorkshire, he offered support to a bus driver whose duties involved transporting vulnerable disabled children and adults with special needs, and who was sacked after being elected a BNP councillor. The employer considered his public status as a BNP councillor posed a health and safety risk to clients. Mr Walker wrote: “If nothing else, the sacking... for no apparent reason other than that he is a member of a legitimate registered political party, the BNP, should show the politically-correct fascism of the left is every bit as dangerous as any racially-motivated fascism from the right

Ydi Mr Walker yn cefnogi'r BNP? Ddim o angenrhaid - mae'n debygol nad yw erioed wedi bwrw pleidlais trostynt.

Mae Mr Walker yn sicr yn cefnogi Llais Gwynedd i'r graddau mai fo oedd un o gynigwyr eu hymgeisydd yn Neiniolen yn 2007 - Ian Stephen Hunter Franks.

Ydi hyn yn golygu bod unrhyw beth yn gyffredin rhwng syniadaeth Llais Gwynedd a'r BNP? Nag ydi, wrth gwrs - does dim oll yn gyffredin rhyngddynt.

Ydi hyn yn golygu bod aelodau ac arweinyddion Llais Gwynedd yn rhannu syniadaeth? Nag ydi, wrth gwrs. 'Dwi'n gwybod o'r gorau nad ydi hynny'n wir - ac mae pawb arall.

Ond mae gelyniaeth Llais Gwynedd tuag at Blaid Cymru - plaid genedlaetholgar Gymreig adain chwith - yn apelio at genedlaetholwyr Prydeinig adain dde. Yr elyniaeth tuag at Blaid Cymru sy'n gyffredin rhyngddynt - dim arall.

Felly ydi hi'n deg casglu bod cydadran o gefnogaeth Llais Gwynedd yn dod o'r Dde Prydeinig? 'Does yna ddim ffordd o wybod i sicrwydd wrth gwrs - ond 'dydi'r casgliad ynddo'i hun ddim yn un afresymol. Serch hynny - fel y dywedais wrth Hen Rech Flin, nid oedd pleidlais UKIP na'r BNP wedi cynyddu yng Nghymru yn etholiadau Ewrop - awgryma hyn nad ydi profiad HRF o weld cenedlaetholwyr naturiol yn troi at UKIP yn un cyffredin iawn.

Y blogwyr a Chyngor Gwynedd

Hmm - yn ol blog answyddogol Dyfrig Jones, mae blogiau megis blogmenai, blog Gwilym Euros ei flog ei hun a blog Hen Rech Flin yn cynnig cip llawnach ar wleidyddiaeth Gwynedd na'r cyfryngau prif lif - llawnach ond mwy 'unochrog'.

Mae gen i ofn nad ydw i'n cytuno 100%. Yn amlwg mae blogmenai yn gofnod cwbl wrthrychol, dibynadwy a rhesymegol o wleidyddiaeth Gwynedd - ac yn wir gwleidyddiaeth yn gyffredinol. Ar y llaw arall mae blogiau Gwilym ac Alwyn yn ddwy sosban sy'n llawn o lob sgows rhagfarnllyd, unochrog ac un llygeidiog sy'n cael eu cynhyrchu gan bobl sy'n estroniaid llwyr i resymeg. Mae yna fwy o rwdins yn lob sgows Gwilym, mwy o gennin yn un Alwyn. Mae'r blog answyddogol rhywle rhwng yr eithafion yma - yn nes o dipyn at flogmenai reit siwr.

Ceir esiampl o'r diffyg rhesymeg sylfaenol rwyf yn siarad amdano yma. I dorri stori hir iawn yn fyr iawn, ymateb a geir gan Gwilym i ffrae rhyngddo fo a'r cyn gynghorydd Plaid Cymru, Maldwyn Lewis sy'n cael ei chynnal yn y Caernarfon & Denbigh.

Hanfod y ffrae ydi bod Maldwyn yn honni bod cynghorwyr Llais Gwynedd yn dadlau yn siambr y cyngor mewn modd ymysodol a phersonol tra bod Gwilym yn anghytuno'n gryf. Wna i ddim cymryd ochr na gwneud sylw ynglyn a'r ddadl ei hun, gan nad wyf yn mynychu'r cyngor yn aml iawn - ag eithrio i nodi fy mod wedi clywed yr honiad yn cael ei wneud sawl gwaith o'r blaen.

Beth bynnag, mae pethau wedi mynd yn fler - mor fler nes bod Maldwyn wedi dechrau cyfeirio at Gwilym fel Euros, ac mae Gwilym wedi dechrau hefru am y peth ar ei flog. Ond yr hyn sydd mymryn yn ddi reswm ydi bod blog Gwilym yn dadlau nad ydi Llais Gwynedd yn dadlau yn bersonol ac yn ymysodol trwy gyfeirio at Maldwyn fel little Maldwyn ('dydi Maldwyn yn wir ddim ymhlith y mwyaf o blant Duw), honni ei fod wedi poeri ei ddwmi a'i forthwyl sinc allan o'i bram a chyhoeddi llun ohono ar ffurf babi.

Mae'r holl beth yn gwneud i mi feddwl am stori am rhywun sydd bellach hefyd yn gynghorydd - un a gaiff aros yn ddi enw. Gwyddel ydi'r gwr bonheddig sydd o dan sylw, ac roedd yn fyfyriwr yn Aberystwyth yn ol yn saith degau'r ganrif ddiwethaf - pan oedd y rhyfel yng ngogledd ei wlad yn ei hanterth. Cafodd ei hun mewn ffrae gyda myfyriwr o Sais ar ben y grisiau yn adeilad Undeb y Myfyrwyr. Roedd y ddau yn feddw gaib. Roedd gan y Sais ddamcaniaeth ddiddorol a rhyddfrydig mai'r rheswm am y rhyfel oedd anian y Gwyddelod - roeddynt yn bobl wyllt a di drefn nad oedd a'r gallu i reoli eu teimladau. Roedd ein cyfaill Gwyddelig yn anghytuno.

Aeth hi'n ffrae, ac aeth pethau o ddrwg i waeth. Wedi tipyn o weiddi, collodd y Gwyddel ei dymer a rhoi dwrn i'r Sais yn ei wyneb. Syrthiodd hwnnw i lawr y grisiau, ac mewn chwinciad roedd yn gorwedd ar wastan ei gefn ar waelod y grisiau. Mewn chwinciad arall roedd y Gwyddel ar waelod y grisiau hefyd yn dawnsio ar wyneb ei wrthwynebedd. Wedi ychydig o neidio i fyny ac i lawr gafaelodd yn sgrepan y Sais, ac yng nghanol y gwaed a'r dannedd mynnodd ei fod yn tynnu ei sylwadau sarhaus am anian y Gwyddel yn eu hol.

Golwg, Jac Codi Baw a Gwilym Euros

Mae'n ddrwg iawn gan flogmenai ddeall bod ei gyd flogiwr Gwilym Euros Roberts wedi ei gynddeiriogi gan sylwadau anheg a wnaed amdano yn y cylchgrawn Golwg. Fel rhywun sydd wedi hen arfer at ddarllen honiadau llai na theg amdano'i hun ar y We, gallaf yn sicr gydymdeimlo. Mi fedraf hefyd rhyw hanner deall pam nad ydi Gwilym yn or hoff o Golwg, a pham ei fod yn ystyried y cylchgrawn yn rhacsyn ac yn gylchgrawn o safon isel iawn.

O dan yr amgylchiadau, mae felly braidd yn anffodus bod Gwilym yn fodlon dyfynu Golwg pan mae'r cylchgrawn yn gwneud sylwadau anffafriol am bobl eraill. Er enghraifft gwnaed sylw cwbl ddi sail am gynghorydd o Fangor yn Golwg ym mis Rhagfyr, ac aeth Gwilym ati i ddyfynu'r honiad yma. Cyfeiriodd drachefn at yr honiad yn y wasg ac ar ei flog yn ystod yr wythnos neu ddwy diwethaf.

Nid Golwg ydi'r unig bapur sy'n gwneud honiadau di sail. Adroddodd rhecsyn lleol cwmni Trinity Mirror - Y Caernarfon & Denbigh bod un o gynghorwyr Plaid Cymru wedi ymddiswyddo o'r Blaid honno ym mis Rhagfyr. Nid oedd unrhyw wirionedd yn yr honiad.

Cyfeiriodd Gwilym at y stori yn ei flog.

Hyd y gwn i nid yw wedi trafferthu cywiro'r cam argraff a adawyd ganddo.