Y blynyddoedd wedi'r refferendwm os y byddwn yn gadael yr Undeb Ewropiaidd

Mae pethau'n edrych yn agos ar gyfer y refferendwm Ewrop - ac mae hynny'n rhannol oherwydd nad ydi'r gefnogaeth i'r ochr Aros ddim yn edrych mor soled ymysg y grwpiau y byddai rhywun yn disgwyl y byddai'n pleidleisio iddynt.  

Yn bersonol dwi ddim yn credu'r darogan gwae economaidd gan yr ochr Aros(na'r ochr Gadael).  Mae'n ddigon posibl y bydd anhrefn yn y marchnadoedd stoc ac arian tros dro os bydd y DU yn gadael yr Undeb - ond mae marchnadoedd a busnesau yn addasu'n sydyn i 'r sefyllfaoedd sy'n eu hwynebu.  Yr hyn sydd yn fy mhoeni fi mwy ydi'r math o wladwriaeth y bydd y DU ar ol cyfnod maith o lywodraethu Adain Dde.  Gallai'n hawdd esblygu i fod yn wladwriaeth o fath tra gwahanol i'r hyn ydyw ar hyn o bryd.

Bydd y Dde oddi mewn i'r Blaid Geidwadol yn ennill goruwchafiaeth.  Bydd rhaid i Cameron ymddiswyddo, ac os na wnaiff hynny bydd yn cael ei wthio.  Bydd aelodaeth y Blaid Geidwadol yn dewis arweinydd sy'n erbyn Ewrop - a bydd hwnnw / honno ar asgell Dde ei blaid.  Mae yna resymau pam y bydd y Blaid Geidwadol yn anodd i'w symud o lywodraeth am flynyddoedd lawer.  

Dydi'r anhrefn oddi mewn i'r Blaid Lafur ddim yn debygol o leihau hyd yn oed os nad Corbyn fydd yn eu harwain i'r etholiad nesaf.  Mae'n amlwg bod aelodaeth cyffredin y blaid Lafur a'u haelodau etholedig mewn dau le gwahanol - cwbl wahanol - ar hyn o bryd.  Tra bod y sefyllfa yna'n parhau mae am fod yn hynod anodd i Lafur wneud argraff mewn etholiad cyffredinol.

Un o 'r ychydig bethau y gallwn fod yn siwr ynglyn a nhw am ganlyniad y refferendwm ydi y bydd yr Alban yn pleidlesio i aros yn y DU.  Erbyn hyn mae diwylliant gwleidyddol yr Alban yn gwbl wahanol i un gweddill y DU.  Does gan yr Alban ddim dyfodol hir dymor yn y DU beth bynnag - mae natur demograffaidd y gefnogaeth i adael y DU yn ei gwneud yn hynod debygol y bydd yn gadael mewn llai na dau ddegawd beth bynnag.  Gallai cael ei gorfodi i adael yr UE - wedi i'r perygl i aelodaeth yr Alban yn y DU gael ei ddefnyddio fel un o'r prif ddadleuon yn erbyn annibyniaeth i'r Alban - yn hawdd arwain at yr Alban yn cael refferendwm cyn 2020 - a gallai'r canlyniad fod yn wahanol y tro hwn. 

Yn ychwanegol at hynny, bydd y ffiniau etholiadol wedi newid yn sylweddol erbyn 2020, newidiadau fydd yn dileu'r fantais strwythurol sydd gan Llafur yn y gyfundrefn etholiadol sydd ohoni.  Bydd yn llawer, llawer anos i lywodraeth sy'n cael ei harwain gan Lafur ddod i rym eto yn y dyfodol canolig.

Byddai'r newid ffiniau, a'r gwrthdaro mewnol gan Lafur ac - o bosibl ymadawiad yr Alban a'r DU - wedi digwydd beth bynnag wrth gwrs.  Mae'n ddigon posibl y byddai blynyddoedd maith o lywodraethau Adain Dde o'n blaenau beth bynnag.  Mae'n ddigon posibl y byddai'n rhaid i'r Blaid Lafur symud i'r Dde ac i gyfeiriad y tir canol newydd beth bynnag.

Ond yr hyn fyddai'n gwahanol petai'r DU yn gadael yr Undeb Ewropiaidd ydi y byddai llywodraeth felly yn cael rhwydd hynt i wneud yr hyn fyddai eisiau ei wneud.  Fyddai yna ddim deddfwriaeth Ewropiaidd i atal i'r llywodraeth gymryd pa bynnag lwybr y byddai am ei gymryd.  Petai eisiau cyfyngu ar hawliau gweithwyr - a'i alw'n ddeddfwriaeth busnes gyfeillgar - gallai wneud hynny.  Petai eisiau cryfhau gallu'r wladwriaeth i gyfyngu ar hawliau sifil - gallai wneud hynny hefyd.  Petai eisiau cael gwared o ddeddfau amddiffyn data gallai wneud hynny.  Gallai hefyd gael gwared o ddeddfwriaeth cyflogaeth cyfartal, deddfwriaeth i atal discrimineiddio ar sail crefydd, hil, rhyw, oed ac ati, deddfwriaeth sicrhau hawliau sylfaenol i bobl sy'n dioddef yn sgil tor cyfraith, 

Gallai'r DU mewn ugain mlynedd fod yn rhywbeth tra gwahanol i'r hyn ydyw heddiw.

Beth mae Loughinisland yn ei ddweud wrthym am y cyfryngau Prydeinig?

Mae'r stori heddiw am Ombwdsman yr Heddlu yng Ngogledd Iwerddon yn cadarnhau'r hyn roedd y rhan fwyaf o bobl sydd a diddordeb yng Ngogledd Iwerddon yn ei wybod beth bynnag - bod cysylltiadau agos rhwng y sawl a lofruddiodd 6 dyn oedd yn gwylio gem bel droed mewn bar yn Loughinisland, Swydd Down yn 1996 a'r heddlu - yr RUC. Mae'r adroddiad hefyd yn cysylltu'r lluoedd diogelwch efo mewnforio arfau anghyfreithlon i Ogledd Iwerddon - arfau a ddefnyddwyd i lofruddio 70 o Babyddion.

Y perygl efo'r ffordd mae'r adroddiadau ar y cysylltiadau rhwng y lluoedd diogelwch yng Ngogledd Iwerddon a llofruddiaethau gan grwpiau parafilwrol teyrngarol yn cael eu rhyddhau yn araf bach tros gyfnod o flynyddoedd ydi i bobl feddwl mai digwyddiadau ynysig a phrin oedd y digwyddiadau.  Y gwir ydi bod yna gysylltiadau rhwng y lluoedd diogelwch a channoedd o lofruddiaethau parafilwrol.

Er enghraifft roedd cysylltiad clos rhwng y lluoedd diogelwch a'r Glennane Gang ym mlynyddoedd cynnar yr ymladd.  Llofruddwyd 120 o bobl gan y grwp hwnnw.  Mae yna lawer o enghreifftiau eraill.

Rwan, doedd hyn i gyd ddim yn digwydd mewn gwagle.  Roedd llawer o'r wybodaeth sy'n cael ei ddatgelu yn raddol ar hyn o bryd ar gael yn ystod y cyfnod.  Roedd yna honiadau bod cysylltiad rhwng yr RUC a Loughinisland o'r dechrau'n deg - ac roedd hynny 'n wir am lawer o lofruddiaethau teyrngarol eraill.  Parhaodd y sefyllfa yma trwy gydol y cyfnod fwy neu lai - un rheswm am hynny oedd na chymrodd y cyfryngau torfol fwy neu lai ddim diddordeb yn yr hyn oedd yn digwydd - a'r rheswm am hynny oedd oherwydd eu bod yn ystyried mai eu prif bwrpas oedd cefnogi llywodraeth y DU yn eu rhyfel yn erbyn y gwahanol grwpiau parafilwrol gweriniaethol.

Roedd hynny'n hynod o anffodus gan bod dealltwriaeth llywodraethau Prydeinig o 'r sefyllfa roeddynt yn ymgodymu a hi yn ystod y rhan fwyaf o'r cyfnod yn sylfaenol wallus.  Yn ystod blwyddynyddoedd cyntaf y gwrthdaro roedd llywodraeth y DU yn dehongli'n gywir - roedd yn cydnabod mai adlewyrchiad o broblem wleidyddol ehangach oedd y gwrthdaro ar y strydoedd - ac roeddynt yn ceisio dod o hyd i atebion gwleidyddol (yn ogystal a milwrol).  Ond newidwyd polisi yn y saith degau canol a dechreuodd y llywodraeth drin y broblem fel un droseddol syml.  Dyna arweiniodd at y llysoedd di reithgor, at ddiddymu statws gwleidyddol i garcharorion, at yr ymgeisiadau cyfryngol i gysylltu parafilwriaeth gweriniaethol efo pob math o dor cyfraith arall.  

Dydi hi ddim yn bosibl - gan amlaf - datrys problem wleidyddol trwy smalio mai un droseddol syml ydi hi. O ganlyniad i'r arfer o drin carcharorion parafilwrol fel drwgweithredwyr cyffredin cafwyd y protestiadau budur yn y Maze, ac arweiniodd hynny yn ei dro at yr ymprydio a'r marwolaethau yn y carchar hwnnw - cyfres o ddigwyddiadau a fwydodd y trais a'r anhrefn am flynyddoedd maith wedyn Ac yna - o 'r diwedd - yng nghanol y naw degau - penderfynwyd trin y broblem fel un wleidyddol unwaith eto, a chafwyd datrysiad o fath i broblem oedd yn ymddangos yn amhosibl i'w datrys.

A thrwy hyn oll methodd y cyfryngau yn llwyr - methwyd gweld ymgyrch o lofruddio secteraidd oedd yn cael ei yrru i raddau helaeth gan bobl oedd yn cael eu cyflogi gan lywodraeth y DU, a methwyd a beirniadu dehongliad o'r gwrthdaro oedd yn amlwg hurt, ac yn arwain at fwy o wrthdaro.  

Mae'r holl hanes yn adrodd cyfrolau am y cyfryngau Prydeinig - mae yna anghytuno chwerw rhyngddynt tros fanion, ond pan mae'n dod i faterion tramor, neu sefyllfaoedd sy 'n cael eu dehongli fel bygythiadau i'r DU maent yn rhyfeddol o debyg.  

Cytuno efo Llafur am unwaith

Ddim yn aml dwi'n cytuno efo Aelod Cynulliad Dwyrain Abertawe Mike Hedges na'r wefan Labour Grass Roots - ond mae o yn llygad ei le yn ei ddadansoddiad o pam bod pleidlais Llafur wedi syrthio fel carreg ers 2011:

Fyddwn i ddim wedi gallu ei roi'n well fy hun.

Darllen y dail te etholiadol

Mae'n ddiddorol nodi nad ydi'r Llafurwr Martin Eaglestone wedi colli ei ddawn ryfeddol i gam ddarllen y dail te etholiadol ers ei ddyddiau yn Arfon.  Wele ei ddarogan ynglyn a phenderfyniad Leanne Wood i sefyll yn erbyn Carwyn Jones:

A wele'r hyn ddigwyddodd ychydig o wythnosau yn ddiweddarach - cynnydd ym mhoblogrwydd etholiadol y Blaid.

Stori lawn yma.

Cydymdeimlo a Felix Aubel

Mae'n ddrwg iawn gan Blogmenai ddeall bod y Tori a'r gweinidog, Felix Aubel, yn cael problem anymunol efo gwrachod.  

Dwi'n siwr bod problem gwrachod yn beth digon annifyr - ac mae'n debyg y dyliwn fod yn ddiolchgar nad ydw i erioed wedi cael profiad cyffelyb.  Mae'n debyg mai'r rheswm am hynny ydi nad yw Felix a minnau yn troi yn yr un cylchoedd - mae o'n Dori o Gaerfyrddin tra fy mod i'n Bleidiwr o Wynedd.  

Dim ond dangos fel y dylem fod yn ddiolchgar am y bendithion yr ydym yn eu cael mewn bywyd.  

Stori yma.

Delfrydau gwleidyddol cynnar Mark Reckless

Diolch i'r sawl ddaeth a'r canlynol i fy sylw - gohebiaeth etholiadol aelod cynulliad UKIP newydd Dwyrain De Cymru, Mark Rekless.

Pan gafodd ei ethol yn gyntaf yn Rochester & Strewd yng Nghaint -  tros y Toriaid wrth gwrs - ymddengys mai ei flaenoriaethau oedd amddifadu cynghorau Llafur o adnoddau ariannol (mae yna ddigon o 'r rheiny yn Ne Ddwyrain De Cymru iddo eu herlid), gadael i elysennau a chwmniau preifat redeg ysgolion a chefnogi'r syniad o gael comiwsiynwyr heddlu.

Does yna neb am gyhuddo Mark o gychwyn ei yrfa efo delfrydau breuddwydiol a rhamantaidd. Duw a wyr sut ddelfrydau fydd ganddo pan mae ei yrfa wleidyddol yn tynnu tua'i therfyn a phrofiad bywyd wedi ei wneud yn chwerw a sinicaidd. 

Beth mae'r marchnadoedd betio yn ei ddweud wrthym am y refferendwm?

Wel, un peth maent yn sicr yn ei ddweud ydi bod Gogledd Iwerddon a'r Alban bron yn sicr o bleidleisio i aros yn Ewrop.  Mae 1/50 yr Alban yn awgrymu tebygolrwydd o 98% y bydd y wlad honno yn pleidleisio i aros tra bod 1/33 Gogledd Iwerddon yn awgrymu tebygolrwydd o tua 97%.  

Mae'r tebygolrwydd y bydd Cymru a Lloegr eisiau aros fodd bynnag yn is o lawer.  Mae 2/7 Cymru yn awgrymu tebygolrwydd o tua 78%, tra bod 2/5 Lloegr yn awgrymu tebygolrwydd o tua 71%.  Y ffigyrau tros y DU i gyd ydi 1/3 tros aros - tebygolrwydd o 75%.  Mae'r marchnadoedd betio gryn dipyn ynfwy hyderus mai'r ochr aros fydd yn ennill na'r polau piniwn.

Byddai canlyniad agos iawn lle mae gwahanol wledydd y DU yn pleidleisio mewn ffyrdd gwahanol yn achosi'r ffraeo mwyaf rhyfeddol.  Dwi ddim yn siwr beth fyddai'n achosi y mwyaf o anhrefn - y DU yn pleidleisio o fymryn i adael tra bod yr Alban yn pleidleisio'n drwm i aros, 'ta'r DU yn pleidleisio o drwch blewyn i aros, ond bod Lloegr yn pleidleisio i adael.  Byddai'r naill ganlyniad neu'r llall yn gryn fygythiad i ddyfodol y DU.

Wyth rheswm i boeni am refferendwm Ewrop

Er bod y marchnadoedd betio yn parhau i awgrymu mai'r ochr aros fydd yn ennill yn refferendwm Ewrop ddiwedd y mis, mae'r polau wedi closio yn sylweddol yn ystod y dyddiau diwethaf - ac mae yna le i boeni bod pethau am fod yn agos iawn - ac y gallai'r ochr gadael ennill y dydd.

Yn fy marn i mae'r ymgyrch aros yn wynebu nifer o broblemau.  Dwi'n eu rhestru isod.

1). Mae arweinyddiaeth y Blaid Doriaidd yn arwain yr ymgyrch.  Oherwydd bod Cameron ac Osborne wedi treulio cymaint o amser tros yr ychydig flynyddoedd diwethaf yn gwneud mor a mynydd o fod yn Ewrosceptiaid mae'r Ewrofrwdedd diweddar yn ymddangos yn ffug.  Mae'r cyferbyniad yma yn effeithio ar hygrededd yr ymgyrch.

2). Y negyddiaeth di ddiwedd - rydym eisoes wedi trafod hyn.

3).  Diffyg proffil arweinyddiaeth y Blaid Lafur yn yr ymgyrch.  Mae yna leiafrif sylweddol o gefnogwyr Llafur sydd ddim yn eglur ynglyn a safbwynt eu plaid tuag at aelodaeth y DU o'r Undeb Ewropiaidd.  Dydi hi ddim yn bosibl i'r ochr aros ennill y refferendwm yma oni bai bod mwyafrif clir o gefnogwyr Llafur yn pleidleisio i aros - ac yn dod allan i bleidleisio ar y diwrnod.

4). Y berthynas rhwng oedran yr etholwyr a'r patrymau pleidleisio.  Pobl mewn oed sydd fwyaf tebygol o bleidleisio i adael, a nhw hefyd sydd fwyaf tebygol i bleidleisio.  Pobl ifanc sydd fwyaf tebygol o bleidleisio i aros, a nhw sydd leiaf tebygol o bleidleisio.  Bydd cyfraddau pleidleisio gwahaniaethol - a bydd hynny o fantais i'r ochr gadael.

5). Ar wahan i'r Alban yn Llundain mae'r gefnogaeth uchaf i'r ochr aros - ac mae cyfraddau pleidleisio yn tueddu i fod yn isel yn Llundain.  Serch hynny mae cyfraddau pleidleisio yn uchel yn yr Alban - a bydd yr ochr aros yn cael eu digolledu yn rhannol oherwydd hynny.

6).  Yr economi ydi prif gryfder yr ochr aros, mewnfudo ydi prif gryfder yr ochr gadael.  Dydi'r economi ddim yn y newyddion llawer ar hyn o bryd oherwydd nad oes yna ddim argyfwng ar y gorwel, mae mewnfudo a ffoaduriaid yn y newyddion dragwyddol oherwydd gwahanol argyfyngau'r Dwyrain Canol.

7). Fel rheol mewn refferendwm mae gan yr ochr sydd ddim eisiau newid fantais o'r cychwyn - mae yna lawer o bobl yn ofn newid o unrhyw fath.  Mae'r amgylchiadau'n wahanol yma - i lawer o bobl mewnfudo ydi prif yrrwr newid yn y DU.  I'r bobl hynny pleidlais yn erbyn newid ydi pleidlais i adael.

8). Mae'r rhan fwyaf o'r cyfryngau print poblogaidd eisiau - ac maent yn gwneud eu safbwynt yn gwnl glir.  

Gwilym Owen - rhan 101

Bydd yn dda gennych wybod na wna i ddim mynd trwy holl rant Gwilym Owen yn Golwg yr wythnos diwethaf - ailadroddiad o fyllio gwleidyddion Llafur yn syth wedi i Leanne Wood sefyll yn erbyn Carwyn Jones i fod yn Brif Weinidog Cymru ydi hi i pob pwrpas - ynghyd a chwyno yn erbyn y cyfryngau oherwydd nad oeddynt wedi gwneud digon o ymdrech i wyntyllu fersiwn Llafur o bethau.  

Yr hyn dwi am aros efo fo fodd bynnag ydi'r honiad bod y penderfyniad i sefyll yn anemocrataidd.  Roedd Gwilym yn seilio'r honiad ar y ffaith bod gan Lafur fwy o seddi na Phlaid Cymru a bod ganddi 27 sedd 'agored' ganddi i chwech Plaid Cymru.  

Yr hyn mae Gwilym yn ei olygu efo 'agored' ydi seddi etholaethol.  Mae dau ddosbarth o aelodau Cynulliad yng Nghymru (a'r Alban) rhai etholaethol a rhai rhanbarthol.  Llywodraeth Lafur Tony Blair greodd y gyfundrefn ranbarthol er mwyn mynd i'r afael a'r diffyg democratiaeth sydd ynghlwm a'r gyfundrefn etholaethol ar ei phen ei hun.  Mae'r blog yma wedi beirniadu'r system sawl gwaith - ond mae'n llawer tecach a mwy democrataidd na'r gyfundrefn etholaethol ar ei phen ei hun.  

Efallai ei bod werth edrych ar beth fyddai wedi digwydd ers cychwyn y Cynulliad petai'r gyfundrefn ranbarthol ddim yn bodoli - ac mai 40 yn hytrach na 60 aelod fyddai yn y Cynulliad.

Llafur

1999 - pleidlais 37.6%, seddi 67.5%

2003 - pleidlais 40%, seddi 75%

2007 - pleidlais 32.2%, seddi 60%

2011 - pleidlais 42.3%, seddi 70%

2016 - pleidlais 34.7%, seddi 67.5%

Mewn geiriau eraill byddai Llafur wedi bod a mwyafrif clir iawn ym mhob etholiad - hyd yn oed pan roeddynt yn ennill llai na thraean o'r bleidlais.  Dydyn nhw heb ddod yn agos at gael hanner y bleidlais mewn unrhyw etholiad Cynulliad.

Mae gan y gyfundrefn ranbarthol wendidau - a gwendidau arwyddocaol - ond mae hi'n llawer mwy democrataidd na'r gyfundrefn etholaethol ar ei phen ei hun.

Ynglyn a refferendwm Ewrop.

Ond 'tydi'r ymgyrch refferendwm Ewrop 'ma yn beth erchyll dywedwch?

Mewn un ffordd mae'n ymdebygu i refferendwm yr Alban efo'r llif di ddiwedd o negyddiaeth ac ymdrechion mwyfwy hysteraidd i ddychryn a chamarwain yr etholwyr gyda bygythiadau mwyfwy chwerthinllyd.  Yr unig wahaniaeth ydi mai un ochr oedd wrthi yn refferendwm yr Alban - mae'r ddwy wrthi bymtheg y dwsin yn yr ymgyrch yma.

Mae'r marchnadoedd betio yn awgrymu bod tebygolrwydd o tua 75% mai'r ochr 'Aros' fydd yn ennill.  Mae'r polau wedi bod yn awgrymu hynny hyd yn ddiweddar hefyd - er bod dau bol sydd wedi eu rhyddhau heddiw yn awgrymu mai 'Gadael' fydd yn ennill.

Yn amlwg mi fyddaf i yn pleidleisio i aros - ond 'dydi 'r ochr 'Aros' heb wneud unrhyw ymdrech i greu delwedd bositif o ddyfodol yn Ewrop.  Dwi ddim yn hoffi negyddiaeth, a dydw i ddim yn credu 'r darogan gwae sy 'n dod o 'r naill ochr na'r llall.  Mewn geiriau eraill byddaf yn pleidleisio i aros er gwaethaf yr ymgyrch idiotaidd, nid oherwydd yr ymgyrch honno.  

Rwan, dwi ddim eisiau swnio'n snob - ond mae yna wahaniaeth rhwng y rhan o 'r boblogaeth sy'n debygol o bleidleisio i adael a'r rhan sy 'n debygol o bleodleisio i aros.  Mae'r sawl sydd am aros yn tueddu i fod yn ieuengach, yn fwy addysgiedig ac yn gyfoethocach.  Mae ymgyrch sydd wedi ei seilio ar geisio dychryn pobl am weithio 'n well efo pobl sydd wedi cael llai o addysg, a sydd yn dlawd.  Mae'n anos iddynt weld trwy'r celwydd, ac mae darogan gwae ariannol yn fwy o fygythiad iddynt.  Mae pobl sydd a mwy o addysg a sy 'n gyfoethocach am edrych ar fygythiadau hysteraidd mewn ffordd wahanol.

Mae negyddiaeth a chodi bwganod yn fwy addas i 'r ovhr 'Gadael ' nag yw i'r ochr 'Aros'.  Mae penderfyniad yr ochr 'Aros' i ymladd yr ymgyrch yn y ffordd yma yn gamgymeriad strategol sylfaenol - a gallai'n hawdd arwain yn uniongyrchol at ganlyniad trychinebus i'r refferendwm.

Pared Gwyl Dewi i Gaergybi?

P

Ond tydi Llafurwyr Caerdydd yn rhai rhyfedd?

Rydan ni wedi hen arfer bellach at gynghorwyr Llafur Caerdydd yn ymddiswyddo, yn cynllwynio yn erbyn ei gilydd, yn ffraeo ar lawr y cyngor, ond o bosibl ddim atyn nhw'n defnyddio trydar i feirniadau ei gilydd a'r cabinet Llafur.

Ond wele - Russell Goodway (Llafur Elai) ac Ashley Govier (Llafur Grangetown) wrthi ar trydar. 

Dewis syml rhwng Llafur a'r Toriaid

Week in Week Out a'r Gymraeg

Bydd darllenwyr rheolaidd Blogmenai yn ymwybodol nad ydi'r awdur pob amser yn cytuno efo'r BBC pan mae'n dod i faterion gwleidyddol, ond mae'n rhaid i mi ddweud nad wyf erioed wedi cael lle i feddwl bod tueddiadau gwrthwynebus i'r Gymraeg yn neunydd cyfrwng Saesneg BBC Wales.

Welais i ddim o raglen Week in Week Out y noson o'r blaen chwaith - ond mae rhai a'i gwelodd wedi gweld natur newyddiaduraeth y rhaglen fel tystiolaeth o ddiwylliant gwrth Gymraeg yn y gorfforaeth.  Mae'n debyg ei bod yn hollol wir bod rhai o honiadau'r rhaglen wedi eu seilio ar ddata nad oedd llawer o hygrededd iddo  - ond bod cyfeiriad uniongyrchol at y data hwnnw wedi ei ddileu o'r rhaglen derfynol.  Mae'n ymddangos eu bod hefyd wedi rhoi llais i un ochr o'r ddadl - bod darparu hawliau i ddefnyddwyr y Gymraeg yn ddrud iawn - tra'n anwybyddu'r ochr arall i pob pwrpas.  Dydi'r naill wendid na'r llall ddim yn adlewyrchu'n arbennig o dda ar newyddiaduraeth y rhaglen, ac mae'n awgrymu rhagfarn ar ran y sawl oedd yn gyfrifol amdani - ond dydi hynny ynddo'i hun ddim yn awgrymu rhagfarn corfforaethol wrth gwrs.

Ond wedi dweud hynny mae'n bwysig bod y BBC - a darlledwyr eraill - yn ceisio ymarfer synnwyr cyffredin pan mae'n dod i faterion fel hyn.  Dydi ymdriniaeth newyddiadurol o'r Gymraeg ddim yr un peth ag ymdriniaeth newyddiadurol o faint o bres mae cynghorau yn ei wario ar brif weithredwyr, neu ar sut maent yn gweithredu eu cynlluniau unedol, neu sut mae'r Cynulliad Cenedlaethol yn dosbarthu adnoddau i lywodraeth leol.  Mae yna fwy yn gyffredin mewn rhai ffyrdd efo hil neu grefydd.  

Mae materion felly yn faterion sensitif - ac mae yna reswm pam eu bod yn sensitif.  Mae cymdeithas yn aml wedi ei rannu ar seiliau crefyddol, ethnig neu ieithyddol - ac mae'n bwysig o safbwynt sicrhau cydlynnedd cymdeithasol nad yw rhai grwpiau yn teimlo bod yna ragfarnau strwythurol yn eu herbyn.  Mae gan ddarlledwyr gwladwriaethol gyfrifoldeb arbennig yn hyn o beth - mae canfyddiad o ragfarn yn erbyn grwp penodol gan ddarlledwr felly yn awgrymu rhagfarn gan y wladwriaeth ei hun. 

 Dydi ymddygiad y gorfforaeth yn ystod refferendwm annibyniaeth yr Alban ddim yn union yr un peth a'r hyn a drafodir ar hyn o bryd, ond mae'r canfyddiad (cwbl gywir) bod y BBC wedi cymryd ochr yn nyddiau olaf, ffrantig yr ymgyrch wedi niweidio delwedd y Gorfforaeth yn yr Alban - ac mae'n un o'r rhesymau tros y surni sydd yn parhau yn yr Alban ynglyn a thegwch y refferendwm - surni fydd yn arwain at refferendwm arall mewn ychydig flynyddoedd.  

Dydw i ddim yn dadlau nad oes trafodaeth i'w chael ynglyn  a chostau sefydlu hawliau cyfartal i grwpiau ieithyddol gwahanol yng Nghymru.  Mae pob dim yn agored i ddadl a thrafodaeth mewn democratiaeth iach.  Ond rhaid i ddadl felly gael ei chynnal mewn ffordd gall a theg - nid ar sail hysteria sy'n cael ei greu gan raglen sy'n seilio ei hymdriniaeth ar ddata amheus a sylwebaeth un ochrog.  

Calliwch bois.

Ysgol Feddygol i'r Gogledd gam yn nes

Ychydig iawn o flogiadau Blogmenai sydd wedi eu 'sgwennu gan neb ag eithrio fi - mae yna un neu ddau yn y gorffennol pell.  Ond dwi'n falch o ddweud i Sian Gwenllian gytuno i gynhyrchu un heddiw yn dilyn ei chwestiwn i Carwyn Jones ynglyn a sefydlu ysgol feddygol ym Mangor.  

Mae'n fater o bwys sylweddol i'r Gogledd Orllewin - ac mae gam yn nes o gael ei wireddu heddiw.

Mae sefydlu Ysgol Feddygol ym Mangor gam yn nes heddiw wrth i'r Prif Weinidog Carwyn Jones gydnabod fod angen ystyried creu cynllun busnes ar gyfer sefydliad o'r math fel rhan o gynllun hyfforddi doctoriaid newydd ar draws Cymru. 

Mae'r compact rhwng Plaid Cymru a Llafur yn cynnwys ymrwymiad gan Lafur i greu cynllun i hyfforddi yn ogystal ag i recriwtio mwy o ddoctoriaid. Mae hyn yn gam mawr ymlaen yn y gwaith o wella'r NHS. Mae'n glod i waith y Blaid wrth negodi'r compact grewyd ar sail cytuno i beidio pleidleisio yn erbyn enwebiad Carwyn Jones fel y Prif Weinidog newydd. 

Wrth gwrs mae angen hyfforddi gweithwyr iechyd eraill hefyd i ddiwallu'r prinder staff ond heddiw, yn ystod seshiwn cwestiynau Prif Weinidog, fe benderfynais ganolbwyntio ar ddoctoriaid gan gymryd y cyfle i son am Ysgol Feddygol i'r Gogledd ym Mangor. 

Ar hyn o bryd, does dim dewis gan ein pobol ifanc sydd a'u bryd ar fod yn ddoctoriaid - rhaid iddyn nhw fynd i Dde Cymru neu i un o wledydd eraill y DU i hyfforddi. Mae tystiolaeth yn dangos fod doctoriaid yn aros i weithio yn yr ardal lle cawson nhw eu hyfforddi. Prin iawn yw'r doctoriaid rheini sy'n dychwelyd i weithio i froydd eu mebyd, er efallai mai dyna oedd eu dyhead gwreiddiol. 

Byddai sefydlu Ysgol Feddygol ym Mangor gan adeiladu ar yr arbenigedd meddygol sydd yno'n barod yn creu gweithlu newydd i'r Gogledd, llawer ohonyn nhw yn siarad Cymraeg gan wella'r gwasanaeth i bobol yr ardal. Cafwyd cam pendant ymlaen heddiw pan gytunodd Carwyn Jones fod angen ystyried creu cynllun busnes. 

Byddaf yn dal ati efo hyn dros y misoedd nesaf.

Sian Gwenllian 

Yr etholiad yn Arfon - ychydig o nodiadau

Mi fydda i'n ceisio peidio bod yn rhy blwyfol ar Flogmenai - ond cyn fy mod wedi treulio tipyn o amser yn ymgyrchu yn Arfon ar gyfer etholiad eleni, dwi'n siwr y bydd darllenwyr y blog sy'n byw y tu allan i'r etholaeth yn maddau i mi am gynhyrchu ychydig o nodiadau ar berfformiad y Blaid - a phleidiau eraill - yn yr etholaeth.

Mewn wyth etholaeth yn unig cafodd unrhyw blaid fwy na 50% o'r bleidlais.  Plaid Cymru enillodd dair o 'r rheiny, Llafur enillodd bedair a Kirsty Williams un.  Roedd canran y Blaid yn Arfon yn uwch nag yn unman arall ag eithrio Ogwr - sy'n golygu bod y ganran o'r bleidlais gafodd Sian Gwenllian yn uwch na'r ganran gafodd Carwyn Jones na'r un o'i aelodau cabinet neu weinidogion eraill.  Mae hyn yn gryn gamp i rhywun sy'n sefyll am y tro cyntaf, a sydd o ganlyniad heb gael y cyfle i adeiladu pleidlais bersonol ar hyd a lled yr etholaeth.

Mae gan Lafur bleidlais barchus yn Arfon - 34%.  O ganlyniad mae gwleidyddiaeth yr etholaeth wedi ei bolareiddio mwy nag yn unman arall yng Nghymru.  Pleidleisiodd 89% o'r etholwyr i'r Blaid neu i Lafur.  Dim ond yn y Rhondda ceir polareiddio tebyg - gydag 87% yn pleidleisio i'r ddwy blaid gyntaf.  

Tra bod y 3% y cafodd y Dib Lems yn yr etholaeth yn eithaf nodweddiadol o'u pleidlais tros y rhan fwyaf o Gymru, roedd y 6% y cafodd y Toriaid yn anarferol o isel.  Dim ond yn y Rhondda (2%) roedd eu pleidlais yn sylweddol is - roedd y ganran yn Arfon yn debyg i ganran Merthyr, Cwm Cynon ac Aberafon.  Mae'n eithaf sicr y byddant wedi colli eu hernes petai UKIP wedi trafferthu sefyll yn yr etholaeth.  Yn y Rhondda yn unig y collodd y Toriaid eu hernes y tro hwn.  Mae'n hawdd anghofio bod tua 40% o'r etholaeth (Ogwen a Bangor) yn cael eu cynrychioli gan Dori yn San Steffan hyd at 1997.  Y Dib Lems druan oedd eu prif wrthwynebwyr tan y flwyddyn honno - cawsant eu goddiweddyd gan Beti Williams (Llafur) y flwyddyn honno.  Cafodd Sian bump gwaith cymaint o bleidleisiau na'r Toriaid a'r Dib Lems efo'i gilydd.  

A son am Fangor, dwi'n credu mai Bangor ydi'r unig ddinas i gael ei chynrychioli erioed gan Blaid Cymru ar lefel Cynulliad neu San Steffan - ond roedd y Blaid ymhell ar y blaen yno, gan ennill 8 o'r 10 ward - rhai ohonynt gyda mwyafrifoedd anferth.  Roedd Bangor yn dipyn o gadarnle i'r Blaid yn 2016.  

Er bod Llafur (fel arfer) yn hynod hyderus o gipio'r sedd - ac wedi llusgo rhes di ddiwedd o weinidogion i'r etholaeth tros y misoedd diwethaf ni chawsant bleidlais arbennig o uchel. Cawsant ganran uwch mewn 28 etholaeth arall a phleidlais uwch mewn 31.  Deugain etholaeth sydd yng Nghymru i gyd.  

Yn anarferol roedd y gyfradd pleidleisio yn uwch yn Arfon nag oedd yn y rhan fwyaf o etholaethau tebyg.  Yn wir roedd yn uwch nag oedd yn unrhyw etholaeth yng Ngwynedd, Ynys Mon, Conwy, Fflint, Dinbych na Wrecsam.  

Etholiad 2016 y Toriaid vs Plaid Cymru

Mae'n debyg gen i bod yna deimlad i Blaid Cymru wneud yn eithaf da yn etholiadau Mai 5 tra bod yToriaid wedi gwneud yn sal.  Ar un olwg mae hyn yn rhyfedd braidd gan bod nifer pleidleisiau a nifer seddi'r ddwy blaid yn debyg iawn.  Serch hynny dwi'n credu bod y canfyddiad yn un cywir - yn arbennig os ydym yn edrych tua'r dyfodol yn hytrach nag aros efo'r canlyniad ei hun.

Mae Vaughan wrth gwrs yn gwbl gywir i dynnu sylw at y ffaith bod y Toriaid yn y Cynulliad yn edrych yn griw digon llwyd o gymharu a'r pleidiau eraill - mae nifer o aelodau newydd wedi eu hethol i Lafur a Phlaid Cymru, mae holl aelodau UKIP (ag eithrio Nathan Gill o bosibl) yn wynebau newydd yn y cyd destun Cymreig, ac mae'r Lib Dems i bob pwrpas wedu eu llyncu gan y Blaid Lafur ar lefel Cynulliad.

Ond mae yna broblemau pellach yn wynebu 'r Toriaid Cymreig hefyd.  Yn gyntaf mae ganddynt gystadleuaeth ar y Dde - rhywbeth nad oedd yn wir yn y gorffennol.  Bydd cystadleuaeth o'r Dde ynglyn a sut i feirniadu'r weinyddiaeth Lafur - bydd yn feirniadaeth mwy lliwgar, mwy popiwlistaidd - a mwy boncyrs nag unrhyw beth fydd gan y Toriaid i'w gynnig.  Bydd ymateb i hyn yn fater braidd yn anodd i'r blaid.  Ydi hi'n ceisio cystadlu efo UKIP? - rhywbeth fyddai yn ei llusgo i'r Dde ac oddi wrth tir canol gwleidyddiaeth yng Nghymru.  Ydi hi'n anwybyddu UKIP? - cwrs fyddai'n arwain ati'n cael ei thaflu i'r cysgod gan rethreg mwy lliwgar ei chyd blaid Adain Dde.

I raddau mae'r Toriaid wedi ffeirio lle efo'r Blaid yn yr ystyr yma - roedd y Blaid yn cystadlu efo'r Lib Dems, a Kirsty Williams yn arbennig yn y senedd diwethaf i feirniadu Llafur.  Mae'r llwyfan hwnnw yn gwbl glir i'r Blaid bellach - ac o farnu o berfformiad hynod ymosodol wythnos gyntaf y senedd newydd mae'n bwriadu cymryd llawn fantais o hynny.  

Ond mae yna fater arall hefyd - sef perfformiad etholiadol y Blaid Doriaidd.  Syrthiodd ei phleidlais y tro hwn wrth gwrs - a chollodd ei statws fel y prif wrthblaid.  Ond dydi'r  Blaid Doriaidd ddim yn gystadleuol mewn rhannau helaeth o Gymru - a dydyn nhw ddim yn dangos unrhyw arwyddion o wella ar hynny.  Cymerer y Gymru Gymraeg er enghraifft.  Ynys Mon - 12%, Arfon 8%, Dwyfor / Meirion 16%, Ceredigion 7%, Dwyrain Caerfyrddin / Dinefwr - 15%.  Mae eu perfformiad yng Nghymoedd y De yn llawer gwaeth.  Dydyn nhw ond yn llwyddo i gael mwy na 10% ar ymylon y Cymoedd - yn Nhorfaen, Pontypridd, Ogwr a Chastell Nedd.  Roedd eu pleidlais mewn digidau sengl yng ngweddill y Cymoedd - 2% oedd eu canran yn y Rhondda.  Mae eu cefnogaeth yn parhau i fod wedi ei wreiddio yn yr ardaloedd a arferid eu disgrifio fel 'y Gymru Seisnig'.  Does yna ddim tystiolaeth bod unrhyw strategaeth o gwbl ar gyfer newid hyn.

Eto mae yna gyferbyniad i'w gwneud  efo Plaid Cymru.  Gydag un eithriad nodedig nad oes angen ei henwi enilliodd ei seddi uniongyrchol ym mherferfedd diroedd traddodiadol yr iaith Gymraeg.  Ond dangosodd bod potensial iddi dyfu mewn rhannau eraill o Gymru.  Roedd canlyniad Gorllewin Caerdydd yn dangos y gall berfformio'n gryf mewn dinasoedd - rhywbeth nad ydi'r Blaid wedi llwyddo i'w wneud o'r blaen. Roedd y perfformiad rhanbarthol yng Ngorllewin De Cymru ac ym Mlaenau Gwent  ( a'r Rhondda wrth gwrs) yn dangos bod potensial gwirioneddol iddi yn y Gymru ol ddiwydiannol.  Roedd perfformiadau'r Blaid yn etholiadau'r heddlu yn dangos bod iddi hefyd gefnogaeth 'feddal' yn y llefydd mwyaf anisgwyl.  Dwi'n credu fy mod yn gywir i ddweud iddi ennill ar yr ail bleidlais ym mhob etholaeth yn y Canolbarth a'r Gorllewin a'r Gogledd.  

Gall un o'r ddwy blaid edrych ymlaen at 2021 gydag hyder - ac nid y Blaid Doriaidd ydi honno. 

Unig lais y Lib Dems yng Nghymru _ _

_ _ bellach ydi un Mark Williams.

Rwan efo Kirsty Williams wedi ei thraflyncu gan y Blaid Lafur, Mark Williams ydi 'r unig Dib Lem sy'n wleidydd proffesiynol yng Nghymru sydd mewn sefyllfa i ddweud ei ddweud. Roedd cau ceg un o'i feirniaid llymaf a mwyaf effeithiol yn y ffordd yma yn un peth clyfar o leiaf mae Carwyn Jones wedi llwyddo i'w wneud.

Y tro diwethaf i ni fod mewn sefyllfa pan mai un Dib Lem yn unig oedd mewn sefyllfa i agor ei geg oedd cyn etholiad 97, pan mai Alex Carlile oedd unig aelod seneddol Cymreig ei blaid.  Roedd Alex Carlile - beth bynnag ei wendidau - yn llais effeithiol a phendant, a felly hefyd Kirsty Williams.  

Bydd Mark Williams yn - sut allwn ni roi hyn mewn ffordd gweddol gwrtais? - yn lais cyhoeddus llai pendant a llai effeithiol na Kirsty Williams, Alex Carlile - ac yn wir pob arweinydd arall y gallaf feddwl amdano mae'r Dib Lems wedu ei gael yng Nghymru.  

Mae'r ffaith bod Kirsty Williams wedi gadael y llong dyllog yn nwylo Mark Williams yn awgrymu ei bod hi o leiaf wedi rhoi'r ffidil chwedlonol yn y to o safbwynt adfer ei phlaid.  'Dydw i ddim yn gweld bai arni hi.

Dameg y Blaid Lafur

Felly dyna ni wedi cyrraedd diwedd y stori fach yma - ac un dda oedd hi hefyd.  Mae hi bron yn ddameg o'r hyn ydi 'r Blaid Lafur yng Nghymru.

Dyna ni'n dechrau efo Carwyn Jones yn methu a chael mwyafrif llwyr, ond yn penderfynu ymddwyn fel petai ganddo un.  Felly dyma wrthod dod i unrhyw delerau efo Plaid Cymru, wrthod gohirio'r bleidlais am Brif Weinidog, fethu paratoi ar gyfer y bleidlais, fethu ymateb i sicrhau ei safle pan ddywedwyd wrtho bod Leanne am sefyll yn ei erbyn.  Ac o ganlyniad methodd ennill y bleidlais.

Dilynwyd hyn oll gan gorwynt ryfeddol o fyllio, tantro a phalu celwydd gan Lafurwyr bach a mawr. Yn naturiol ddigon roedd y Bib yn awyddus i fod yn rhan o'r sterics, ac i ffwrdd a nhw i fyny 'r A470 i Flaenau Gwent - lle'r oedd etholwyr newydd bleidleisio i'r Blaid mewn niferoedd sylweddol - i ailadrodd peth o gelwydd Llafur - fel petai'n Efengyl - wrth drigolion anffodus yr etholaeth.

Ac yna dechreuodd Llafur siarad efo UKIP a'r Toriaid a daeth y myllio, y stampio traed, yr hefru a'r moesoli i ddiwedd di symwth. Dechreuodd Andrew RT Davies awgrymu na fyddai ei blaid yn pleidleisio yn erbyn erbyn Carwyn Jones eilwaith.  

Doedd  Llafur ddim yn awyddus i dderbyn sel bendith o'r cyfeiriad yma a phenderfynwyd  mai'r unig ffordd gall i sicrhau bod eu harweinydd yn ennill  oedd trwy siarad a chyfaddawdu efo Plaid Cymru, digwyddodd hynny, ac agorwyd y ffordd yn ddi drafferth at  ethol Carwyn Jones.  

Mae'r holl stori bron yn ddameg o'r hyn ydi'r Blaid Lafur yng Nghymru - trahaus, twp, wedi ei hargyhoeddi bod ganddi hawl dwyfol i reoli, celwyddog, hysteraidd, rhagrithiol - ond a'r gallu i fod yn ymarferol, synhwyrol a hyblyg pan mae'r hyn mae'n ei charu fwyaf o dan fygythiad - ei 'hawl' i reoli.

Y dirywiad ym mhleidlais Llafur

Dwi'n gwybod nad ydan ni i fod i gymharu etholiadau o fathau gwahanol i'w gilydd.  'Dwi'n gwybod bod cyfraddau pleidleisio yn is mewn etholiadau Cynulliad a dwi hefyd yn gwybod bod etholiadau Cynulliad yn llai ffafriol i Lafur nag etholiadau San Steffan.

Ond mae yna ganfyddiad yng Nghymru bod gwleidyddiaeth Cymru yn ddigyfnewid - pan rydym yn cymharu efo'r Alban o leiaf - a bod yr hegemoni Llafur yn parhau i oroesi - fwy neu lai.  Mae yna beth sail i'r gred honno.  Serch hynny mae'n bwysig cofio bod is seiledd y gefnogaeth Lafur yn dirywio'n sylweddol - ond bod yr hegemoni yn parhau oherwydd cyfuniad o system etholiadol sy'n ffafriol i Lafur a dosbarthiad cefnogaeth ffodus o safbwynt y blaid honno.  Roedd yna amser, yn y gorffennol cymharol agos, pan allai Llafur ddisgwyl i ddegau lawer o filoedd o bobl ddod allan i bleidleisio mewn etholiad ar ol etholiad - byddionoedd o bobl a gweud y gwir.  

I ddangos hyn dwi wedi dethol ychydig o ganlyniadau o etholiad cyffredinol 1997 (etholiad nad oedd yn benllanw i Lafur yng Nghymru gyda llaw) ac etholiadau'r Cynulliad eleni.  Mae'r gwahaniaeth yn sylweddol.  

Rwan, dwi'n gwybod fy mod wedi nodi bod y system etholiadol yn arbed Llafur rhag llawn effeithiau'r dirywiad yn ei chefnogaeth.  Ond dydi'r system ddim yn eu hamddiffyn o dan pob amgylchiad.  Petai Llafur yn cael llai na 30% - fell ddigwyddodd yn etholiad Ewrop 2014 - byddai'r system yn dechrau gweithio yn erbyn, yn hytrach nag o blaid Llafur.