Dosbarth cymdeithasol a'r Gymraeg

Mynd i rhyw feddwl wnes i ar ol darllen am ymddeoliad Gwilym Owen yn Golwg y diwrnod o'r blaen os oedd yna rhywbeth yn ei osodiad bod y Gymraeg yn mynd yn iaith i'r dosbarth canol yn unig.  Mae'r canfyddiad hwnnw yn groes i fy argraff i, ond wedyn dwi'n byw mewn tre Gymreig iawn sydd hefyd yn ddosbarth gweithiol at ei gilydd.

Felly mi es i ati i geisio gweld os oes yna sail ystadegol i'r sylwadau.  Ymgais (ychydig yn ansoffisdigedig mae'n rhaid cyfaddef) i brofi os ydi gosodiad Gwilym yn gywir neu beidio ydi'r isod.  Rwyf wedi gosod y wardiau oedd yn ol y cyfrifiad diwethaf gyda 75%+ yn siarad Cymraeg ynddynt yn eu trefn ac wedi nodi eu safle a'u sgor ar Indecs Amddifadedd Cymru. Fel mae'r enw yn rhyw awgrymu ffordd o fesur amddifadedd ydi'r indecs ac mae'n gwneud hynny ar lefel ward etholiadol.  Mesurir amddifadedd 1,792 o gymunedau i gyd.

Felly mae safle isel a sgor uchel yn awgrymu lefel uchel o amddifadedd, tra bod sgor isel a safle uchel yn awgrymu'r gwrthwyneb.  Dwi ymhellach wedi gosod y cymunedau Cymraeg yn eu chwarteli cenedlaethol - mae lefel uchel o amddifadedd mewn cymunedau yn chwartel 4, a lefel isel o amddifadedd mewn rhai yn chwartel 1.  Ceir tair ward yn y chwartel isaf, tair yn y chwartel uchaf, 18 yn y trydydd chwartel a 17 yn yr ail chwartel.

Rwan does yna ddim diffiniad mae pawb yn ei dderbyn o'r hyn sy'n gwneud pobl yn ddosbarth canol - y diffiniad sy'n cael ei ddefnyddio amlaf ydi pobl sy'n syrthio i gategoriau ABC1.  Mae tua hanner poblogaeth Cymru yn syrthio i'r categoriau hynny, tra bod yr hanner arall yng nghategoriau C2DE.  A chymryd hynny mae'r tabl yn awgrymu bod cymunedau Cymraeg eu hiaith wedi eu rhannu yn weddol gyfartal rhwng rhai sydd yn ddosbarth gweithiol a dosbarth canol, ond bod llai ohonynt yn perthyn i'r pegynnau na sy'n wir am Gymru gyfan. 

Un neu ddau o bwyntiau bach technegol cyn gorffen - 'dwi'n derbyn nad ydi cyfrifo amddifadedd yr un peth a chyfrifo dosbarthiad cymdeithasol - ond mae'r naill yn rhoi syniad o'r llall.  Dwi hefyd yn derbyn nad ydi'r rhan fwyaf o Gymry Cymraeg yn byw mewn cymunedau 75% + - ond mae proffeil cymunedau Cymreig yn rhoi syniad i ni am broffeil siaradwyr Cymraeg yn gyffredinol.  Mae hefyd yn wir bod y ffigyrau cyfrifiad yn ddeg oed bellach. Mae unedau cyfrifo'r indecs hefyd mymryn yn wahanol i unedau'r cyfrifiad, ac mae yna ychydig fanylion ar goll o'r indecs.

Demograffeg a dyfodol Gogledd Iwerddon

'Does yna fawr neb yn yr oes sydd ohoni yn cymryd diddordeb mewn ystadegau sy'n ymwneud a chrefydd plant ysgol - yng Nghymru o leiaf.  Mae pethau'n wahanol yng Ngogledd Iwerddon oherwydd bod cysylltiad clos iawn rhwng cefndir crefyddol pobl a'u gwleidyddiaeth.  Mae Pabyddion yn pleidleisio i bleidiau cenedlaetholgar tra bod Protestaniaid yn pleidleisio i rai unoliaethol.

Cafwyd patrwm ers y 70au cynnar o gynnydd graddol yn y bleidlais genedlaetholgar a chwymp cyfatebol yn y bleidlais unoliaethol.  Mae yna ddamcaniaeth mai sylweddoliad bod demograffeg o'u plaid a arweiniodd yn y pen draw at gadoediad yr IRA a'r broses heddwch.

Ta waeth, fe dorrwyd ar y patrwm yna yn etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon yn gynharach eleni pan  gafwyd cwymp bychan yng nghanran y bleidlais genedlaetholgar. Mae rhai unoliaethwyr wedi gweld hyn fel arwydd bod y llanw demograffig ar droi. Mae edrych i lawr yr ysgol ddemograffaidd yn awgrymu nad ydynt yn gywir.

Dydi ystadegau'r adran addysg ddim cefnogi'r ddamcaniaeth honno fodd bynnag.  Mae'r tabl isod yn dangos yr ystadegau crefyddol yn ysgolion cynradd y rhanbarth, ac mae'r patrwm yn un eithaf clir - cynnydd araf iawn yn y ganran o blant a ddiffinir fel Pabyddion, cynnydd cymharol gyflym yn y ganran na ddiffinir yn ol eu crefydd a chwymp gweddol gyflym yn y ganran Brotestanaidd.  Hwyrach bod yna arwyddocad ychwanegol i slogan y chwe degau - make love not war - yng nghyd destun gwleidyddiaeth cenedlaetholgar yng Ngogledd Iwerddon. 

	Protestaniaid	Pabyddion	Eraill	Bwlch
2004 / 2005	40.23%	49.44%	9.88%	9.21%
2005 / 2006	40.22%	49.65%	9.95%	9.43%
2006 / 2007	38.90%	50.17%	10.89%	11.27%
2007 / 2008	38.12%	50.46%	11.41%	12.34%
2008 / 2009	37.25%	50.64%	12.10%	13.39%
2009 / 2010	36.92%	50.46%	12.61%	13.54%
2010 / 2011	36.36%	50.64%	12.98%	14.28%

Ffigyrau oll o wefan ystadegol Cynulliad Gogledd Iwerddon

Hunaniaeth Gymreig a gwleidyddiaeth

Mae'r Cynulliad yn hel pob math o ystadegau, a 'dydi'r wybodaeth mae rhieni yn ei gyflwyno pan maent yn cofrestru eu plant mewn ysgolion am y tro cyntaf ddim yn eithriad yn hynny o beth - mae'n cael ei ychwanegu at y mor o ystadegau sydd wedi ei hel a'i goledu.  Mae'r ystadegau hynny ambell waith yn rhoi cip digon diddorol ar ein bywyd cenedlaethol.

Pwrpas un o'r cwestiynau ar y ffurflen gofrestru ydi dod i gasgliadau ynglyn a sut mae rhieni yn diffinio hunaniaeth genedlaethol eu plant.  Dengys y tabl isod  hunaniaeth Gymreig plant (yn ol eu rhieni) a gofrestwyd am y tro cyntaf yn 2010 yn ol etholaethau seneddol..  Roedd mwyafrif llethol y dewisiadau eraill yn Prydeinig neu Seisnig. 

Rwan 'dwi wedi rhestru'r etholaethau yn ol tueddiadau gwleidyddol - ac mae yna berthynas agos rhwng tueddiad i bleidleisio i Lafur neu Blaid Cymru a hunaniaeth Gymreig - ond mae yna batrymau eraill hefyd.  Er enghraifft mae tueddiad amlwg i bobl sy'n byw ar y maes glo ac yn y Gymru Gymraeg ddiffinio eu plant fel Cymry.  Ceir perthynas hefyd rhwng amddifadedd cymdeithasol a hunaniaeth Gymreig.

Yn naturiol mae hunaniaeth Gymreig yn wanach ar y ffin, ond mae hefyd yn gymharol wan mewn etholaethau dinesig - dim ond etholaeth hynod dlawd Dwyrain Abertawe sy'n uwch na'r cymedr.  Mae'n ddiddorol bod pedair etholaeth y brif ddinas yn agos at ei gilydd ac yn is na'r cymedr - gyda Wrecsam, Aberconwy a Gorllewin Caerfyrddin / De Penfro yn gyfartal neu'n uwch na'r cwbl ohonyn nhw.  .

Os ydych yn gweld patrymau neu dueddiadau eraill - teimlwch yn rhydd i'w gwyntyllu nhw ar y dudalen sylwadau.

Ystadegau oll gan y Cynulliad Cenedlaethol.

Ystadegau hunaniaeth genedlaethol plant ysgol

Bu ychydig o ddadlau yma yn ddiweddar ynglyn ag ystadegau iaith a hunaniaeth. I'r sawl sydd a diddordeb, rhyddhawyd ystadegau hunaniaeth plant ysgol (yn ol diffiniad rhieni) fesul etholaeth seneddol a rhanbarth etholiadol heddiw.

			Albaneg
	Cymreig	Seisnig	Gwyddelig	Prydeinig	Arall
Gogledd Cymru	52.1	13.0	0.4	32.1	2.3
Aberconwy	56.2	4.7	0.4	37.0	1.7
Alyn a Glannau Dyfrdwy	25.8	30.8	0.8	40.6	1.9
Arfon	76.7	6.3	0.2	14.0	2.8
De Clwyd	53.2	10.5	0.3	34.2	1.9
Gorllewin Clwyd	46.9	10.0	0.5	40.9	1.7
Delyn	50.1	16.1	0.5	31.4	1.8
Dyffryn Clwyd	48.2	16.1	0.3	33.0	2.4
Wrecsam	55.0	8.4	0.5	31.2	4.9
Ynys Môn	66.6	8.2	0.4	23.7	1.1
Gorllewin a'r Canolbarth	57.3	10.9	0.4	29.1	2.3
Brycheiniog a Maesyfed	48.0	14.9	0.5	34.1	2.5
Dinefwr / Dwyrain Caerfyrddin	62.2	6.5	0.2	30.1	1.0
Grlln Caerfyrddin / De Penfro	62.1	11.3	0.4	23.8	2.4
Ceredigion	63.3	12.1	0.5	20.3	3.7
Dwyfor Meirionnydd	71.7	9.8	0.2	17.4	0.9
Llanelli	64.9	4.3	0.4	27.3	3.0
Trefaldwyn	37.4	22.3	0.5	38.0	1.8
Preseli Penfro	51.5	7.1	0.4	38.8	2.3
Gorllewin De Cymru	68.5	4.2	0.3	24.1	3.0
Aberafon	72.2	4.2	0.3	21.8	1.6
Penybont	65.7	4.7	0.2	27.3	2.2
Gwyr	69.8	4.1	0.3	23.7	2.0
Castell Nedd	74.7	3.8	0.3	20.3	1.0
Ogwr	78.7	3.2	0.2	16.5	1.3
Dwyrain Abertawe	62.9	3.9	0.2	28.7	4.3
Gorllewin Abertawe	53.3	5.7	0.4	30.7	9.8
Canol De Cymru	60.4	2.8	0.3	31.8	4.7
Canol Caerdydd	50.5	2.5	0.4	36.6	10.0
Gogledd Caerdydd	54.7	1.7	0.4	37.0	6.3
De Caerdydd / Penarth	54.6	3.9	0.6	32.4	8.4
Gorllewin Caerdydd	55.0	3.4	0.4	33.4	7.9
Cwm Cynon	74.2	1.9	0.1	22.7	1.0
Pontypridd	67.3	2.4	0.1	28.5	1.6
Rhondda	81.1	2.5	0.1	15.4	0.8
Bro Morgannwg	49.1	3.5	0.4	45.0	1.9
Dwyrain De Cymru	60.4	4.0	0.2	32.8	2.6
Blaenau Gwent	76.5	2.8	0.1	19.4	1.2
Caerffili	70.6	2.5	0.2	25.8	0.8
Islwyn	65.9	2.2	0.1	31.2	0.6
Merthyr Tydfil a Rhymni	78.9	1.8	0.2	16.4	2.7
Mynwy	36.7	9.5	0.5	51.3	2.0
Dwyrain Caerfyrddin	45.1	5.2	0.2	44.6	4.8
Gorllewin Casnewydd	52.1	4.0	0.4	37.2	6.2
Torfaen	61.0	3.7	0.2	33.8	1.3
Cymru	59.5	6.8	0.3	30.3	3.0

'Dwi'n nodi ambell i bwynt sy'n fy nharo fi - yn ddi amau bydd eraill yn gweld rhywbeth arall yn y ffigyrau.

• Hunaniaeth Gymreig ar ei wanaf yng Ngogledd Cymru, ac ar ei gryfaf yng Ngorllewin De Cymru.
• Arfon, Ogwr, Rhondda, Blaenau Gwent a Merthyr ydi'r etholaethau sydd a mwy na tri chwarter plant yn cael eu diffinio o dan y categori Cymreig - pob un yn etholaethau gyda chanran uchel o'u poblogaeth yn ddosbarth gweithiol a threfol.
  
• Dim ond Alyn a Glannau Dyfrdwy sydd a mwy o blant Seisnig na Chymreig.
• Aberconwy, Gorllewin Clwyd, Alyn a Glannau Dyfrdwy, Brycheiniog a Maesyfed, Trefaldwyn, Preseli Penfro, Canol Caerdydd, Gogledd Caerdydd, Bro Morgannwg, Mynwy, Gorllewin a Dwyrain Casnewydd gyda mwy na thraean plant yn cael eu diffinio yn Brydeinig. Mae etholaethau mwyaf dosbarth canol Cymru ymysg y rhain.
• Arfon - lleoliad yr arwisgiad - ydi'r etholaeth efo'r hunaniaeth Brydeinig wannaf.
  

Ffigyrau i gyd yn ganrannol - data llawn ar gael yma.

Hunaniaeth Gymreig

Alwyn achosodd tipyn o syndod i mi y bore 'ma trwy honni mai 60% yn unig o bobl Gwynedd sydd yn Gymry bellach. 'Dwi ddim yn siwr beth yn union oedd sail ei honiad, ond yn ol Ioan cyfeirio roedd at gyfeiriad o ystadegau o'r Labour Market Survey ar y blog Wales Home ddoe.

'Rwan, ystadegau ar hunaniaeth ydi'r rhain - ac maent wedi eu casglu o arolwg. Mae dibynadwyedd arolwg wedi ei seilio ar effeithiolrwydd y fethodoleg a ddefnyddir - hynny yw bod y sawl a holir yn cynrychioli'r grwp sy'n wrthrych ymchwil yn ei gyfanrwydd yn eithaf agos. Mae cael y grwp a holir i gynrychioli'r grwp cyfan yn anodd.

'Rwan mae gennym ffigyrau dibynadwy am hunaniaeth un grwp ym mhoblogaeth Cymru, sef plant ysgol. Mae'r ffigyrau hyn yn ddibynadwy oherwydd bod pob plentyn yn cael ei gyfri (mae pob dim yn cael ei gyfri ym myd addysg 'da chi'n gweld), a rhiant y plentyn sydd yn diffinio'r hunaniaeth. Lle mae pawb yn cael ei gyfri, 'does yna ddim angen llunio methodoleg arolwg - mae'r ffigyrau yn gywir. Wele'r ffigyrau diweddaraf (2009 / 2010):

	Cymreig	Seisnig	Prydeinig	Gw / Alb	Arall
Ynys Mon	66.6	8.2	23.7	0.4	1.1
Gwynedd	74.4	7.9	15.5	0.2	2.0
Conwy	49.6	7.4	40.8	0.5	1.7
Dinbych	49.5	14.3	33.7	0.3	2.2
Fflint	37.6	23.7	36.2	0.6	1.9
Wrecsam	55.1	9.4	31.3	0.5	3.7
Powys	42.6	18.7	36.0	0.5	2.2
Ceredigion	63.3	12.1	20.3	0.5	3.7
Penfro	53.2	8.6	35.6	0.4	2.2
Caerfyrddin	64.7	6.7	26.1	0.4	2.2
Abertawe	62.7	4.5	27.5	0.3	5.0
C/N Port Talbot	73.6	4.0	20.9	0.3	1.2
Pen y Bont	70.6	4.0	23.3	0.2	1.9
Bro Morgannwg	51.1	3.7	42.1	0.5	2.6
Rhondda Cynon Taf	74.8	2.3	21.6	0.1	1.1
Merthyr Tydfil	79.4	1.8	15.3	0.2	3.4
Caerffili	69.1	2.3	27.7	0.2	0.7
Blaenau Gwent	76.5	2.8	19.4	0.1	1.2
Torfaen	58.8	3.5	36.0	0.2	1.4
Mynwy	35.1	10.6	52.2	0.4	1.7
Casnewydd	50.2	4.1	39.1	0.3	6.2
Caerdydd	53.8	2.8	34.5	0.4	8.5
Cymru	59.5	6.8	30.3	0.3	3.0

Mae hunaniaeth Gymreig ar ei gryfaf yn y Gogledd Orllewin (Gwynedd) a rhai o gymoedd y De Ddwyrain (Blaenau Gwent, Rhondda, Merthyr yn ogystal a Chastell Nedd Port Talbot a Phen y Bont).

'Rwan 'dwi'n sylweddoli nad ydi'r ddau grwp (pobl yn y gweithlu a phlant) yn union yr un peth, ond mae pobl yn y gweithlu yn rhieni i blant, a byddai dyn yn disgwyl cyfatebiaeth gweddol glos rhwng y naill grwp a'r llall.

Mae yna dystiolaeth bod dirywiad mewn hunaniaeth Gymreig, ond 'dydi'r patrwm yma ddim yn syml - mae llai yn diffinio eu plant fel Cymry nag oedd yn 2004 / 2005 ond mae mwy nag oedd yn 2007 / 2008. Mae ychydig o gynnydd yn y ganran sy'n cael eu disgrifio fel Saeson, ac mae'r ganran Brydeinig (fel yr un Gymreig) yn gyfnewidiol. Yr unig grwp sydd ar gynnydd cyson ydi'r sawl nad ydynt gydag hunaniaeth sy'n deillio o Ynysoedd Prydain.

	Cymreig	Seisnig	Albanaidd / Gwyddelig	Prydeinig	Arall
2009/2010	59.5	6.8	0.3	30.3	3.0
2008/09	57.8	6.5	0.3	32.4	3.0
2007/08	59.0	6.5	0.3	31.5	2.7
2006/07	60.8	6.6	0.3	29.9	2.3
2005/06	62.2	6.5	0.3	29.0	1.9
2004/05	63.4	6.5	0.3	28.1	1.6

Data Cynulliad ydi'r cwbl o'r uchod. Ffigyrau oll yn ganrannau.

Cymru fach mewn taenlen

	Poblogaeth (miloedd) 2009	Newid 04 - 09 (%)	Canran o'r boblogaeth o oed pensiwn	Genedigaethau am pob 1,000 o'r boblogaeth 2008 (%)	Genedigaethau byw ysgafnach na 2.5kg 2008 (%)
Cymru	2999	1.9	21.7	11.9	7.8
Ynys Mon	69	0.7	25.6	11.3	8.2
Gwynedd	119	0.4	23.7	10.8	7.5
Conwy	111	0.4	28	10.4	7.9
Sir Ddinbych	97	1.8	25.1	11	7.3
Sir Fflint	150	0.5	20.8	11.5	6.8
Wrecsam	133	2.7	20.3	13.5	8
Powys	132	2.1	26.6	9.7	7.8
Ceredigion	76	0.9	24.7	7.7	4.5
Penfro	117	1.6	25.4	10.5	7
Caerfyrddin	181	2.3	24.3	10.9	6
Abertawe	231	2.2	21.5	11.9	5.9
Castell Nedd Port Talbot	137	0.7	22.1	11.3	9.7
Pen y Bont	134	2.6	21.2	12.1	13.3
Bro Morgannwg	125	2.6	21.5	11.9	8.4
Caerdydd	336	6.8	15.5	14.1	7.1
Rhondda, Cynon, Taf	234	0	20.1	12.4	8.2
Merthyr Tydfil	56	0.6	20.2	14	8.2
Caerffili	173	1.1	19.7	12.9	7.7
Blaenau Gwent	69	-0.4	21.5	12.5	8.7
Torfaen	91	0.3	21.6	11.6	8.3
Mynwy	88	1.2	24.3	10.4	6.4
Casnewydd	140	1.3	19.6	14.2	8.4

	Marwolaethau babanod am pob 1,000 genedigaeth 2006 - 2008 (%)	Marwolaethau am pob 1,000 o bobl 2008 (%)	Diweithdra 2007 / 2008 (%)	Canran sy'n hawlio un o'r prif fudd daliadau 2009	Cyflog cyfartalog (£)
Cymru	4.5	10.7	5.6	20.3	444.9
Ynys Mon	5.3	11.3	6.1	18.3	439
Gwynedd	4.4	11.6	5.6	15.1	408.3
Conwy	6.1	13.7	4.8	19.3	421.3
Sir Ddinbych	3.5	12.4	5.4	19.6	432
Sir Fflint	5.6	9.5	4.1	15.7	458.4
Wrecsam	2.8	10.3	5	18.2	459.7
Powys	4.7	10.8	4.1	14.3	410.5
Ceredigion	2.1	9.5	5	12.8	406.4
Penfro	4.8	11.8	4.3	17.8	431.7
Caerfyrddin	4.1	12.1	5.1	20.8	421.8
Abertawe	4.2	10.7	5.9	21	460.3
Castell Nedd Port Talbot	4.4	11.8	6.2	27.1	479.3
Pen y Bont	4	10.7	6	23.6	427.6
Bro Morgannwg	5.4	9.8	5.3	16.8	534.9
Caerdydd	4.2	8.5	6.3	17.7	483.2
Rhondda, Cynon, Taf	4.9	11.1	6	25.8	423
Merthyr Tydfil	5	11.3	7.5	30.6	388.6
Caerffili	4.5	10.3	6.7	26	412
Blaenau Gwent	5	12.1	7.4	30.1	361.6
Torfaen	5.4	11	7	22.8	427.7
Mynwy	5	10.1	3.5	13.8	509.9
Casnewydd	4.4	9.8	6.4	21.6	443.6

Data i gyd o datablog

Beth sydd yn debygol o'ch lladd chi?

'Dwi newydd ddod o hyd i flog eithaf rhyfeddol - ymdrech gan y Guardian o'r enw Datablog. Ymwneud a data mae'r blog fel mae'r enw yn ei awgrymu - ac mi gewch ddata yn ymwneud a phob pwnc dan haul yno. Cymerer y blogiad yma sy'n datgelu sut mae pobl yn marw er enghraifft.

Ymddengys bod mwy o bobl yn marw trwy syrthio i lawr y grisiau (642) nag ydynt o farw trwy or ddosio ar gyffuriau (580). Mi'r rydych yn llawer mwy tebygol o farw yn syrthio o ben ysgol (60) nag ydych o syrthio yn ddamweiniol o ben clogwyn (5) - bu farw'r un faint trwy beidio a bwyta digon. Isel iawn ydi'r tebygrwydd o foddi mewn pwll nofio (5), ond mae mwy yn boddi yn y bath (22). Mae mwy yn crogi eu hunain yn ddamweiniol (253) na sy'n gwenwyno eu hunain trwy gymryd gormod o alcohol (170). Lladdwyd tri o gerddwyr o ganlyniad o gael eu tarro gan feics, ond ni laddwyd neb gan lygoden fawr. Lladdwyd mwy eto (366) ar law eu llawfeddygon. Lladdwyd 2 gan wenyn, ond ni laddwyd neb gan fellten. Bu farw 176 o ganlyniad i dagu ar eu bwyd ond dim ond 112 fu farw'n syrthio oddi wrth adeiladau tra bu farw mwy na'r oll o'r uchod efo'i gilydd trwy ei law ei hun (3,438).

Yr hyn sy'n llai diddorol ond yn bwysicach yn y bon ydi mor ragweladwy ydi achosion marwolaeth pobl. Mae tua hanner miliwn yn marw yn flynyddol yn y DU, ac mae mwyafrif llethol o'r rheini yn marw o'r un pethau - afeiechydon yn ymwneud a chylchrediad, cancr neu anadlu sy'n lladd tua 70% o bobl. 3% yn unig sy'n marw o ganlyniad i unrhyw beth ag eithrio afiechyd naturiol. 'Dydi'r pethau sy'n poeni llawer o bobl ddim yn debygol o'u lladd nhw - llofruddiaeth, damweiniau car, damweiniau awyren, gor ddefnydd o gyffuriau ac alcohol, boddi, dal afiechydon heintys, mellt, anifeiliaid gwyllt.

Ond 'tydi ystadegau yn bethau rhyfeddol dywedwch?