Etholiadau lleol rhan 3 - dinasoedd mawr y De

Roedd yr etholiadau lleol rhai siomedig i'r Blaid Lafur yn Abertawe, yn sal iddynt yng Nghasnewydd ac yn drychineb di gymysg yng Nghaerdydd. Wele'r ffigyrau moel:

Abertawe:
Llafur - 30 (-2)
Ceidwadwyr - 4 (-)
Democratiaid Rhyddfrydol - 23 (+3)
Plaid Cymru - 1 (-3)
Eraill - 14 (+2)

Casnewydd:
Llafur - 19 (-8)
Ceidwadwyr - 17 (+5)
Democratiaid Rhyddfrydol - 6 (+3)
Plaid Cymru - 1 (+1)
Eraill - 1 (+1)

Caerdydd:
Llafur - 13 (-14)
Ceidwadwyr - 17 (+7)
Democratiaid Rhyddfrydol - 35 (+3)
Plaid Cymru - 7 (+3)
Eraill - 3 (+1)

Mae'n werth aros am ennyd gyda'r sefyllfa yng Nghaerdydd. Ychydig dros bedair blynedd yn ol roedd tri chwarter y seddi yn perthyn i Lafur - erbyn heddiw mae'r ffracsiwn yn is na chwarter. Mae'r cwymp yma ar lefel lleol yn rhyfeddol - ac yn ymylu ar fod yn unigryw yn hanes llywodraeth leol yng Nghymru.

Ceir naw sedd seneddol oddi fewn i ffiniau'r tri chyngor - Dwyrain a Gorllewin Casnewydd, Dwyrain a Gorllewin Abertawe a Gwyr, Gogledd, Gorllewin a Chanol Caerdydd a De Chaerdydd a Phenarth. Nid sedd drefol ydi'r rhan helaethaf o Wyr mewn gwirionedd, ac yn yr ystyr yna mae'n dra gwahanol i'r wyth sedd arall.

O'r naw, mae Llafur yn dal wyth ar lefel San Steffan a saith ar lefel Cynulliad ar hyn o bryd. Gallwn gymryd y bydd y bydd cwymp yn y nifer o seddi o dan reolaeth y blaid honno ar y ddwy lefel yn tro nesaf (yn 2010 a 2011 mae'n debyg). Y cwestiwn ydi, faint o gwymp sy'n debygol o fod?

San Steffan: 'Dwi am gychwyn efo'r rhai hawdd. Bydd Llafur yn dal Dwyrain Abertawe, bydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn dal Canol Caerdydd a bydd y Toriaid yn cipio sedd Julie Morgan yng Ngogledd Caerdydd (mae hon eisoes wedi syrthio iddynt yn yr etholiadau Cynulliad).

15% o fwyafrif sydd gan Paul Flynn yng Ngorllewin Casnewydd tros y Toriaid. Dwi ddim yn meddwl bod hyn yn ddigon iddo ddal y sedd - ac mae'n debyg y bydd y Ceidwadwyr yn ennill sedd yma. Er bod mwy o fwyafrif gan Lafur (tros y Democratiaid Rhyddfrydol y tro hwn) yn Nwyrain y ddinas ar lefel San Steffan (21.5%) daethant yn nes at golli'r sedd yn etholiadau'r Cynulliad. Serch hynny dwi ddim yn disgwyl iddynt golli hon yn yr etholiad cyffredinol, er bydd yn agos. Os byddant yn colli, y Toriaid ac nid y Democratiaid Rhyddfrydol fydd yn elwa.

Dim ond 13% ydi mantais Alan Williams tros y Democratiaid Rhyddfrydol yng Ngorllewin Abertawe. Yr unig beth a allai ei achub ydi os bydd pleidlais y Democratiaid Rhyddfrydol a'r Toriaid yn glos. Byddwn yn rhyfeddu petai Alan Williams yn cael mwy na 35%. Gallai unrhyw un o'r tair plaid Brydeinig ennill, ond mae fy mhres ar y Democratiaid Rhyddfrydol ar hyn o bryd - nid bod gennyf fawr o hyder.

Dwi'n disgwyl i'r Toriaid gipio Gwyr gyda mwyafrif bach - mae'n anodd iawn dychmygu Llafur yn colli Gorllewin Abertawe ond yn dal Gwyr.

Y dyddiau yma mae'r bleidlais Lafur yn debyg iawn yn Ne a Gorllewin Caerdydd. Dylient ddal y ddwy - gyda mwyafrif bach - ond os oes pleidleisio tactegol o unrhyw fath yn eu herbyn byddant yn colli i'r Toriaid yn y ddau achos.

Beth bynnag, dyna fy namcaniaethu i ar sail yr etholiadau lleol. Os ydym yn edrych ar y pol diweddaraf (gweler isod) bydd Llafur yn colli pob dim ag eithrio Dwyrain Abertawe. 'Dwi ddim yn meddwl y bydd pethau cweit cyn waethed a hynny.

Felly'r sgor fydd Llafur 4, Toris 3, Dem Rhydd 2 - er gallai Llafur fod i lawr i 2 a'r Toriaid i fyny i 5.

Bydd pethau'n wahanol yn etholiadau'r Cynulliad:

Gogledd Caerdydd: Toriaid.
Dwyrain Abertawe: Llafur.
Canol Caerdydd: Dem Rhydd.
Gorll Casnewydd: Toriaid.
Dwyrain Casnewydd: Dem Rhydd.
Gorllewin Abertawe: Dem Rhydd.
Gwyr: Toriaid.
Gorllewin Caerdydd: Plaid Cymru. Does gen i ddim hyder mawr wrth ddarogan hyn, ond dwi'n gweld Gorllewin Caerdydd yn dod yn sedd debyg i Aberconwy neu Ddwyrain Caerfyrddin / De Penfro mewn etholiadau Cynulliad - hollt tair ffordd. Ar sail yr etholiadau lleol byddai'r Blaid yn agos iawn at gipio'r sedd, ac ni fyddai 'r Toriaid yn y ras. Dwi'n credu fy mod yn gywir i ddweud mai'r Blaid a gafodd y mwyaf o bleidleisiau o'r pedair plaid yn yr etholaeth yn yr etholiadau lleol.
De Caerdydd / Penarth: Llafur - o drwch blewyn tros y Toriaid.

Felly:

Llafur - 2
Toriaid - 3
Dem Rhydd - 3
Plaid Cymru - 1

Pol You Gov - y goblygiadau posibl yng Nghymru

Wele safwe arbennig Martin Baxter

Os ydym yn teipio 47 ym mocs y Toriaid, 23 ym mocs Llafur ac 18 ym mocs y Democratiaid Rhyddfrydol (canlyniadau pol YouGov y Daily Telegraph heddiw) cawn y rhestr isod o seddi a fyddai'n newid dwylo.

'Dwi wedi duo'r seddi hynny sydd yng Nghymru. 'Dydi'r polau Prydeinig na gwefan Martin Baxter ddim yn cymryd pleidleiswyr y pleidiau cenedlaetholgar i ystyriaeth wrth gwrs, felly mae mwy o ansicrwydd yn perthyn i'r rhagolygon yng Nghymru a'r Alban.

Aberconwy CON gain from LAB : Betty Williams
Aberdeen South CON gain from LAB : Anne Begg
Alyn and Deeside CON gain from LAB : Mark Tami
Amber Valley CON gain from LAB : Judy Mallaber
Angus CON gain from NAT : Michael Weir
Arfon NAT gain from LAB : Unknown (changed seat)
Argyll and Bute CON gain from LIB : Alan Reid
Ashfield CON gain from LAB : Geoff Hoon
Ayr Carrick and Cumnock CON gain from LAB : Sandra Osborne
Ayrshire Central CON gain from LAB : Brian Donohoe
Ayrshire North and Arran CON gain from LAB : Katy Clark
Barrow and Furness CON gain from LAB : John Hutton
Basildon South and East Thurrock CON gain from LAB : Angela Smith
Bassetlaw CON gain from LAB : John Mann
Bath CON gain from LIB : Don Foster
Batley and Spen CON gain from LAB : Mike Wood
Battersea CON gain from LAB : Martin Linton
Bedford CON gain from LAB : Patrick Hall
Berwickshire, Roxburgh and Selkirk CON gain from LIB : Michael Moore
Birmingham Edgbaston CON gain from LAB : Gisela Stuart
Birmingham Hall Green CON gain from LAB : Roger Godsiff
Birmingham Northfield CON gain from LAB : Richard Burden
Birmingham Selly Oak CON gain from LAB : Stephen McCabe
Bishop Auckland CON gain from LAB : Helen Goodman
Blackburn CON gain from LAB : Jack Straw
Blackpool North and Cleveleys CON gain from LAB : Joan Humble
Blackpool South CON gain from LAB : Gordon Marsden
Bolton North East CON gain from LAB : David Crausby
Bolton West CON gain from LAB : Ruth Kelly
Bradford East CON gain from LAB : Terry Rooney
Bradford South CON gain from LAB : Gerry Sutcliffe
Bradford West CON gain from LAB : Marsha Singh
Brecon and Radnorshire CON gain from LIB : Roger Williams
Brent North CON gain from LAB : Barry Gardiner
Brentford and Isleworth CON gain from LAB : Ann Keen
Bridgend CON gain from LAB : Madeleine Moon
Brigg and Goole CON gain from LAB : Ian Cawsey
Brighton Kemptown CON gain from LAB : Desmond Turner
Brighton Pavilion CON gain from LAB : David Lepper
Bristol East CON gain from LAB : Kerry McCarthy
Bristol North West CON gain from LAB : Doug Naysmith
Broxtowe CON gain from LAB : Nick Palmer
Burnley CON gain from LAB : Kitty Ussher
Burton CON gain from LAB : Janet Dean
Bury North CON gain from LAB : David Chaytor
Bury South CON gain from LAB : Ivan Lewis
Calder Valley CON gain from LAB : Christine McCafferty
Camborne and Redruth CON gain from LIB : Julia Goldsworthy
Cannock Chase CON gain from LAB : Tony Wright
Cardiff North CON gain from LAB : Julie Morgan
Cardiff South and Penarth CON gain from LAB : Alun Michael
Cardiff West CON gain from LAB : Kevin Brennan
Carlisle CON gain from LAB : Eric Martlew
Carmarthen West and Pembrokeshire South CON gain from LAB : Nick Ainger
Carshalton and Wallington CON gain from LIB : Tom Brake
Ceredigion NAT gain from LIB : Mark Williams
Chatham and Aylesford CON gain from LAB : Jonathan Shaw
Cheadle CON gain from LIB : Patsy Calton
Cheltenham CON gain from LIB : Martin Horwood
Chester, City of CON gain from LAB : Christine Russell
Chippenham CON gain from LIB : Unknown (new seat)
Chorley CON gain from LAB : Lindsay Hoyle
Cleethorpes CON gain from LAB : Shona McIsaac
Clwyd South CON gain from LAB : Martyn Jones
Colchester CON gain from LIB : Bob Russell
Colne Valley CON gain from LAB : Kali Mountford
Copeland CON gain from LAB : Jamie Reed
Corby CON gain from LAB : Phil Hope
Cornwall North CON gain from LIB : Dan Rogerson
Cornwall South East CON gain from LIB : Colin Breed
Coventry North West CON gain from LAB : Geoffrey Robinson
Coventry South CON gain from LAB : Jim Cunningham
Crawley CON gain from LAB : Laura Moffatt
Crewe and Nantwich CON gain from LAB : Gwyneth Dunwoody
Croydon Central CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Dagenham and Rainham CON gain from LAB : Jon Cruddas
Darlington CON gain from LAB : Alan Milburn
Dartford CON gain from LAB : Howard Stoate
Delyn CON gain from LAB : David Hanson
Derby North CON gain from LAB : Bob Laxton
Derbyshire North East CON gain from LAB : Natascha Engel
Derbyshire South CON gain from LAB : Mark Todd
Devon North CON gain from LIB : Nick Harvey
Devon West and Torridge CON gain from LIB : Unknown (changed seat)
Dewsbury CON gain from LAB : Shahid Malik
Don Valley CON gain from LAB : Caroline Flint
Dorset Mid and Poole North CON gain from LIB : Annette Brooke
Dorset South CON gain from LAB : Jim Knight
Dover CON gain from LAB : Gwyn Prosser
Dudley North CON gain from LAB : Ian Austin
Dudley South CON gain from LAB : Ian Pearson
Dulwich and West Norwood CON gain from LAB : Tessa Jowell
Dumfries and Galloway CON gain from LAB : Russell Brown
Durham, City of LIB gain from LAB : Roberta Blackman-Woods
Ealing Central and Acton CON gain from LAB : Andrew Slaughter
Ealing North CON gain from LAB : Stephen Pound
East Lothian CON gain from LAB : Anne Picking
Eastleigh CON gain from LIB : Christopher Huhne
Edinburgh North and Leith CON gain from LAB : Mark Lazarowicz
Edinburgh South CON gain from LAB : Nigel Griffiths
Edinburgh South West CON gain from LAB : Alistair Darling
Ellesmere Port and Neston CON gain from LAB : Andrew Miller
Elmet and Rothwell CON gain from LAB : Colin Burgon
Eltham CON gain from LAB : Clive Efford
Erewash CON gain from LAB : Liz Blackman
Erith and Thamesmead CON gain from LAB : John Austin
Exeter CON gain from LAB : Ben Bradshaw
Feltham and Heston CON gain from LAB : Alan Keen
Gedling CON gain from LAB : Vernon Coaker
Gloucester CON gain from LAB : Parmjit Dhanda
Gower CON gain from LAB : Martin Caton
Great Grimsby CON gain from LAB : Austin Mitchell
Great Yarmouth CON gain from LAB : Tony Wright
Guildford CON gain from LIB : Unknown (changed seat)
Halesowen and Rowley Regis CON gain from LAB : Sylvia Heal
Halifax CON gain from LAB : Linda Riordan
Hammersmith CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Hampstead and Kilburn CON gain from LIB : Unknown (changed seat)
Harlow CON gain from LAB : Bill Rammell
Harrow East CON gain from LAB : Tony McNulty
Harrow West CON gain from LAB : Gareth Thomas
Hastings and Rye CON gain from LAB : Michael Foster
Hendon CON gain from LAB : Andrew Dismore
Hereford and South Herefordshire CON gain from LIB : Paul Keetch
Heywood and Middleton CON gain from LAB : Jim Dobbin
High Peak CON gain from LAB : Tom Levitt
Holborn and St Pancras CON gain from LAB : Frank Dobson
Hove CON gain from LAB : Celia Barlow
Huddersfield CON gain from LAB : Barry Sheerman
Hyndburn CON gain from LAB : Greg Pope
Ilford South CON gain from LAB : Mike Gapes
Ipswich CON gain from LAB : Chris Mole
Islington South and Finsbury LIB gain from LAB : Emily Thornberry
Keighley CON gain from LAB : Ann Cryer
Kingswood CON gain from LAB : Roger Berry
Lancashire West CON gain from LAB : Rosie Cooper
Lancaster and Fleetwood CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Leeds North East CON gain from LAB : Fabian Hamilton
Leeds North West CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Leicester South CON gain from LAB : Peter Soulsby
Leicester West CON gain from LAB : Patrica Hewitt
Leicestershire North West CON gain from LAB : David Taylor
Lewisham East CON gain from LAB : Bridget Prentice
Lewisham West and Penge CON gain from LAB : Jim Dowd
Leyton and Wanstead CON gain from LAB : Harry Cohen
Lincoln CON gain from LAB : Gillian Merron
Loughborough CON gain from LAB : Andy Reed
Luton North CON gain from LAB : Kelvin Hopkins
Luton South CON gain from LAB : Margaret Moran
Middlesbrough South and Cleveland East CON gain from LAB : Ashok Kumar
Milton Keynes North CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Milton Keynes South CON gain from LAB : Phyllis Starkey
Moray CON gain from NAT : Angus Robertson
Morecambe and Lunesdale CON gain from LAB : Geraldine Smith
Morley and Outwood CON gain from LAB : Colin Challen
Newcastle-under-Lyme CON gain from LAB : Paul Farrelly
Newport East CON gain from LAB : Jessica Morden
Newport West CON gain from LAB : Paul Flynn
Newton Abbot CON gain from LIB : Richard Younger-Ross
Northampton North CON gain from LAB : Sally Keeble
Northampton South CON gain from LAB : Unknown (changed seat)
Norwich North CON gain from LAB : Ian Gibson
Norwich South CON gain from LAB : Charles Clarke
Nottingham East CON gain from LAB : John Heppell
Nottingham South CON gain from LAB : Alan Simpson
Nuneaton CON gain from LAB : Bill Olner
Ochil and South Perthshire CON gain from LAB : Gordon Banks
Oldham East and Saddleworth CON gain from LAB : Phil Woolas
Oldham West and Royton CON gain from LAB : Michael Meacher
Oxford East CON gain from LAB : Andrew Smith
Oxford West and Abingdon CON gain from LIB : Evan Harris
Pendle CON gain from LAB : Gordon Prentice
Penistone and Stocksbridge CON gain from LAB : Angela Smith
Perth and North Perthshire CON gain from NAT : Peter Wishart
Plymouth Moor View CON gain from LAB : Alison Seabeck
Plymouth Sutton and Devonport CON gain from LAB : Linda Gilroy
Poplar and Limehouse CON gain from LAB : Jim Fitzpatrick
Portsmouth North CON gain from LAB : Sarah McCarthy-Fry
Portsmouth South CON gain from LIB : Mike Hancock
Preston CON gain from LAB : Mark Hendrick
Pudsey CON gain from LAB : Paul Truswell
Reading West CON gain from LAB : Martin Salter
Redditch CON gain from LAB : Jacqui Smith
Renfrewshire East CON gain from LAB : Jim Murphy
Ribble South CON gain from LAB : David Borrow
Richmond Park CON gain from LIB : Susan Kramer
Romsey and Southampton North CON gain from LIB : Sandra Gidley
Rossendale and Darwen CON gain from LAB : Janet Anderson
Rother Valley CON gain from LAB : Kevin Barron
Scunthorpe CON gain from LAB : Elliot Morley
Sefton Central CON gain from LAB : Claire Curtis-Thomas
Sheffield Hallam CON gain from LIB : Nick Clegg
Sherwood CON gain from LAB : Paddy Tipping
Slough CON gain from LAB : Fiona Mactaggart
Solihull CON gain from LIB : Lorely Burt
Somerset North East CON gain from LAB : Dan Norris
Somerton and Frome CON gain from LIB : David Heath
Southampton Itchen CON gain from LAB : John Denham
Southampton Test CON gain from LAB : Alan Whitehead
Southport CON gain from LIB : John Pugh
St Austell and Newquay CON gain from LIB : Unknown (new seat)
Stafford CON gain from LAB : David Kidney
Stalybridge and Hyde CON gain from LAB : James Purnell
Stevenage CON gain from LAB : Barbara Follett
Stirling CON gain from LAB : Anne McGuire
Stockport CON gain from LAB : Ann Coffey
Stockton South CON gain from LAB : Dari Taylor
Stoke-on-Trent South CON gain from LAB : Robert Flello
Stourbridge CON gain from LAB : Lynda Waltho
Stretford and Urmston CON gain from LAB : Beverley Hughes
Stroud CON gain from LAB : David Drew
Sunderland Central CON gain from LAB : Bill Etherington
Sutton and Cheam CON gain from LIB : Paul Burstow
Swansea West CON gain from LAB : Alan Williams
Swindon North CON gain from LAB : Michael Wills
Swindon South CON gain from LAB : Anna Snelgrove
Tamworth CON gain from LAB : Brian Jenkins
Taunton Deane CON gain from LIB : Jeremy Browne
Telford CON gain from LAB : David Wright
Thurrock CON gain from LAB : Andrew Mackinlay
Tooting CON gain from LAB : Sadiq Khan
Torbay CON gain from LIB : Adrian Sanders
Truro and Falmouth CON gain from LIB : Matthew Taylor
Tynemouth CON gain from LAB : Alan Campbell
Vale of Clwyd CON gain from LAB : Chris Ruane
Vale of Glamorgan CON gain from LAB : John Smith
Wakefield CON gain from LAB : Mary Creagh
Wallasey CON gain from LAB : Angela Eagle
Walsall North CON gain from LAB : David Winnick
Walsall South CON gain from LAB : Bruce George
Warrington South CON gain from LAB : Helen Southworth
Warwick and Leamington CON gain from LAB : James Plaskitt
Warwickshire North CON gain from LAB : Mike O'Brien
Watford CON gain from LAB : Claire Ward
Waveney CON gain from LAB : Bob Blizzard
Weaver Vale CON gain from LAB : Mike Hall
Westminster North CON gain from LAB : Karen Buck
Westmorland and Lonsdale CON gain from LIB : Tim Farron
Wirral South CON gain from LAB : Ben Chapman
Wolverhampton North East CON gain from LAB : Ken Purchase
Wolverhampton South West CON gain from LAB : Robert Marris
Worcester CON gain from LAB : Michael Foster
Workington CON gain from LAB : Tony Cunningham
Worsley and Eccles South CON gain from LAB : Barbara Keeley
Wrexham CON gain from LAB : Ian Lucas
Wyre Forest CON gain from MIN : Dr Richard Taylor
Ynys Mon NAT gain from LAB : Albert Owen
York Central CON gain from LAB : Hugh Bayley
York Outer CON gain from LIB : Unknown (changed seat)

Cymro, Sais ta Phrydeiniwr?

Pob blwyddyn bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn rhyddhau data sy'n ymwneud ag addysg. Gweler yma.

Un darn digon difyr o wybodaeth a geir ydi cenedligrwydd plant (yn ol diffiniad y rhieni). Pan fydd plant yn cael eu cofrestru mewn ysgol gofynir i'r rhieni ddiffinio cenedligrwydd eu plentyn - mae Cymro, Sais a Phrydeiniwr ymysg y dewisiadau a geir (Gwyddel neu Albanwr ac Eraill ydi'r lleill).

Wele ganlyniadau 2007 wedi eu dosbarthu ar sail y pobl sy'n diffinio eu plant fel Cymry ar sail etholaethau seneddol.

Blaenau Gwent 83.1%
Ogwr 83%
Rhondda 82.7%
Castell Nedd 80.7%
Cwm Cynon 79.8%
Islwyn 78.4%
Caerffili 77.6%
Aberafon 76%
Arfon 75.8%
Pontypridd 74.5%
Merthyr 74.1%
Meirion Dwyfor 72.8%
Penybont 67.7%
Gogledd Caerdydd 67.5%
Llanelli 67.1%
Gwyr 64%
Dwyrain Caerfyrddin Dinefwr 63.7%
Torfaen 63.7%
Ceredigion 63.2%
Ynys Mon 63%
Preseli Penfro 60.4%
Gorllewin Caerdydd 60.6%
Gorllewin Caerfyrddin De Penfro 58.4%
De Caerdydd a Phenarth 57.9%
Aberconwy 57.2%
Canol Caerdydd 55.1%
Brycheiniog a Maesyfed 52.2%
Bro Morgannwg 52%
Dwyrain Abertawe 51.7%
Wrecsam 49.5%
Dyffryn Clwyd 48.8%
Gorllewin Abertawe 48.1%
De Clwyd 47.5%
Gorllewin Casnewydd 47.4%
Delyn 44.3%
Gorllewin Clwyd 44.2%
Dwyrain Casnewydd 42.8%
Trefaldwyn 41.3%
Mynwy 33.8%
Alyn a Glanau Dyfrdwy 20.5%

Rwan mae pobl am weld eu harwyddocad eu hunain i rai o'r ffigyrau. Dyma rhai o'r pethau sy'n fy nharo fi.

- mae rhai o'r etholaethaf mwyaf Saesneg o ran iaith ymysg y mwyaf Cymreig o ran ymdeimlad o genedligrwydd.
- mae rhai o etholaethau mwyaf difreintiedig y Deyrnas Gyfunol yn agos iawn i ben y rhestr.
- ceir perthynas rhwng y ffigyrau a refferendwm datganoli 1997 - tuedda'r ardaloedd a bleidleisiodd Ia i fod yn uchel ar y rhestr.
- mae'n gryn syndod i mi bod Caerdydd yn uwch nag Abertawe - er ei fod yn cadarnhau'r argraff rwyf yn ei chael bod newid sylweddol wedi bod yn agwedd trigolion y brif ddinas at eu cenedligrwydd ers sefydlu'r Cynulliad Cenedlaethol yn y ddinas.
- mae'n syndod i mi mai Gogledd Caerdydd - ardal gyfoethocaf y ddinas o ddigon yw'r uchaf. Does yna'r un o etholaethau'r Gorllewin ag eithrio Arfon a Meirion Dwyfor gyda ffigyrau uwch.
- ychydig mae'n debyg gen i a fyddai wedi disgwyl y byddai canrannau Llanelli yn uwch na rhai Dwyrain Caerfyrddin Dinefwr.
- mae Alyn a Glanau Dyfrdwy'n isel iawn ar y rhestr, yn wir mae mwy yn honni eu bod yn Saeson na sy'n dweud eu bod yn Gymry yma.
- mae ffigyrau Delyn mymryn yn uwch na rhai Gorllewin Clwyd.

Y cythral canu - steil Glasgow

Treuliais ddiwrnod neu ddau yn yr Alban tros y gwyliau hanner tymor. Cefais fy hun un prynhawn – prynhawn Sadwrn rownd derfynol cwpan yr Alban fel mae’n digwydd – ym marchnad enwog y Barrowlands ychydig i'r dwyrain o ganol y ddinas.

Un o nodweddion anisgwyl y farchnad ydi’r tafarnau sy’n ei hamgylchu – maent yn dafarnau y gellir eu disgrifio am wn i fel tafarnau Celtic. Celtic, wrth gwrs ydi un o ddau glwb pel droed mawr Glasgow, Rangers ydi’r llall. Mae'r Barrowlands wedi ei leoli ar y brif ffordd o ganol y ddinas i Parkhead, neu Celtic Park. Ceir clybiau eraill yn y ddinas wrth gwrs, ond stori arall ydi honno. Beth bynnag, clwb sy’n cael ei gefnogi gan Babyddion y ddinas ydi Celtic, ac mae llawer iawn o Babyddion yn Glasgow, fel yng ngweddill Gorllewin yr Alban. Mae Celtic hefyd yn boblogaidd iawn yn yr Iwerddon – yn y De a’r Gogledd.

Ceir hen hollt secteraidd yng Ngorllewin yr Alban sy’n dyddio o’r cyfnod Tuduraidd, ac achosodd hyn gryn dywallt gwaed o bryd i’w gilydd. Y digwyddiad mwyaf enwog mae’n debyg oedd cyflafan Glencoe ym 1692 pan laddwyd aelodau o'r llwyth Pabyddol Clan MacDonald gan lwyth Protestanaidd o’r enw’r Clan Campbell.

Cafodd yr hollt hwnnw ei atgyfnerthu yn sylweddol yn ystod y ddeunawfed ganrif pan symudodd degau o filoedd o Wyddelod Pabyddol i Orllewin yr Alban, gan gynyddu'n sylweddol yn y blynyddoedd yn dilyn Gorta Mór yn Iwerddon pan adawodd cyfran sylweddol o’r Pabyddion (a’r Iwerddon Babyddol, Wyddelig ei hiaith a ddryllwyd gan y newyn) a oroesodd y wlad i bedwar ban byd. Symudodd llawer i Orllewin yr Alban gan newid y cydbwysedd secteraidd yn sylweddol. Ar uchafbwynt yr allfudo mawr mae'n debyg bod 8,000 o Wyddelod yn cyrraedd Glasgow yn wythnosol.

Ers hynny mae cysylltiad agos wedi bod rhwng Iwerddon, ac yn arbennig Gogledd Iwerddon a Gorllewin yr Alban, ac mae gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon wedi dylanwadu ar agweddau ar fywyd a gwleidyddiaeth mewn trefi a dinasoedd megis Glasgow. Er enghraifft, yn Glasgow y ganwyd James Connolly, ac yn yr un ddinas y ganwyd rhai o arweinwyr modern Sinn Fein – Pat Doherty er enghraifft. Mae acen Gogledd Iwerddon i’w chlywed yn eithaf mynych mewn tafarnau Pabyddol yn Glasgow. Mae’n debyg mai lleiafrif o Babyddion Gogledd Iwerddon sydd heb nain neu daid wedi ei geni / eni yn yr Alban. Mae cyfenwau Albanaidd yn gyffredin iawn yng Ngogledd Iwerddon, yn union fel mae cyfenwau Gwyddelig yn gyffredin yng Ngorllewin yr Alban.

Beth bynnag, yn ol at dafarnau Celtic ardal y Barrows. Ar yr olwg gyntaf maent yn ymdebygu i dafarnau mewn ardaloedd dinesig dosbarth gweithiol, Pabyddol yng Ngogledd Iwerddon, lle mae’r tafarnau yn adlewyrchu daliadau gwleidyddol y sawl sy’n eu defnyddio. Digon o faneri y tu mewn a’r tu allan – rhai disgwyledig megis y tricolor, rhai llai disgwyledig megis baneri Gwlad y Basg, Paleisteina neu’r estelada Gatalanaidd yn ogystal a rhai a sy’n amlwg yn cael eu chwifio i wylltio gwrthwynebwyr gwleidyddol (baner yr Ariannin yn hongian y tu allan i dafarn ar brif ffordd brysur er enghraifft). Digon o bariffenalia Celtic ar y muriau a’r nenfwd ac ambell i lun o eiconau Gweriniaethol, ymprydwyr newyn yr 80au a chopi o'r proclomasiwn a ddarllenwyd gan Pádraig Pearse ar risiau’r GPO yn ol yn 1916 er enghraifft – testun sy’n ymylu ar fod yn sanctaidd yn y traddodiad Gweriniaethol.

Yr hyn oedd yn drawiadol am dafarnau’r Barrows fodd bynnag oedd y ffordd roedd eu selogion yn ymddwyn. Wedi i’r rownd derfynol ddod i ben (gyda Rangers yn ennill yn erbyn Queen of the South – canlyniad na achosodd lawenydd) aeth pawb ati i wneud yr hyn y byddant yn ei wneud pan nad oes gem bel droed i’w gwylio – canu. Un math o gan yn unig oedd yn cael ei chanu – un wedi ei chymryd o’r traddodiad canu gwerin Gweriniaethol. Caneuon rebel ydi'r term am wn i. Mae’n debyg bod canoedd o ganeuon yn syrthio i’r traddodiad hwn, ac mae’n draddodiad sy’n mynd yn ol rhyw ddau gan mlynedd. Ceir caneuon sydd wedi eu cyfansoddi yn sgil pob rhyfel Gwereniaethol – o gyfnod gwrthryfel mawr yr United Irishmen yn 1798 i’r rhyfel a ddaeth i ben yng nghanol y ddegawd diwethaf.



Bairds Bar, Glasgow. Gallwch ddisgwyl treulio trwy gyda'r nos yn gwrando ar ganeuon rebel yma.



Y Peadar O'Donnell, Waterloo Street Derry. Rydych yn llai tebygol o lawer i glywed y ffasiwn beth yma.

Yn amlach na pheidio bydd criw yn eistedd yn agos at ei gilydd ac yn gweithio eu ffordd o un gan i’r llall, cyn symud ymlaen i dafarn arall. Weithiau bydd mwy nag un criw yn gwneud yr un peth, ond yn canu can wahanol, ac felly’n cystadlu yn erbyn ei gilydd. Mewn rhai criwiau ceir cryn amrywiaeth o ran oedran – gyda’r ieuengaf prin ddigon hen i fod mewn tafarn a’r hynaf yn eu saithdegau. Roedd rhai o ddefodau Gogledd Iwerddon yn cael eu dilyn i’r llythyren. Er enghraifft os ydi enw’r ymprydiwr newyn, Bobby Sands yn cael ei ynghanu’n gyhoeddus yn ardaloedd Pabyddol Gogledd Iwerddon, bydd pawb yn yr ystafell yn sefyll a churo dwylo. Roedd y ddefod bach yma’n cael ei dilyn i’r llythyren. Mae hyn yn ffordd rhyfedd iawn o dreulio amser hamdden i Albanwr.

Yr hyn sy’n ddiddorol ydi nad ydi’r ffordd yma o dreulio noswaith yn gyffredin yng Ngogledd Iwerddon. Yn sicr, cenir ambell i gan o’r math yma ar ddiwedd noswaith, a bydd tafarnau yn cyflogi bandiau sy’n arbenigo mewn canu Gweriniaethol weithiau. Ond, pan mae pobl yn mynd allan i dafarnau, maent yn gwneud hynny mewn ffordd sy’n debyg i’r arfer yng Nghaernarfon, Crewe neu Poole. Maent yn mynd allan i sgwrsio, chware pwl, fflyrtio, dawnsio neu beth bynnag. Mae dyn yn fwy tebyg o glywed Johnny Cash ar sgrechflwch yn Crossmaglen na'r Wolfe Tones.

Dydi’r gwahaniaethau ddim yn peidio yna. Er bod cysylltiadau cryf rhwng Gorllewin yr Alban a Gogledd Iwerddon fel y trafodwyd uchod, dim ond ar leiafrif bach iawn o Albanwyr y cafodd y rhyfel hir yn y Gogledd effaith uniongyrchol. Ychydig iawn, iawn o Albanwyr a garcharwyd neu a laddwyd, ni ffrwydrodd y rhyfel ar strydoedd Glasgow, a dweud y gwir nid oedd unrhyw weithred o ryfel yn yr Alban fwy na Chymru. Bydd selogion tafarnau'r Barrows yn gwisgo crysau T sy'n mynegi cefnogaeth i'r IRA, ac yn llafarganu sloganau i fynegi cefnogaeth o'r fath. Bydd hyn yn digwydd mewn digwyddiadau gwleidyddol yng Ngogledd Iwerddon, a ceir tystiolaeth o bresenoldeb yr IRA ym mhob tref hyd heddiw, ond dydi ymddygiad o'r fath ddim yn gyffredin pan mae pobl yn hamddena.

Mae rhannau o Ogledd Iwerddon, y stadau tai ar gyrion y Lower Falls er enghraifft, lle mae’r rhyfel wedi effeithio’n uniongyrchol ac yn ddistrywgar ar fywyd fwy neu lai bawb. Ychydig iawn, iawn o bobl mewn llefydd felly sydd heb rhyw berthynas agos neu’i gilydd wedi ei ladd, ei anafu neu ei garcharu am gyfnod maith. Cafodd llawer iawn o deuluoedd, y mwyafrif mae'n debyg y profiad o gael y lluoedd diogelwch yn torri i mewn i’w tai ac yn eu harchwilio yn oriau man y bore.

Mae’r rhan fwyaf o ‘Weriniaethwyr’ yr Alban yn pleidleisio i blaid unoliaethol. Y Blaid Lafur ydi plaid mwyafrif Pabyddion Gorllewin yr Alban. Mae Protestaniaid yn llawer mwy tebygol o bleidleisio i’r SNP. ‘Dydi’r ddelwedd anymunol ond gogleisiol o Gordon Brown yn lapio ei hun mewn Jac yr Undeb ddim yn ymddangos i fod yn broblem fawr yn y byd rhyfedd yma. Mae'r bleidlais Babyddol yn gydadran greiddiol o'r glymblaid o elfennau yng nghymdeithas yr Alban sydd wedi sicrhau degawdau o oruwchafiaeth y Blaid Lafur. Go brin ei bod yn ormodiaeth i ddweud mai Plaid Lafur yr Alban ydi'r prif rym sy'n sefyll rhwng yr Alban a'i hannibyniaeth. Mae Pabyddion Gogledd Iwerddon yn ddi eithriad bron yn pleidleisio i bleidiau sy'n wrthwynebus i'r Undeb.

'Dydi hi ddim yn anodd egluro'r ddeuoliaeth yma, os ydym yn ceisio deall agweddau ac ymddygiad Pabyddion dosbarth gweithiol yn yr ardaloedd hyn mewn termau hunaniaeth yn hytrach na mewn termau gwleidyddol. Ffordd eithafol braidd o atgyfnerthu hunaniaeth sydd mewn rhai ffyrdd yn eithaf bregus ydi'r arfer o ganu, ac ail ganu caneuon rebel, ac ymddwyn mewn ffordd sydd mewn gwirionedd yn barodi o batrwm ymddygiad pobl ym Melffast a Derry. Gwedd arall ar y dosbarthiadau Gwyddelig a'r clybiau GAA sy'n gyffredin yn yr Alban hyd heddiw ydyw. I rhyw raddau mae tebygrwydd rhwng cymanfa ganu yn yr America a sesiwn o ganu caneuon Gwereniaethol gan griw o Albanwyr meddw yn Glasgow.

Daw hyn a ni yn ol atom ni ein hunain (fel pob cyfraniad yn y blog hwn erbyn meddwl). Mae'n drawiadol nad ydi'r ymdeimlad o hunaniaeth Gymreig yn goroesi yn aml ymysg Cymry sydd wedi eu magu y tu hwnt i ffiniau Cymru. Mae hyn yn dra gwahanol i hunaniaeth Gwyddelig y tu hwnt i'r Iwerddon. Bydd hwnnw'n aml yn goroesi am ganrifoedd.

Yn ddi amau ceir eithriadau - mae goroesiad y Gymraeg yn y Wladfa yn esiampl nodedig. Gall y rhan fwyaf ohonom hefyd feddwl am unigolion sy'n siarad Cymraeg ac yn ystyried eu hunain yn Gymry, er eu bod wedi eu geni a'u magu mewn gwlad arall. Ond beth ddigwyddodd i'r degau o filoedd o Gymry Cymraeg o Ogledd Cymru a fudodd i Lerpwl yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Beth am yr holl Gymry a fudodd i Lundain o'r maes glo a'r Gymru wledig fel ei gilydd yn ystod yr un ganrif?

Mae'r ateb yn siwr o fod yn gymhleth - mewnol (o gefn gwlad i'r maes glo) oedd y rhan fwyaf o fudo Cymreig, doedd cyfraddau geni yng Nghymru ddim mor uchel ag oeddynt yn yr Iwerddon ac felly nid oedd y fath niferoedd yn symud. Ond eto mae'r cwestiwn yn aros - symudodd llawer iawn, iawn mwy o Gymry i Lerpwl nag aeth i'r Wladfa, ac eto yn Ne America mae hunaniaeth Gymreig wedi goroesi, tra'i fod wedi marw i bob pwrpas ychydig filltiroedd tros y ffin yn Lerpwl.

'Dwi ddim yn honni fy mod yn gwybod yr ateb i'r paradocs yma, ond hoffwn wneud cynnig arni. Byddwn yn arenwi pedair elfen gwahanol - ond dydyn nhw ddim yn gwahanol mewn gwirionedd, maent wedi eu cysylltu'n agos a'i gilydd:

(1) Chwyldro Diwydiannol. Cafodd y datblygiadau hanesyddol y byddwn yn eu galw yn chwyldro diwydiannol effaith ar y rhan fwyaf o ddigon o'r Cymry. Ni chafodd lawer o effaith ar y rhan fwyaf o Wyddelod. Arweiniodd hyn at newidiadau strwythurol pell gyrhaeddol mewn cymdeithas a gwleidyddiaeth yng Nghymru - newidiadau a'n gwnaeth yn fwy tebyg o lawer i Loegr nag oeddym cynt. Ni chafodd world view y rhan fwyaf o Wyddelod ei wyrdroi. O ganlyniad roedd yn haws i gymunedau Gwyddelig gadw hunaniaeth yn Lloegr a thu hwnt oherwydd bod gwahaniaethau yn eu canfyddiad sylfaenol o'r byd a'i bethau.

(2) Rhyfel a gwrthdaro. Mae traddodiadau milwrol cryf yn yr Iwerddon - mae un yng Nghymru hefyd, ond mae gwahaniaeth. Traddodiad o amddiffyn buddiannau'r Ymerodraeth Brydeinig a geir Nghymru. Mae traddodiad felly yn yr Iwerddon hefyd, ond mae traddodiad arall sy'n mynd yn ol ymhellach - un o ymladd yn erbyn Prydain ydi hwnnw. Ers creu'r Wladwriaeth Rydd yn y dau ddegau cynnar, dyma'r traddodiad swyddogol yn y 26 sir, a dyma'r traddodiad mae'r rhan fwyaf o Wyddelod ar hyd yr ynys a thu hwnt yn uniaethu efo fo. Atgyfnerthu hunaniaeth trwy dalu teyrnged i'r traddodiad yma mae canwyr tafarnau Glasgow.

(3) Crefydd. Mae'r rhan fwyaf o Wyddelod yn Babyddion, a Phrotestaniaid o gwahanol fathau ydym ni fel rheol. Mae mynychu man o addoliad yn dod a phobl at ei gilydd (yn union fel tafarnau). Tuedda addoldai penodol i ddenu pobl o gefndir penodol. Ceir rhai eglwysi heddiw sy'n dennu Pwyliaid, tra bod rhai eraill yn apelio at Babyddion cynhenid. Yn Glasgow byddai Pabyddion o'r Iwerddon yn mynychu rhai eglwysi, tra byddai Pabyddion o'r Ucheldiroedd neu'r Ynysoedd Gorllewinol yn mynychu rhai eraill. Mae ffocws cymunedol yn bwysig i boblogaethau sydd wedi eu gwasgaru - fel Pabyddion Glasgow a Chymry Llundain. Y broblem (yn y cyd destun hwn) efo'r enwadau Cymreig oedd eu bod yn gyfangwbl Gymraeg eu hiaith fel rheol. Felly pan na throsglwyddid iaith o un genhedlaeth i'r nesaf (ac nid yw'r Gymraeg yn cael ei throsglwyddo yn effeithiol trwy'r cenedlaethau yn yr unman ag eithrio rhannau daearyddol o Orllewin a Gogledd Cymru)byddai'r cyfarfod pob Sul yn dod i ben. Hefyd roedd cysylltiad rhwng crefydd a gwleidyddiaeth rhyngwladol yn y gorffennol. Yn y cyd destun yma byddai Gwyddelod yn cael eu dieithrio oddi wrth y wladwriaeth Brydeinig, tra byddai'r Cymry yn closio ati.

(4) Iaith. Rydym wedi cyffwrdd a hyn uchod, ac wedi nodi bod yr iaith yn gallu milwrio yn erbyn parhad ymwybyddiaeth Gymreig y sawl sy'n byw y tu allan i Gymru. Mae'r broblem yn ehangach. Mae llawer o sefydliadau Cymreig ag eithrio'r capel yn ddibynnol ar y Gymraeg i ryw raddau neu'i gilydd. Pan gollir yr iaith y tu allan i Gymru, collir yr ymdeimlad o fod yn Gymro hefyd - yn enwedig ag ystyried bod y Cymry yn debyg i'r Saeson mewn sawl ffordd arall.

Cyfarfod llawn cyntaf Cyngor Gwynedd

Heddiw roedd y cyngor newydd yn cyfarfod am y tro cyntaf.

Efallai ei bod yn addas i feddwl am y pleidwyr hynny nad oeddynt yno oherwydd iddynt golli eu seddi.

Byddwn yn hoffi meddwl y bydd y rhan fwyaf ohonynt o ddigon yn sefyll eto mewn pedair blynedd, ac yn cael eu hethol drachefn. Mae bron yn sicr y bydd yr awyrgylch gwleidyddol yn haws o lawer erbyn hynny. Ar ben hynny bydd Llais Gwynedd wedi cael cyfle i chwalu oddi tan bwysau paradocs ei fodolaeth ei hun - sef ei fod yn dennu pobl nad oes dim yn gyffredin ag eithrio eu casineb tuag at Blaid Cymru - pobl sydd yn aml (ond nid yn ddi eithriad wrth gwrs) o ansawdd isel iawn.

Er enghraifft collodd tri aelod o'r hen fwrdd, Dic Penfras, Dafydd Iwan a Tomos Ifans eu seddi. Fel gwleidyddion lleol mae'r tri ben ac ysgwydd yn well na'r sawl a etholwyd yn eu lle. Dangosodd y ddau cyntaf cryn ddewrder ac ymroddiad wrth hyrwyddo'r cynllun ail strwythuro ysgolion.

Mewn unrhyw etholiad cyffredin byddent wedi sgubo'r llawr gyda'u gwrthwynebwyr. Yr awyrgylch o hysteria oedd o gwmpas mewn rhai rhannau o'r sir oedd yn bennaf gyfrifol am y canlyniadau hyn. O symud yr hysteria etholiadol hwnnw ac o addasu ychydig ar ein naratif gwleidyddol, bydd canlyniadau'r etholiadau nesaf yn dra gwahanol.

Sut i ennill etholiadau - a sut i'w colli nhw

Mae sut i lwyddo yn etholiadol yn ei hanfod yn hollol syml - gellir torri'r holl broses i lawr i bump cam syml:

(1) Llunio 'stori wleidyddol' glir sy'n apelio at grwpiau cymharol fawr o bobl.
(2) Adnabod (identify) y bobl mae ein 'stori'n apelio atynt.
(3) Cysylltu efo'r bobl hynny.
(4) Cadw mewn cysylltiad rhwng etholiadau, ac yn ystod ymgyrchoedd etholiadol.
(5) Sicrhau eu bod yn pleidleisio ar ddiwrnod yr etholiad.

'Rwan mae gweithredu'r uchod yn fwy anodd wrth gwrs - ond mae'r broses yn hawdd iawn i'w hesbonio.

Y cam pwysicaf o ddigon ydi'r cyntaf. Os nad ydi'r naratif gwleidyddol yn apelio, neu'n rhy gymhleth mae pob un o'r camau eraill yn anodd.

Pa fath o naratif ddylai un y Blaid fod felly? Yn fy marn bach i mae'n mynd i amrywio o ardal i ardal.

Ar lefel cenedlaethol dylid creu stori o blaid sy'n rhoi Cymru'n gyntaf a sy'n cael llwyddiant wrth chwistrellu synnwyr cyffredin a gwerthoedd Cymreig i gyfundrefn sy'n cael ei harwain gan blaid sydd wedi methu yn y gorffennol, ac a fyddai o gael rhwydd hynt yn dilyn agenda Gordon Brown a Llafur Newydd yn methu eto.

Ar lefel lleol mae pethau'n dibynnu ar os ydi'r Blaid mewn grym neu beidio. Lle'r ydym mewn grym dylid cael stori o blaid genedlaethol sy'n gweinyddu yn effeithiol ac gwneud ei gorau glas i sefyll tros fuddiannau lleol - weithiau yn erbyn dymuniadau Caerdydd a Llundain, weithiau trwy ddefnyddio ei dylanwad cenedlaethol.

Lle nad ydym mewn grym, mae pethau'n hawdd mewn cyfnod lle ceir tocio gwirioneddol ar gyllidebau cynghorau. Dylem gael ein gweld fel plaid genedlaethol sydd yn wrthblaid yn lleol, ond a fyddai'n gwneud llawer gwell joban na'r criw sy'n rhedeg y sioe ar hyn o bryd.

Byddai'r stori yma'n gweithio'n well o lawer petai'r naratif genedlaethol o effeithlionrwydd mewn llywodraeth yn tarro deuddeg gyda'r etholwyr. Mae hyn hefyd yn wir am y stori a ddywedir mewn ardaloedd lle'r ydym yn rheoli.

Dyna pam mai llwyddiant y naratif cenedlaethol ydi'r elfen bwysicaf o hyn oll.

Y Blaid Lafur yn wynebu rhyfel mewnol ar ol dydd Iau

Yn ol Politicalbetting.com mae'n dra phosibl y bydd Alan Milburn yn herio Brown wedi i Lafur golli is etholiad Crew ddydd Iau (ac maent yn hollol sicr o'i cholli). Mae'r wefan hon yn gywir yn amlach o lawer na mae'n anghywir.

Mae dau gwestiwn sydd o ddiddordeb i genedlaetholwyr Cymreig yn codi o hyn:

(1) A fyddai cael Blairite yn gwneud mwy o ddrwg nag o les i Lafur yng Nghymru?

(2) Beth fyddai'n digwydd i gefnogaeth y Blaid Lafur yn yr Alban (mae eu cefnogaeth wedi bod yn fwy soled yno nag yma) petai'r Albanwr yn rhif 10 yn mynd?

Etholiadau lleol - rhan 2 - y Gorllewin

Y cynghorau sydd dan sylw yma ydi Ynys Mon, Gwynedd, Ceredigion, Penfro a Chaerfyrddin.

Dyma’r ffigyrau moel:

Ynys Mon:

Plaid Cymru 8 (+2), Llafur 5 (+5), Ceidwadwyr 2 (+1) Democratiaid Rhyddfrydol 2 (+1), Eraill 23 (-9).

Gwynedd:

Plaid Cymru 35 (-8), Democratiaid Rhyddfrydol 5 (-1), Llafur 4 (-4), Llais Gwynedd 12 (+9), Eraill 18 (+4).

Ceredigion:

Plaid Cymru 19 (+3), Democratiaid Rhyddfrydol 10 (+1), Llafur 1 (-), Eraill 12 (-4).

Caerfyrddin:

Plaid Cymru 30 (+14), Llafur 11 (-14), Democratiaid Rhyddfrydol 1 (+1), Eraill 32 (-1).

Penfro:
Ceidwadwyr 5 (+4), Llafur 5 (-6), Plaid Cymru 5 (-), Democratiaid Rhyddfrydol 3 (+1), Eraill 42 (+1).

Felly mae’r Blaid yn symud ymlaen ychydig ym mhob man ag eithrio Gwynedd a Chaerfyrddin. Maent yn symud yn eu blaenau yn sylweddol yng Nghaerfyrddin, ond yn llithro yn ol yng Ngwynedd ac yn colli rheolaeth ar y cyngor.

Mae Llafur yn cael cweir ym mhob man ag eithrio Ynys Mon – ond mater technegol ydi hynny mewn gwirionedd. Roedd hoelion wyth Llafur yn eistedd fel grwp annibynnol y tro o’r blaen am resymau sy’n ddealladwy ond i’r ychydig sy’n deal gwleidyddiaeth yr ynys ryfedd honno.

Symudodd y Democratiaid Rhyddfrydol ymlaen mymryn bach ym mhob cyngor ag eithrio Gwynedd lle collwyd ychydig o dir.

Symudodd y Toriaid ymlaen ychydig ym Mhenfro, a mymryn ym Mon.

O edrych am batrymau cyffredinol mae’r canlyniadau hyn yn rhai arbennig o dda i’r Blaid – hyd yn oed ar ol cymryd trychineb Gorllewin Gwynedd i ystyriaeth. Hyd yn oed yng Ngwynedd mae agweddau cadarnhaol iawn i’r canlyniadau. Llwyddodd y Blaid i bentyrru mynyddoedd o bleidleisiau yn wardiau trefol dwyreiniol y sir – a gwneud hynny ar draul Llafur. Roedd y gweir i Lafur ar ei fwyaf syfrdanol yn y wardiau mwyaf dosbarth gweithiol. Curodd y Blaid Llafur o 444 i 173 ym Mheblig, o 424 i 118 yng Nghadnant – dwy ward di freintiedig iawn yn nhref Caernarfon. Curwyd Llafur o 332 i 124 yn Dewi – ward tebyg ym Mangor ac o 195 i 107 yn y ward agosaf ati yn Dewi. Stori tebyg oedd hi yn y pentrefi mawr dosbarth gweithiol.

Mae’r patrwm o gynnydd gan y Blaid yn yr ardaloedd trefol yn ymestyn tros y gorllewin (a thu hwnt fel y cawn weld yn ddiweddarach). Er enghraifft perfformiodd y Blaid yn gryf yn Aberystwyth, Llangefni, Aberteifi, tref Caerfyrddin ac yn nhref Llanelli. Mae’r patrwm o lwyddiant trefol yn ymestyn ymhell y tu hwnt i’r Gorllewin, fel y cawn weld mewn blogiau eraill.

Yr unig ran siomedig o’r stori i’r Blaid ydi perfformiad gwael yn Ne Gwynedd, a’r un trychinebus yng Ngorllewin Gwynedd. Y cysur ydi bod ffyrdd gweddol hawdd i ymateb i’r problemau yma.

Mae’r stori i Lafur yn groes i un y Blaid. Nid oedd ganddynt fawr o gynrychiolaeth yn y gorllewin wledig beth bynnag. Maent bellach wedi colli eu cynrychiolaeth yn y trefi hefyd. Trychineb etholiadol o’r radd flaenaf. Tanchwa.

Bydd y Toriaid yn siomedig yma hefyd. Maent wedi gwneud yn dda tros lawer o Gymru, ac yn dda iawn mewn rhai rhannau, ond yn gwahanol i weddill y wlad ychydig iawn o argraff wnaeth y Toriaid yma ag eithrio ym Mhenfro. Er iddynt roi mwy o ymgeiswyr ymlaen nag erioed o’r blaen yn y Gymru Gymraeg, roedd y bleidlais a gafodd rhai o’u hymgeiswyr yn aml yn chwerthinllyd o isel 64 yn erbyn 564 Tom Ellis yn Nhrawsfynydd er enghraifft, neu 48 yn erbyn 503 Plaid Cymru a 202 yr ymgeisydd annibynnol ym Mwldan, Aberteifi. Dwi ddim yn dethol gormod yma – mae digon o enghreifftiau tebyg. Mae’r hen, hen batrwm yn dal nad yw’r Toriaid yn ei chael yn hawdd i ddennu pleidleisiau sydd o dan ddylanwad y traddodiad diwillianol sydd ynghlwm a’r iaith Gymraeg.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi symud yn eu blaenau ym mhob man, ond o safle mor wael ym mhob man ag eithrio Ceredigion fel nad oes fawr o arwyddocad pellach i’r symudiad hwnnw.

Mae’n anodd darllen ymlaen gormod o etholiadau lleol – ond meant yn pwyntio at yr hyn a allai ddigwydd mewn etholiad cyffredinol, ac maent yn rhoi adlewyrchiad gwell na hynny o’r hyn a ddylai ddigwydd mewn etholiad Cynulliad.

Felly dyma fy narogan ar gyfer yr etholaethau seneddol.

Ynys Mon: Nid yw’r data yma’n ddigonol i ddod i gasgliad ar eu sail, ond mae’n anodd gweld tanchwa Llafur yng ngweddill Cymru ddim yn effeithio ar y sedd ymylol yma (er bod gan Mon hanes o dorri ei chwys ei hun). Felly Phlaid i gipio yn yr etholiad San Steffan, a Plaid i gadw yn yr etholiad Cynulliad.

Arfon: Plaid i gipio yn hawdd yn yr etholiad San Steffan (sedd Llafur ydi hi ar bapur yn sgil y newid ffiniau), a Phlaid i gadw yn yr etholiad Cynulliad heb drafferth.

Meirion Dwyfor: Plaid i gadw yn weddol hawdd yn yr etholiad San Steffan, ac i gadw yn yr etholiad Cynulliad – er y gallai Llais Gwynedd fod yn her iddynt yn honno os nad ydi pethau wedi newid. Er mai hon oedd sedd gryfaf y Blaid o ddigon yn yr etholiad Cynulliad diwethaf, byddwn yn disgwyl i’r Blaid gael canran uwch yn Arfon a Dwyrain Caerfyrddin yn yr etholiadau San Steffan a Cynulliad nesaf. Mae niwed etholiadol wedi ei wneud yma.

Ceredigion: Plaid yn parhau i symud ymlaen, felly dylid ail ennill y sedd San Steffan mewn etholiad gweddol dyn, a chadw’r sedd Cynulliad yn rhwydd. Mae'r ffaith i ymgeisydd y Blaid golli ei sedd cyngor yn ffactor negyddol - ond digwyddodd hynny i Gwynfor Evans hefyd, ond aeth ymlaen i ennill sedd seneddol yn fuan wedyn. Un ffactor a allai fod yn bwysig yma ydi cynnydd yn y bleidlais Doriaidd yn sgil etholiad dda iddynt yn ehangach. Byddai hyn yn effeithio ar bleidlais y Democratiaid Rhyddfrydol, nid ar un y Blaid. Mae pethau mor agos gallai cynnydd bach wneud gwahaniaeth arwyddocaol. 'Dydi'r math o berson sy'n pleidleisio i'r Blaid ddim yn debygol o symud ei bleidlais i'r Ceidwadwyr.

Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr: Plaid i ddal yn hawdd yn San Steffan a’r Cynulliad. Bydd hon yn sedd gryfach yn y ddwy etholiad i’r Blaid na’r ddwy yng Ngwynedd.

Llanelli: Wedi craffu ar ffigyrau’r etholiadau lleol rwy’n barnu am y tro cyntaf y bydd Plaid yn cymryd hon yn yr etholiad San Steffan gyda mwyafrif o fwy na 5%. Bydd Helen yn dal y sedd yn hawdd yn y Cynulliad hefyd.

Preseli Penfro: Toriaid i’w dal yn hawdd tros Lafur yn yr etholiad San Steffan. Plaid ac nid Llafur fydd yn ail yn y Cynulliad.

Gorllewin Caerfyrddin, De Penfro: Toriaid i gipio sedd Nick Ainger yn hawdd yn etholiad San Steffan. Gallai Llafur gael trafferth i gael yr ail le hyd yn oed. Plaid i ennill y sedd oddi wrth y Toriaid yn yr etholiad Cynulliad

Rhyw fath o syniad o'r diwedd am beth mae Llais Gwynedd yn sefyll

Un o'r problemau mae llawer ohonym wedi ei gael gyda Llais Gwynedd ydi deall yn iawn sut fath o blaid ydi hi. Wedi'r cwbl mae wedi llwyddo i ddenu cefnogaeth arch frenhinwyr megis Anita Kirk, cenedlaetholwyr Cymreig fel Now Gwynys a Seimon Glyn a chenedlaetholwyr Seisnig fel Ian Franks a John Walker.

Beth bynnag, mewn cyfweliad diweddar yn y Daily Post, mae arweinydd newydd y blaid, Now Gwynys yn rhoi ychydig gig ar yr esgyrn.

Our councillors come from a wide spectrum of abilities and opinions, and I believe we’re seeing here a historic move away from the London-centric and Cardiff-centric parties towards a more local form of democracy.

Mae'r darn am y wide spectrum of abilities and opinions yn wirioneddol ddigri. Dydi bod yn ddiplomataidd ddim yn rhinwedd sy'n cael ei chysylltu gyda Now yn rhyw aml iawn - ond mae defnyddio'r term yma i ddweud fod ei blaid yn llawn o nytars a Brits yn berl bach sydd werth ei thrysori.

Ta waeth, y darn mwy diddorol o ran sylwedd ydi'r un lle mae'n gweld ei blaid fel un leol. Am wn i ei chysylltu efo mudiadau tebyg yn rhai o gymoedd De Ddwyrain Cymru mae.

Mae'n hynod arwyddocaol nad ydi o'n diffinio ei blaid fel un genedlaetholgar. Yn wir, mae'n gwneud y gwrth wyneb. Dydi plaid sydd yn gweld ei rol fel edrych ar ol buddiannau un ardal benodol ar draul buddiannau ardaloedd eraill oddi mewn i'r wlad ddim yn blaid genedlaetholgar. Yn wir mae plaid felly yn un gwrth genedlaetholgar. Mae'n rhaid bod a gweledigaeth genedlaethol i fod yn genedlaetholgar.

Diolch am wneud hynny'n glir Now.

Etholiadau lleol - rhan 1

Golwg hynod frysiog ar Loegr yn gyntaf.

Roedd y canlyniadau yn Lloegr yn wael i Lafur, ond efallai ddim mor wael ag ydynt yn edrych ar yr olwg gyntaf.

Collwyd Llundain i’r Ceidwadwyr, ond mewn gwirionedd roedd yn berfformiad eithaf da. Pleidleisiodd mwy o bobl i Lafur y tro hwn na’r tro o’r blaen. ‘Dwi’n eithaf sicr mai dyma’r unig ran o Gymru a Lloegr i hyn ddigwydd. Doedd 42.5% ddim yn ganran wych i’r Toriaid – ac mae’r Toriaid wedi colli etholiadau
cyffredinol gyda phleidlais uwch na hon yn Llundain yn y gorffennol. Ond ‘dwi’n meddwl bod Llundain yn eithriad – mae newidiadau demograffig enfawr yn digwydd yno, ac mae Ken yn llawer mwy poblogaidd na’r Blaid Lafur yn gyffredinol. Hyd yn oed ar y perfformiad hwn byddai’r Toriaid wedi cael mwyafrif seddi Llundain.

Yng ngweddill Lloegr roedd perfformiad Llafur yn wael, ond ceir peth anwastadedd – maent ar eu gwanaf ers ymhell cyn yr Ail Ryfel Byd mewn rhai rhannau o’r wlad, ond nid felly mewn eraill. Gweler ymdriniaeth Sean Fear ar political betting.com - yr adnodd gorau o ddigon i unrhyw un un sydd a diddordeb mewn etholiadau yn Lloegr (dydi’r ymdriniaeth a Chymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon ddim mor dreiddgar o lawer). Dyfynaf:

So where does this leave the two main parties? Relative to the Conservatives, Labour are in about the same position as they were in the late Seventies. They are stronger in London and the Metropolitan Boroughs, but weaker in the rest of England, particularly in the South. The Conservatives are weaker in the larger urban areas, and far weaker in Scotland than they were then, but much stronger in the rest of England, whose share of the population has grown over the past thirty years.

Mewn geiriau eraill yn Lloegr mae’r ddwy blaid fawr yn ol fwy neu lai (gydag amrywiaethau rhanbarthol) - lle’r oeddynt yn y blynyddoedd cyn buddigoliaeth Thatcher ym 1979. Yn yr etholiad cyffredinol nesaf gall Llafur ddisgwyl cweir tros y rhan fwyaf o Loegr y tu allan i’r etholaethau trefol lle mae eu cefnogwyr traddodiadol (hy, rhai sydd yn yn isel ar y raddfa gymdeithasegol yn byw). Mae’r glymblaid o bobl oedd yn pleidleisio i New Labour wedi datgymalu'n llwyr.

Yr hyn sy’n ddiddorol yng Nghymru ydi bod perfformiad Llafur mewn rhai ffyrdd yn llawer gwaeth nag oedd yn Lloegr, ac yn fwy arwyddocaol, mae’n waeth o lawer nag oedd yn y saith degau hwyr. Mae’n rhaid mynd ymhell, bell cyn y Rhyfel i ddod ar draws unrhyw beth tebyg. Mae yna arwyddion bod newidiadau strwythurol yn digwydd yng ngwleidyddiaeth Cymru.

Mwy am hyn maes o law.

Llongyfarchiadau a gair o gyngor

Gobeithiaf ddychwelyd at yr etholiadau lleol diweddar maes o law. Ar sawl cyfrif meant yn etholiadau diddorol, ac yn rhai sy’n cynnig gobaith gwirioneddol ynglyn a dyfodol Cymru.

Serch hynny, mae’r blog yma wedi ei gyfeirio at arweiynydd newydd grwp Plaid Cymru yng Ngwynedd. Bydd y swydd yma'n cael ei llenwi mewn cyfarfon ym Mhorthmadog yn ddiweddarach heno. Rhyfyg ar fy rhan i mae’n debyg ydi cymryd ei bod / ei fod yn darllen y blog di nod yma – ond waeth i mi drio ddim.

Ychydig fisoedd yn ol ysgrifenais y blog hwn. Prif bwrpas y blog oedd mynegi'r safbwynt bod y ffordd roedd grwp Plaid Cymru ar y cyngor yn gweinyddu yn niweidio eu cefnogaeth greiddiol. Y rheswm am hyn ydi bod cefnogaeth y sawl sy’n cefnogii’r Blaid mewn ardaloedd gwledig wedi ei wreiddio mewn canfyddiad o’r Blaid fel plaid leol yn annad dim arall. Mae’n dilyn felly bod disgwyliad i’r Blaid reoli mewn ffordd sy’n amddiffyn buddiannau lleol.

Mae nifer o bolisiau, ac yn arbennig yr un sy’n ymwneud ag ail strwythuro ysgolion cynradd y sir, wedi torri yn syth trwy’r canfyddiad yma. Y rheswm i'r sefyllfa yma ddod i fodolaeth ydi bod adain reolaethol y Blaid yn tra arglwyddiaethu yn siambr y cyngor.

‘Dwi’n sicr bod canlyniadau'r etholiadau diweddar wedi cyfiawnhau’r dadansoddiad yma. Cafodd y Blaid drwyn gwaed yn yr ardaloedd gwledig lle’r oedd y cynllun yn effeithio arno. Yn ffodus, dilynodd dwyrain y sir batrwm Cymru gyfan, a gwelwyd y Blaid yn rhoi crymen trwy’r bleidlais Lafur ddosbarth gweithiol yn y lleoedd hyn(mwy am hyn maes o law).

Felly fy nghyngor i bwy bynnag a etholir ar gychwyn ei gyfnod / chyfnod fel arweinydd ydi i gofio hyn:

‘Dydi’r hyn sy’n gwneud synwyr o safbwynt rheolaethol ddim o angenrhaid yn gwneud synwyr gwleidyddol. Yn wir, yn aml y gwrthwyneb sy’n wir – ac mae digwyddiadau diweddar yn esiampl drawiadol o hynny.

Problem arweinyddiaeth ddiwethaf y Blaid oedd blaenori ystyriaethau rheolaethol tros fuddiannau eu hetholwyr. Roedd y feddylfryd yma’n drychinebus o safbwynt etholiadol. Gallai pethau fod yn waeth hyd yn oed - byddwn yn dal i reoli gyda chymorth un neu ddau o annibynwyr yn ol pob tebyg. Roeddym yn lwcus iawn, iawn i ddwyrain trefol y sir ddilyn patrwm etholiadol ehangach.

‘Dwi’n derbyn bod angen gweledigaeth reolaethol ar pob gweinyddiaeth – ond mae’n rhaid cydbwyso’r weledigaeth honno gydag ystyriaethau gwleidyddol. Methiant i wneud hyn oedd methiant yr arweinyddiaeth sydd newydd gael ei sgubo o’r neilltu gan yr etholwyr. Mae dilyn agenda reolaethol swyddogion cyngor, heb ystyried goblygiadau gwleidyddol yr agenda honno yn wenwyn etholiadol i blaid wrth sefydliadol fel Plaid Cymru

Felly gyfaill, os nad wyt ti’n gwrando ar air arall o’t tipyn blog yma, gwrando am hyn. Ystyria goblygiadau gwleidyddol pob cais neu awgrym gan swyddogion y cyngor cyn nodio.

Os ydi hynny'n golygu dweud o bryd i'w gilydd - mae dy gynllun yn edrych yn ddigon derbyniol ar bapur Harri, ond mae gen i ofn nad yw'n dderbyniol yn wleidyddol. Dechreua eto, boed iddi fod felly.

Mae dyfodol y Blaid yn y Wynedd wledig yn dibynu ar gael areinnyddiaeth sy'n ddeall hyn.

Diweddariad

Wedi cael awr neu ddwy i feddwl (ha, ha) dwi'n darogan y canlynol:

Bydd Dafydd Iwan yn colli ei sedd a Dic Penfras hefyd.

Bydd Plaid yn colli'r ddwy sedd ym Mhwllheli.

Bydd Tomos Ifans yn colli ei sedd.

Mae Glyn Owen mewn trafferth mawr yn erbyn Aeron Jones, felly hefyd Margaret Griffith yn Llanystumdwy.

Bydd Plaid yn dal Aberdaron a Morfa Nefyn yn hawdd.

Bydd Plaid yn cadw Penygroes.

Byddwn hefyd yn dal Gorllewin Porthmadog a Borthygest.

Bydd pethau yn agos rhwng y Blaid a LlG yn Nhremadog / Beddgelert.

Bydd Plaid yn cadw Deiniolen (mae'n debyg) a Llanrug yn sicr.

Bydd Plaid yn ennill un ac efallai ddwy ym Mangor, gan gadw yr hyn sydd ganddynt. Bydd Eddie Dogan a Dai Books yn ennill yn hawdd i'r Blaid.

Bydd Plaid yn curo Northam yn Gerlan, ac efallai Gwen yn Nhregarth.

Bydd Plaid yn cadw Cadnant a Peblig yng Nghaernarfon. Bydd Annibynnol (Roy) yn cadw Seiont, ac efallai annibynnol arall (Bob Anderson) yn cymryd y sedd Lafur. Plaid ddim i ennill yma.

Gall Menai fynd i Moi (annibynnol), Bonner Pritchard (annibynnol), neu Ioan (Plaid). Fyddwn i ddim yn hoffi ei galw hi.

Bydd y Lib Dems yn cadw Dolbenmaen, a Now Gwynys yn cadw Clynnog.

Bydd Dilwyn Lloyd (annibynnol) yn cadw Talysarn.

Noson wael iawn i Lafur, ond gwaeth i'r Blaid. Noson dda i Lais Gwynedd.

Mae'r Blaid yn debygol o golli rheolaeth ar Gyngor Gwynedd (ond nid yw' gwbl n sicr).

Darogan Etholiadau Gwynedd - y gweddill

Caernarfon

Cadnant: Tri sy’n sefyll, yr aelod presenol Huw Edwards (PC), Dylan Williams (Tori) a Melvyn Davies (Llafur). Mae’r rhan fwyaf o’r etholwyr yn by war stad Dai Cyngor fawr Maesincla. Mae’r gweddill yn byw mewn strydoedd o dai teras yn agos at ganol y dref ac ardal cymharol fach dosbarth canola r y cyrion – Rhosbadrual.

Mae hon yn eithaf hawdd i’w darogan. Dydi hi ddim yn bosibl i Dori ennill sedd mewn ardal fel hon, ac mae’n rhaid i’r ymgeisydd fod gyda’r hyn y byddai dyn yn ei ddisgrifio fel street cred y cofis. Felly does gan Mel druan ddim cyfle. Huw i gadw’r sedd o filltir. Plaid yn cadw.

Peblig: Un o wardiau mwyaf difreintiedig y Gogledd, a hefyd y ward Gymreiciaf o ran iaith yn y wlad. Stad enfawr Ysgubor Goch ydi’r ward i bob pwrpas, ynghyd ag ychydig o strydoedd preifat i’r gogledd o Ffordd Segontium. Mae traddodiad yma o gynrychiolaeth Plaid Cymru.

Dau sy’n sefyll – Tudor Owen (PC) ac Arnold Bohana (Llafur). Doedd yna ddim etholiad Cyngor Sir yn 2004, ond roedd y ddau yn erbyn eu gilydd yn y cyngor tre gyda Tudor yn ennill o lain a chant o bleidleisiau. Tudor fydd yn ennill y tro hwn hefyd – mae’n aelod lleol cydwybodol a di rodres. Fel rhywun sydd wedi canfasio at etholiadau Cynulliad efo Tudor, gallaf dystio ei fod yn adnabod bron i bawb ar yr ward. Oherwydd hyn mae’n ganfasiwr arteithiol o araf – mi fydda i yn gwneud cynnydd da tra bod Tudor yn llafurio o dy i dy. Mae’r trigolion yn ei gadw’n siarad am oriau. Plaid Cymru yn cadw.

Menai: Ward gyfoethog – efallai’r gyfoethocaf yng Ngwynedd. Mae’r rhan fwyaf o’r etholwyr yn byw yn y strydoedd cefnog sydd rhwng Ffordd Bethel a Ffordd y Gogledd. Mae llawer o’r trigolion gyda’u gwreiddiau y tu allan i’r dref – er eu bod at ei gilydd yn siarad Cymraeg. Mae tua 84% yn siarad Cymraeg. Mae tua chwarter poblogaeth y ward yn dlotach ac yn byw yn hen dai teras ardal Twthill. Mae’r ardal yma wedi newid cymeriad yn ddiweddar, gyda llawer o bobl broffesiynol ifanc yn symud i mewn.. Ychydig iawn o dai cyngor sydd yma. Mae pleidlais sylweddol i Blaid Cymru yn nwy ran yr ward.

Yr unig ward yng Nghymru efallai lle mae’r tri ymgeisydd yn aelodau cyfredol, neu’n gyn aelodau o’r Blaid. Ioan Thomas sy’n sefyll tros y Blaid y tro hwn, Richard Morris Jones ydi’r aelod presenol – fe’i etholwyd yn enw’r Blaid – ond mae’n sefyll yn annibynnol y tro hwn. Mae hyn o ganlyniad i’r ffaith mai Ioan, ac nid Moi a enwebwyd gan y gangen i sefyll ar ran y Blaid y tro hwn. Rhoddodd Richard Bonner Pritchard, aelod o hen deulu gwleidyddol yng Nghaernarfon ei enw ymlaen gyda’r bwriad (yn o lei dystiolaeth ei hun) o wthio i mewn rhwng y ddau.

Mae’n anodd barnu pa effaith a gaiff ymyraeth Richard Bonner ar yr etholiad. Fel rheol mae’n well i’r Blaid os oes nifer o ymgeiswyr yn eu herbyn, ond mae pethau yn fwy cymhleth yma. Mae’r datblygiad yn y Doc yn amhoblogaidd (yn anheg yn fy marn i), ac mae pobl yn tueddu i’w gysylltu efo Moi. Dydi RBP ddim yn hoffi’r Doc, a bydd yn dennu pleidleisiau’r Doc gasawyr. Byddai llawer o’r rhain wedi mynd at Ioan (sydd o blaid y Doc ei hun, ond waeth i mi heb a cheisio egluro gwleidyddiaeth Gaernarfon i ddarllenwyr o’r tu allan) oni bai am ymyraeth RBP.

Ta waeth, trydydd fydd RBP, a’r cwestiwn ydi os mai Ioan neu Moi fydd ar y blaen. Mae Moi wedi cynrychioli’r ward am gyfnod maith, a bydd hyn o help iddo. Ond mae Menai yn ward anarferol. Er enghraifft, mae llawer iawn o .aelodau’r Blaid yn byw yma – ymhell tros gant byddwn yn tybio - mwy nag mewn ardal mor fach yn unrhyw ran arall o Gymru. Mae’n ward brin lle mae’n fantais sylweddol i ymgeisydd i gael Plaid Cymru ar ol ei enw. Mantais ychwanegol i Ioan ydi’r ffaith bod ganddo gymeriad cymodlon yn yr ystyr ei fod yn naturiol yn ceisio osgoi gwrthdaro. Ioan fydd yn ennill, diolch yn rhannol i ddisgyblaeth pleidiol, gyda’r Blaid yn ennill sedd oddi wrth y Blaid (fel petai).

Seiont: Yr ward mwyaf cymdeithasegol gymhleth yng Ngwynedd. Gerald Parry, Llafur a Roy Owen (annibynnol) ydi’r ddau aelod ar hyn o bryd. Mae dau arall o’r ymgeiswyr yn Bob Anderson (annibynnol) a Tecwyn Thomas (Llafur) wedi cynrychioli’r ward yn y gorffennol agos. Alun Roberts (Plaid Cymru) ydi’r pumed ymgeisydd. Gerald a Roy ydi’r ffefrynnau, ond mae rhywbeth yn dweud wrthyf i bod sioc ar y ffordd. Mae fy mhres i ar Roy ac Alun. Plaid i ennill un oddi wrth llafur felly.

Roeddwn wedi paratoi adroddiad manwl ar Ddwyfor, ond mae gen i ofn fy mod wedi llwyddo i ddileu'r ffeil neithiwr.

Dim amser i wneud y gweddill yn fanwl, felly dyma fy yn gyflym. Roeddwn wedi

Dyffryn Nantlle: Chris Hughes (LlG)i ennill yn Bontnewydd. Mae gen i ofn y bydd ymgeisyddiaeth Dafydd yn cael ei foddi mewn tsunami o gelwydd. Bydd y Blaid yn colli dwy sedd arall - Groeslon i Annibynnol a Talysarn i Annibynnol oherwydd bod Dilwyn wedi newid plaid (er mae'n bosibl y bydd yr ymgeisydd newydd Plaid yn ennill hon yn ol. Bydd Plaid yn ennill yn Llanwnda, ac mae'n debyg ym Mhenygroes. Maent yn ddi wrthwynebiad yn Llanllyfni. Plaid yn colli tair felly.

Dwyfor: Plaid i golli seddi ym Morfa Nefyn, Efailnewydd, De Pwllheli, Gorllewin Porthmadog, i Llais Gwynedd a Cricieth i Annibynnol. Lib Dems hefyd i golli i Annibynnol yn Dolbenmaen. Plaid i golli 5 felly, Lib Dems i golli un. Dwi'n gweld Dic yn dal Abererch, ond gallai fod yn agos.

Meirion: Dim llawer o newid. Plaid i golli Diffwys a Maenofferen i Lais Gwynedd, ond i ennill o bosibl yn Llangelynnin a De Dolgellau. Plaid i ennill un felly.

At ei gilydd, noson waedlyd i'r Blaid yn Nyffryn Nantlle a Dwyfor, ond cadw grym oherwydd cryfder yn y Dwyrain. Ond mae nifer o'r seddi Dwyreiniol yn dyn iawn, ac mae'n bosibl y byddwn yn colli gafael, ac os ydi hi'n noswaith wael yn y Dwyrain gallwn ei cholli o sbel.

Mwy mewn ychydig oriau.

Ymddiheuriad

I unrhyw sydd a diddordeb yn fy narogan etholiadol.

'Dwi ddim am ddarogan gweddill y seddi tan ar ol i'r bythau pleidleisio gau wythnos i nos Iau.

Mae dau reswm am hyn:

(1) Dwi'n meddwl bod pobl yn cymryd y peth o ddifri braidd gormod - mae'r traffig ar Flogmenai yn llawer, llawer trymach na'r arfer, ac mae hyn yn fy mhoeni braidd. Dim ond ychydig o hwyl ydi'r peth - does gen i ddim llawer o wybodaeth arbenigol - ges addysgiedig ydi'r rhan fwyaf o fy narogan.

(2) Mae perygl y bydd unrhyw beth 'dwi'n ei ddweud yn cael ei gam ddefnyddio - hon ydi'r etholiad futraf 'dwi'n ei chofio mewn degawdau o ymddiddori yn y math hyn o beth. Er nad ydw i'n fawr o neb oddi mewn i Blaid Cymru, mae'n amlwg hyd yn oed i bobl sydd ddim yn gwybod pwy ydw i, bod mae gen i gysylltiad efo'r blaid honno - ac ni fyddai'n cymryd llawer o sbinio i greu stori lle nad oes yna un.

Fel y dywedais (gan fy mod wedi meddwl am y rhan fwyaf o'r wardiau eisoes), mae'n debyg y byddaf yn rhoi rhywbeth ar y we nos Iau, Mai 1 wedi i'r polau gau.

Yn gyffredinol, dwi'n gweld y Blaid yn ennill peth tir yn y Dwyrain, yn colli peth tir yn y Gorllewin ac yn dal eu tir yn y De. Mae gennym bob cyfle i gadw rheolaeth ar y cyngor - er mae'n debygol o fod yn agos.

Etholiadau Gwynedd rhan 3 - Dyffryn Ogwen - howgets a ballu

Reit, mae’n debyg y dyliwn gadw at fy addewid a mynd ymlaen a’r cywaith bach yma. Dyffryn Ogwen sydd dan sylw heddiw – sef tref chwarel Bethesda a’r ardal o’i gwmpas.

Mae dwy o’r seddi hyn yn dychwelyd Pleidwyr yn ddi wrthwynebiad.

Pentir: Ward sy’n cynnwys rhai o’r ardaloedd gwledig o gwmpas Bangor a rhan orllewinol Penrhosgarnedd. Plaid Cymru fydd yn ennill yn y sedd hon yn ddi eithriad ac mae John Wyn Williams wedi ei ddychwelyd yn ddi wrthwynebiad ar ran y blaid honno. Plaid yn cadw eu sedd.

Ogwen: Ward drefol iawn – canol Bethesda. Sedd arall sydd yn ethol Pleidiwr yn ddi eithriad, ac mae Ann Williams yn ymgeisydd hynod o gryf ar ben hynny. Nid oedd yn syndod mawr na chafodd etholiad y tro hwn – fel y tro o’r blaen. Plaid yn cadw unwaith eto.

Tregarth a Mynydd Llandegai: Gwen Griffiths sydd yn dal y sedd hon ar ran y Blaid Lafur, a’i hunig wrthwynebydd ydi Arthur Wyn Rowlands, Plaid Cymru. Safodd Arthur yn Gerlan y tro o’r blaen, gan golli o drwch blewyn yn erbyn Godfrey Northam. Enilliodd Gwen yn weddol hawdd yn 2004, ac mae wedi dod ar ben y rhestr yma ers blynyddoedd (roedd y ward yn un dwy sedd am gyfnod – Plaid Cymru fyddai’n ennill yr ail sedd).

Mae gan Gwen ddwy broblem y tro hwn. Yn anffodus nid yw ei hiechyd wedi bod yn dda yn ddiweddar, ac efallai na fydd yn hawdd iddi ganfasio’r holl ward. Yn 2004 roedd annibynnwr yn sefyll, ac yn hollti’r bleidlais gwrth Lafur (mewn ardaloedd fel hon mae’n well i’r Blaid gael Llafur yn unig yn eu gwrthwynebu).

Wedi dweud hynny, mae gen i ofn mai Llafur sy’n debygol o ennill – er y bydd y mwyafrif yn llai y tro hwn. Gwen ydi un o’r Llafurwyr gorau ar y cyngor – ac mae’n apelio at bobl nad ydynt yn arfer pleidleisio i’r Blaid honno. Llafur i gadw.

Gerlan: Ardal drefol arall, digon tebyg i Ogwen. Hen ward Dafydd Orwig, ac un oedd wedi ethol Pleidiwr yn ddi eithriad nes i Godfrey Northam ei hennill i Lafur o 38 pleidlais yn 2004. Mae gan y Blaid cryn le i obeithio yma – mae’r gogwydd cyffredinol yn erbyn Llafur, mae’n ardal sydd wedi hen arfer pleidleisio i’r Blaid, ac roedd pleidlais y Blaid yn gryf yma yn etholiadau’r Cynulliad. Ond, mae rhywbeth yn dweud wrthyf mai Godfrey aiff a hi eto. Yn ol y son mae eisoes wedi canfasio’r ward ddwywaith, ac mae’n adnabyddus iawn yn yr ardal. Mae’n aelod gweithgar a chydwybodol.

Nid wyf yn adnabod ei wrthwynebydd – Dyfrig Wynn Jones (er i mi ddod ar ei draws sawl gwaith ar y rhithfro), ond mae’n gymharol ifanc, ac yn ol yr hyn rwyf yn ei ddeall nid yw wedi ei fagu yn Nyffryn Ogwen. Yn gwahanol i ffeindio dynes ar nos Sadwrn, mae henaint o fantais os ydi rhywun yn chwilio am sedd ar gyngor – yn arbennig pan mae person wedi bod a chysylltiadau clos a chymuned tros amser. ‘Dwi’n wirioneddol obeithio nad yw fy nadansoddiad yn gywir yma – nid yw Mr Northam at fy nant mae gen i ofn.

Gair neu ddau o gyngor i Dyfrig (gan ei fod yn darllen y tudalenau hyn:

(1) Gweithia’n galed arni – mae’n sicr yn y math o ward sy’n ffafriol i’r Blaid, ac mae hen draddodiad o fotio Plaid yma. Mae gwaith caled yn aml yn cael ei wobreuo pan mae’r cyd destun gwleidyddol yn ffafriol.
(2) Gwna cymaint a phosibl o ddefnydd o Ann. (Cynghorydd Ogwen ydi Ann, ond mae’n byw yng Ngerlan). Mae’n adnabyddus ac yn boblogaidd yn y ddwy ward.

Felly, Llafur i gadw hon.

Arllechwedd: Ward wledig reit yn Nwyrain y sir a ward fwyaf Arfon o ran arwynebedd. Mae’r ward hefyd yn un cymharol Seisnig wrth safonau Arfon wledig (tua 61% yn 2001). Cyn yrrwr ambiwlans ydi, John Robert Jones sy’n dal y sedd ar hyn o bryd ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol – ac mae wedi ei dal ers rhai etholiadau bellach. Un person sy’n sefyll yn ei erbyn, Dafydd Meurig, Plaid Cymru.

Yn fy marn i, dyma’r gobaith cryfaf sydd gan y Blaid o ennill sedd yn Nyffryn Ogwen. Mae hyn yn rhyfedd mewn ffordd – dyma rhan mwyaf Seisnig o’r Dyffryn, Llafur ac nid y Democratiaid Cymdeithasol sydd o dan yr ordd yn ‘genedlaethol’ a dyma’r unig ran o’r Dyffryn nad yw wedi ei gynrychioli gan y Blaid yn y gorffennol agos. Tra bod deinameg ennill etholiadau yn gymhleth, y pethau mwyaf allweddol ydi pam mor adnabyddus ydi ymgeisyddion mewn cymuned, a chanfyddiad y gymuned honno o’r unigolion hynny. Neu i’w roi mewn ffordd arall, hwyrach bod pobl yn ‘nabod Dafydd Meurig yn well na maent yn adnabod JR Jones, ac yn ei hoffi mwy. Plaid i ennill sedd.

Cyn symud i’r Gorllewin, a’r ardaloedd hynny sydd o fwy o ddiddordeb i lawer oherwydd ymyraeth Llais Gwynedd hoffwn wneud sylw neu ddau.

Pan oeddwn yn cychwyn ar yr ymarferiad yma ychydig wythnosau yn ol, roeddwn yn weddol sicr y byddai Llais Gwynedd yn cael hyd at ddeg sedd, ac y byddwn yn darogan bod rhai o enwau mawr y Blaid yn lleol yn cael eu di sodli. Dwi wedi newid fy meddwl.

‘Dwi’n rhagweld y bydd ganddynt fwy o seddi na’r dair sydd ganddynt ar hyn o bryd – ond ni fyddant yn dod yn agos at ddeg. Y prif (ond nid yr unig) reswm am hyn ydi bod ansawdd eu hymgeiswyr yn anwastad iawn, a bod hyn yn dangos fel mae’r ymgyrch yn mynd rhagddi.

Gyda llechen o ymgeiswyr o safon byddant wedi gwneud niwed sylweddol i’r Blaid yng Ngwynedd. Bydd y niwed hwnnw wedi ei gyfyngu oherwydd ansawdd rhai o’r ymgeisyddion. Ansawdd ymgeisydd ydi pob dim mewn etholiadau lleol – yn arbennig felly mewn llefydd gwledig.

Etholiad Gwynedd rhan 2 - Bangor I

Bydd Bangor yn hynod bwysig i dynged Cyngor Gwynedd ar ol yr etholiadau – yn bwysicach nag unrhyw le arall efallai.

Mae’r ddinas yn an nodweddiadol o weddill Gwynedd. Fe’i lleolir yn Nwyrain Arfon, ac mae’n gymharol Seisnig o ran iaith – gorllewin Arfon ydi’r rhan Cymreiciaf o Gymru – yn ieithyddol o leiaf.

'Dydi cynllun ail strwythuro addysg gynradd Gwynedd ddim yn cael effaith mawr yma, ond mae’r cynllun i ffederaleiddio Ein Harglwyddes gyda Santes Helen yng Nghaernarfon yn poeni rhai o Babyddion y ddinas.

Nid oes traddodiad cryf o wleidyddiaeth annibynnol yma – gwleidyddiaeth bleidiol sydd i’r ddinas, ac felly y bu pethau ers talwm. Yn draddodiadol Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol fu’n cystadlu yma, ond daeth Plaid Cymru yn rym gwleidyddol yn y ddinas tros y ddegawd diwethaf. Tir hesb iawn ydyw i’r Toriaid – ar lefel gwleidyddiaeth leol o leiaf. Dydi Llais Gwynedd ddim yn ffactor o gwbl yn y rhan yma o'r sir. Mae nifer o’r wardiau yn agos iawn o ran cefnogaeth wleidyddol, ac o ganlyniad mae’n anodd iawn darogan beth sy’n debygol o ddigwydd i'r rhan fwyaf o'r seddau.

Mae un ffactor a allai fod o gymorth i'r Democratiaid Rhyddfrydol ym Menai a Deiniol a Phlaid Cymru yn Garth - yn etholiad 2004 roedd y myfyrwyr adref. Mae nhw wrth eu desgiau, neu o leiaf wrth y bar eleni.

Ta waeth – mi geisiaf roi cynnig arni, gan ddechrau efo’r rhai hawdd. Gair bach o eglurhad cyn cychwyn. Yn gwahanol i’r rhan fwyaf o Wynedd, ‘dwi’n meddwl bod gogwydd gwleidyddol ‘cenedlaethol’ yn cael rhywfaint o effaith ar etholiadau lleol yma – a ‘dwi’n cymryd gwendid ‘cenedlaethol’ Llafur i ystyriaeth wrth ddarogan.


Marchog – Stad dai cyngor enfawr ac hynod ddi freintiedig ar gyrion Bangor ydi’r rhan fwyaf o ddigon o’r ward yma. Mae’n debyg gen i mai dyma’r lle gwanaf i Blaid Cymru yn etholaeth Arfon – ac yn ol pob tebyg yng Ngwynedd i gyd. Ceir dwy sedd yn y ward yma.

Tri ymgeisydd sydd ar wefan Gwynedd ar hyn o bryd – er bod pedwerydd yn gynharach yn yr wythnos. Mae’n debyg gen i fod yr ymgeisydd BNP wedi tynnu’n ol. Ychydig o wahaniaeth mae hyn yn ei wneud – ychydig iawn o dyndra hiliol sydd ym Maes G – ac mae’r BNP angen hynny er mwyn denu cefnogaeth o unrhyw fath.

Y tri ymgeisydd yw Keith Greenly-Jones, Llafurwr hwyliog a phoblogaidd, Sylvia Humphreys, Annibynnol a Derek Hainge, Llafurwr arall. Union yr un tri a safodd o’r blaen a Keith a Sylvia a etholwyd yn hawdd. Fedra i ddim gweld unrhyw reswm i bethau fod yn gwahanol y tro hwn. Felly 1 Llafur ac 1 Annibynnol.

Glyder: Mae’r ward yma yn cwmpasu ardaloedd Ffriddoedd a rhan ddwyreiniol Penrhosgarnedd – pentref ar gyrion Bangor sydd wedi bod yn gadarnle i’r Blaid ar lefel lleol ers degawdau. Un sedd a dau ymgeisydd – Dai Rees Jones ar ran y Blaid a Douglas Madge ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol. Roedd tri yn y ras y tro o’r blaen gyda Bryn Hughes yn sefyll ar ran Llafur. Cafodd Dai ychydig yn llai na 50% o’r bleidlais, a daeth Bryn yn ail o drwch blewyn. Yn gyffredinol mae’n well i’r Blaid ym Mangor pan mae Llafur a’r DRh yn sefyll yn hytrach nag un o'r ddau yn unig, ond mae’r bwlch yn rhy fawr yma i wneud gwahaniaeth. Dai Books i ennill gyda llai o fwyafrif nag o’r blaen. 1 sedd i’r Blaid felly.

Dewi: Ward ddiddorol iawn. Dylai’r rhan yma o Orllewin Bangor fod yn gadarnle Llafur, ac yn wir cafodd Eddie Dogan – un o hynafwyr y Blaid Lafur ym Mangor ddwywaith cymaint a’r Pleidiwr a’r Democrat Rhyddfrydol gyda’i gilydd yn 2004. Ond mae Eddie wedi dod trosodd at y Blaid ers hynny – gan roi i’r Blaid yng Ngwynedd gynghorydd Pabyddol a chynghorwydd di Gymraeg am y tro cyntaf. Dim ond Llafurwr sy’n ei erbyn y tro hwn – Dorothy Bulled. Dydi Dorothy ddim yn byw yn y ward – mae’n byw ym Maesgerchen. Go brin y caiff Eddie bleidlais mor uchel y tro hwn - mae pleidlais soled i Lafur yng Nghoed Mawr - a fydd llawer o honno ddim yn trosglwyddo i'r Blaid – ond fyddwn i ddim yn betio yn ei erbyn - mae'n boblogaidd ac adnabyddus. Dim newid unwaith eto felly. Sedd arall i’r Blaid.

Deiniol: Canol Bangor ydi Deiniol, ac mae’r ward yn drawiadol oherwydd bod cyn lleied o’i etholwyr yn trafferthu i bleidleisio. 19% a bleidleisiodd o’r blaen. Un ward yng Ngwynedd oedd a chyfradd pleidleisio salach – Menai (Bangor) gydag 17%. Dewi Llywelyn (Plaid Cymru) a enilliodd – ond gyda 77 o bleidleisiau yn unig. Roedd y Rhyddfrydwr Democrataidd a’r Llafurwr tua ugain pleidlais y tu ol iddo.

Mae Dewi’n sefyll eto, ac mae Democrat Rhyddfrydol a Llafurwr yn yr ornest unwaith eto hefyd. Mae’n amhosibl galw hon – yn arbennig gan nad wyf yn gwybod dim am Richard Joyce ac Anthony Roberts. Mae llawer o’r boblogaeth yn symudol, ac nid ydi llefydd felly yn dda i Blaid Cymru gan amlaf – ond ‘dydi pobl symudol ddim yn dueddol o bleidleisio mewn etholiadau lleol. Os bydd y bleidlais yn uchel y Democrat Rhyddfrydol fydd yn ennill, os bydd yn isel mae gan Dewi gyfle da – mae’n hynod drefnus, ac mae wedi gweithio ar yr ychydig dai cyngor yn ei ward. Mae’n amhosibl darogan yn gywir– ond i gadw at y rheol dim jibio fe a i am y Democrat Rhyddfrydol. Mae llefydd gyda phoblogaethau ansefydlog yn anodd iawn i’r Blaid fel rheol. Plaid yn colli a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ennill felly.

Hendre: William Lovelock (Llafur) ydi’r aelod ar hyn o bryd. John Wynn Jones (Plaid Cymru) ydi ei unig wrthwynebydd. Yr un dau oedd yn sefyll yn 2004 gyda William Lovelock yn ennill o ddwy bleidlais yn unig ar gyfradd pleidleisio cymharol isel o 33%. Mae William Lovelock yn berson dymunol a chwrtais, ond distaw. Mae John Wynn yn fwy adnabyddus o lawer. Er y byddai’n well iddo pe bai yna Lib Dem yn y ras hefyd, ‘dwi’n rhagweld y bydd amhoblogrwydd ehangach Llafur yn gwneud y gwahaniaeth yma, ac y bydd John Wynn yn ennill y sedd. Plaid yn ennill a Llafur yn colli felly.

Menai: (Bangor – mae ward o’r un enw yng Nghaernarfon hefyd). Ward arall ag iddi ddwy sedd. Gwr a gwraig – June a Keith Marshall sy’n sefyll i’r Democratiaid Rhyddfrydol, a Stephen Landsdown – tad Gwenllian (prif weithredwr y Blaid) yw eu hunig wrthwynebydd ar ran Plaid Cymru. Mae’r ward hon yn cynnwys Bangor Uchaf, a’r holl neuaddau preswyl sydd yn y fan honno. Mae June yn gynghorydd ar hyn o bryd, ond mae ei chyd aelod, Cathy Thomas (Dem Rhyd arall) yn rhoi’r gorau iddi, felly yn gadael lle i Keith. Roedd Keith ar yr hen Gyngor Gwynedd, ond nid yw wedi bod yn aelod ar yr un newydd.

Y gyfradd bleidleisio ydi’r allwedd yma. 17% a bleidleisiodd yn 2004 – ymysg y cyfraddau isaf yn y wlad. Os mai pobl gynhenid Bangor fydd yn pleidleisio, yna bydd Stephen cymryd sedd. Mae’r Landsdowns yn un o hen deuluoedd Bangor, a bydd nifer yn pleidleisio iddo na bleidleisiodd i Dyfrig Wyn Jones yn 2004. Os bydd y gymuned sy’n gysylltiedig a’r Brifysgol yn pleidleisio mewn unrhyw niferoedd, yna’r ddau Marshall fydd yn ennill. Yn fy marn i bydd June a Stephen yn ennill sedd ar bleidlais isel. Plaid Cymru yn ennill un a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn colli un felly.

Garth: Gogledd Ddwyrain y ddinas. John Wyn Meredith (Plaid Cymru) sy’n dal y sedd hon, a’i wrthwynebwraig ydi’r ymgeisydd Annibynnol, Lesley Day. Yr un ymgeiswyr oedd yn sefyll yn 04 gyda John Wyn yn cael pedair pleidlais ar ddeg yn fwy na Lesley – ar gyfradd pleidleisio o 30%. Mae neuadd breswyl Gymraeg John Morris Jones yn y ward – ac mae’n hanfodol os ydi’r Blaid i lwyddo i gael y bleidlais allan yno. ‘Dwi’n mynd am John Wyn – ond heb fawr o hyder – gall fynd y naill ffordd neu’r llall. Plaid Cymru i gadw eu sedd felly.

Hirael: Cymdogaeth i’r dwyrain o ganol y ddinas ydi Hirael, ac roedd yn gymuned sefydlog, cymharol Gymraeg ei hiaith tan rhyw bymtheg mlynedd yn ol. Mae pethau wedi newid erbyn heddiw. Jean Roscoe – y Democrat Rhyddfrydol mwyaf effeithiol o ddigon ar Gyngor Gwynedd sy’n cynrychioli’r ward ar hyn o bryd. Ni fydd yn sefyll y tro hwn - dydi ei hiechyd heb fod yn dda iawn gwaetha'r modd. Pe byddai, nid oes fawr o amheuaeth y byddai’n ennill. Tri ymgeisydd sydd yn sefyll am un sedd y tro hwn - Evelyn Butler, Llafur, Gwynant Roberts, Plaid Cymru a Jean Forsyth, Democrat Rhyddfrydol. ‘Dwi ddim yn meddwl mai Evelyn fydd yn ennill – un o’r ddau arall fydd yn mynd a hi. Jean Forsyth yn ol pob tebyg, mae'n adnabyddus ac wedi cymryd rhan mewn gwahanol ymgyrchoedd lleol. Sedd i'r Democratiaid Rhyddfrydol mae'n debyg.

Felly fel y dywedais ar y cychwyn, bydd Bangor yn bwysig. Gallai pob Pleidiwr ennill, a gallant oll ag eithrio Dai Books golli. Gallai fod yn 1, a gallai fod yn 7. Gallai Bangor yn hawdd benderfynu os mai Plaid Cymru sy’n rheoli Gwynedd ar ol Mai 1. A (i gael un gallai arall i mewn) gallai’r Blaid fod yn gryfach ar lefel llywodraeth leol ym Mangor ar Fai 2, nag ydyw yn Llyn ac Eifionydd. Rhywbeth fyddai y tu hwnt i’r dychymyg ddeg mlynedd yn ol.

Un ffaith bach nad yw’n bwysig am wn i cyn gorffen. Mae Eddie Dogan, Stephen Landsdown a Douglas Madge yn cyd addoli yn wythnosol yn Eglwys Babyddol Bangor.

Pam bod Islam yn mynd o nerth i nerth, tra bod yr Hen Gorff yn gorff?

Mae gen i flog arall ar gyfer ysgrifennu nodiadau am deithiau, ond wedi ‘sgwennu hwn a’i ddarllen, ‘dwi’n rhyw feddwl mai blogmenai ydi’r lle mwyaf addas ar ei gyfer rhywsut.

Newydd dreulio deg diwrnod yn Istanbul – cyn brif ddinas yr ymerodraeth Ottoman, un o brif ganolfanau masnach y byd am filoedd o flynyddoedd, ac un o ddinasoedd mwyaf poblog y byd (poblogaeth swyddogol o 9 miliwn – gwir boblogaeth unrhyw beth hyd at 18m). Er bod Twrci yn wladwriaeth seciwlar o ran cyfansoddiad, ac er bod yr elit cymdeithasegol a’r fyddin (sefydliad hynod bwerus yn Nhwrci) yn driw iawn i werthoedd y cyfansoddiad hwnnw, Mwslemiaid pybyr ydi’r mwyafrif llethol o drigolion y wlad.

Nid yw’r ffaith yma’n gwbl amlwg ym mhrif ganolfanau twristaidd canol y ddinas. Lleiafrif o’r merched ar y strydoedd hyn sy’n gwisgo yn null traddodiadol merched Islamaidd Twrci – ffrogiau llaes at eu traed a sgarff i guddio eu gwalltiau. Mae’r actorion yn yr operau sebon a darllenwyr y newyddion ar deledu’r gwesty yn ymddangosiadol gwbl Orllewinol. Mae siopau, bariau a thai bwyta sy’n gwerthu alcohol yn gyffredin iawn.

Gwir bod tyrau mosgiau i’w gweld i bob cyfeiriad, a gwir bod y llafarganu sy’n cymell pobl i weddio yn atseinio tros y ddinas bum gwaith pob dydd – yn unol a gorchymyn y Koran. Serch hynny y prif ymdeimlad a geir yn y lleoedd hyn yw o ddinas brysur, fywiog, gosmopolitaidd, seciwlar ei natur.

Ond nid oes rhaid i ddyn grwydro ymhell o’r prif strydoedd masnachol i weld darlun arall cwbl wahanol. Mae Istanbul wedi ei lleoli ar gyfres o fryniau sydd wedi eu hamgylchu a moroedd a sianeli dwr mor sylweddol – Y Corn Aur, Y Bosfforus a Mor Marmara. Tuedda’r canolfannau sy’n boblogaidd gyda thwristiaid fod ar ben rhai o’r bryniau hyn. Ar y llethrau sy’n arwain i lawr at y moroedd ceir clytwaith enfawr o gymdogaethau tlawd – rhai ohonynt yn ymddangosiadol dlawd iawn. Mae’n fyd cwbl, cwbl wahanol.

Daw’r Trydydd Byd a’r Byd Cyntaf at ei gilydd ar y bryniau yma. Tra bod is strwythur modern effeithiol ar bennau’r bryniau, is strwythur treuenus o wael sydd ar y llethrau – y palmentydd yn dadfeilio mewn aml i le, a’r ffyrdd mewn cyflwr sal. Dim trafnidiaeth cyhoeddus, goleuadau ffordd anigonnol a chyflenwad trydanol na ellir dibynu arno. Mae’r trigolion yn byw mewn adeiladau sy’n ganoedd o flynyddoedd o ran oed, a phrin bod llawer ohonynt mewn cyflwr digonol i gadw’r glaw a’r oerni allan. Ceir ambell i dan yn llosgi ar y palmentydd ac mae’r pentyrau o sbwriel sydd ar ochr y lon yma ac acw yn awgrymu nad ydi’r gwasanaeth hel sbwriel yn effeithiol iawn chwaith.

Mae ethos Islamaidd y cymdogaethau hyn yn gwbl amlwg. Ychydig iawn o fariau neu gaffis sy’n gwerthu alcohol. Ceir mosg ar bron i bob bloc, a phan fydd yr uchel seinyddion sydd ar eu tyrau yn galw pobl i weddio, mae’r swn sy’n syrthio o bob cyfeiriad ar yr un pryd yn fyddarol ac yn ymylu ar fod yn ormesol. Mae’r merched bron yn unffurf o ran dillad yn eu parchusrwydd Moslemaidd.

Ac eto – wedi dweud hyn oll, dydi’r cymdogaethau hyn ddim yn llefydd anymunol i fod ynddynt. Mae dyn yn teimlo’n gwbl ddiogel yno (diogel oddi wrth y trigolion o leiaf – mae’r tyllau yn y ffyrdd a’r dreifio lloerig yn faterion cwbl wahanol). Ni ellir dweud hyn am lawer o gymdogaethau tlawd, a rhai sydd ddim mor dlawd, yn ninasoedd mawr Lloegr. Mae nifer o gymunedau felly gyda pheryglon i’w thrigolion ei hun, heb son am i bobl sy’n gwbl amlwg yn dramorwyr. Nid oes unrhyw dystiolaeth o gwbl o’r diwylliant cyffuriau sy’n creithio cymaint o gymdogaethau tlawd yn y DU.

Maent yn gymdogaethau distaw a chymdeithasegol drefnus yr olwg. Yr unig yfed cyhoeddus sydd i’w weld ydi dynion (a dynion yn unig) yn yfed yn y tai te. Bydd ychydig o laslanciau yn chwarae peldroed ar y ffordd yma ac acw. Byddant yn llusgo plant man i’w canlyn, neu’n cario babis yn eu breichiau (dydi’r palmentydd ddim digon da i ddefnyddio coets). Ceir ychydig o fusnesau yma ac acw – siop cebab, becws neu siop llysiau a ffrwythau – ac yma ceir y dynion (neu’r rhai nad ydynt yn yfed te o leiaf). Anaml iawn, iawn y gwelir dynes yn gweithio.

Wrth gerdded trwy’r strydoedd hyn roedd yn anodd peidio a meddwl am fy nyddiau Sul yn ystod y deg blynedd a dreuliais i yn byw mewn cymuned lle’r oedd crefydd yn rhan o’i gwead. Deg blynedd cyntaf fy mywyd ym Mhenisarwaun, Arfon rhwng 1960 ac 1970 oedd y rhain.

Mae’n debyg gen i nad ydi Cristnogaeth yng Nghymru wedi treiddio i bob agwedd ar fywyd pob dydd pobl yn y ffordd mae Islam yn gwneud hynny ers yr Oesoedd Canol. Serch hynny roedd crefydd yn y Gymru Anghydffurfiol yn rhan o wead naturiol bywyd – yn arbennig felly ar y Sul, a pharhaodd pethau i fod felly nes iddi farw yn ddisymwth oddeuty 1970 – pan oeddwn i’n ddeg oed. Mae’n debyg gen i mai fy nghenhedlaeth i fydd yr un olaf i gofio’r Gymru, Gymraeg Anghydffurfiol.

Roedd dyddiau Sul ym Mhenisarwaun y 60au yn ddigon tebyg i ddyddiau Sul Oes Fictoria. Ar un ystyr goroesodd Oes Fictoria ar hyd llawer o’r Gymru Gymraeg ymhell i mewn i ail hanner y ganrif ddiwethaf.

Teulu Pabyddol oeddym ni – o leiaf i’r graddau bod fy nhad yn Babydd, ac roeddem ninnau yn bedwar o blant wedi ein magu yn y ffydd honno. Roedd hi’n orfodol o dan gyfreithiau’r Eglwys i blant o briodasau cymysg gael eu magu’n Babyddion bryd hynny. Bedyddwraig ydi mam, er ei bod yn un o ddisgynyddion John Elias – un o gymeriadau allweddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru. Un teulu, neu yn hytrach un unigolyn Pabyddol arall oedd yn byw ym Mhenisarwaun tan tua 1967. Symudodd teulu Pabyddol o Lerpwl i’r pentref tua’r adeg honno – rhagflaenwyr cynnar y tonnau mawr o fewnfudo a dorrodd tros rannau mawr o’r Gymru Gymraeg tros y degawdau dilynol. A dyna ni, tri theulu Pabyddol mewn cymuned o ddau neu dri chant o deuluoedd Protestanaidd – Anghydffurfwyr gan fwyaf. Oherwydd ein bod mewn lleiafrif mor fychan, roedd ein gwerthoedd cymunedol yn cydymffurfio yn agos a rhai’r gymuned yr oeddym yn byw ynddi – a chymuned Brotestanaidd oedd honno.

Roedd ein cymdogion yn addoli’n lleol – yn yr Eglwys Anglicanaidd leol, neu yn un o’r pedwar capel Anghydffurfiol lleol. Roeddem ni’n addoli y tu allan i’r pentref – mam yn Neiniolen am nad oes capel Bedyddwyr ym Mhenisarwaun a ninnau yn yr eglwys Babyddol yng Nghaernarfon gan amlaf. Weithiau byddem yn mynd i Fangor pan oedd Offeren Gymraeg yno.

Ond ym mhob ffordd arall roedd ein Suliau ni yn union fel rhai ein cymdogion. Nid oeddym yn mynd allan i chwarae – roedd clo ar giat cae swings pob dydd Sul ac nid oeddym yn cael chwarae yn yr ardd ffrynt chwaith. Ar ddiwrnodiau braf yn yr haf byddwn yn cael chwarae yn yr ardd gefn, ar yr amod ein bod yn gwneud hynny’n ddistaw bach. ‘Dydi Pabyddion ddim yn poeni rhyw lawer am hamddena ar y Sul, ond roeddym ni yn plygu i ddisgwyliadau’r gymuned ehangach. Yn yr un modd byddem yn gwisgo dillad dydd Sul – yn union fel ein cymdogion, er bod Pabyddion mewn gwledydd Pabyddol yn aml yn gwisgo’n ddigon anffurfiol mewn gwasanaethau cyffredin.

‘Doedd yna ddim tafarn ym Mhenisarwaun bryd hynny, er bod nifer wedi bod yn y cylch yn y gorffennol. Cafwyd cais i agor clwb yn y pentref gan Sais o’r enw Jack Nix yn y blynyddoedd hyn, gyda’r bwriad o gymryd mantais o’r ffaith bod tafarnau pentrefi cyfagos i gyd ar gau ar y Sul yn ystod y cyfnod hwnnw. Roedd fy rhieni ynghanol ymgyrch chwyrn i atal y datblygiad – ac roedd yr ymgyrch yn un chwyrn, cafodd yr adeilad ei fomio ar un adeg. Unwaith eto roedd hyn yn agwedd ryfedd i Babyddion – ‘dydi yfed alcohol ar ddydd Sul nac ar unrhyw ddiwrnod arall ddim yn bechod i Babyddion. Roedd Crist yn yfed alcohol wedi’r cwbl. Pechu o ganlyniad i yfed fyddai’r broblem yn hytrach na’r weithred ei hun.

O ran diddordeb, llwyddo wnaeth y cais am drwydded clwb yn y pen draw, a bu canolfan yfed digon llwyddianus ym Mhenisarwaun am flynyddoedd. Yn eironig ddigon canlyniad y refferendwm ar agor tafarnau ar y Sul yn y saithdegau a laddodd y lle yn y pen draw. Y digwyddiad hwn oedd cloch cnul y Gymru Anghydffurfiol yn Arfon – er bod y Gymru honno wedi marw erbyn hynny mewn gwirionedd. Roedd y sefydliad yn ddibynol iawn ar yfywyr dydd Sul o Ddeiniolen, Llanrug a Llanberis. Gydag agoriad y Bull, Pen Bont a’r Victoria ar y Sul, collodd y clwb ei farchnad. Cartref hen bobl sylweddol iawn o ran maint sydd ar y safle erbyn heddiw.

Ar y pryd roedd pethau yn edrych yn ddigyfnewid ac yn barhaol. Ar un wedd mae’n rhyfeddol i’r Gymru honno farw mor ddi symwth a mor ymddangosiadol ddi rybudd. O edrych yn ol, fodd bynnag, mae’n weddol hawdd arenwi’r grymoedd hynny oedd ar waith yn tanseilio’r seiliau.

Roedd gwrthdaro mewnol yn rhan o’r fframwaith deallusol oedd yn cadw’r holl sioe Anghydffurfiol ar ei thraed. Wedi’r cwbl cyfaddawd efo seciwlariaeth ydi Protestaniaeth yn ei hanfod – gwahoddiad agored i ddyn ddod o hyd i Dduw ar ei ben ei hun. Pan roedd y dylanwadau diwylliannol oedd yn effeithio ar bobl yn gyfyng, a phan roedd y traddodiad crefyddol Cymreig yn bwysicach na’r un o’r dylanwadau hynny, roedd canfyddiad pobl o Dduw yn weddol unffurf.

Ond pan gynyddodd yr amrediad o ddylanwadau diwylliannol y tu hwnt i bob disgwyliad yn ail hanner y ganrif ddiwethaf (yn rhannol yn sgil twf enfawr rhai o’r cyfryngau torfol), newidiodd y canfyddiad o Dduw hefyd – ac wrth gwrs mae’r traddodiad Protestanaidd yn gwahodd pobl i ddiffinio eu Duw eu hunain. Pan mae’r byd yn gymhleth, mae’r diffiniad o Dduw hefyd yn gymhleth – a ‘dydi Duw cymhleth ddim o unrhyw werth i neb. ‘Dydi Duw o’r fath ddim gwerth credu ynddo, ac yn bwysicach na hynny ni all Duw o’r fath gynnal gwerthoedd cymunedol cytunedig.

Roedd yn afresymol credu y gallai cestyll cyfundrefn grefyddol oroesi yn yr hir dymor ar fryniau tywod seciwlar – ac felly cyfnewidiol. Roedd y cestyll yn sicr o gael eu sgubo i’r mor gan donnau seciwlariaeth yn hwyr neu’n hwyrach.

‘Dydi Islam ddim yn wynebu’r problemau hyn wrth gwrs. Yn gwahanol i is strwythur diriaethol strydoedd Istanbul, mae’r is strwythur diwynyddol a deallusol yn gadarn. ‘Does yna ddim cyfaddawd efo systemau rhesymu seciwlar – mae’r canfyddiad o Dduw yn cael ei ddiffinio’n allanol – a Duw syml iawn ydi hwnnw.

‘Dydi’r gwledydd Mwslemaidd ddim wedi bod trwy chwyldro Ffrengig chwaith – yn gwahanol i dir mawr Ewrop. O ganlyniad nid oes fframwaith ideolegol seciwlar i gystadlu efo’r un grefyddol. Mae’r cestyll Islamaidd yn gwbl ddiogel ar hyn o bryd – nid ydynt wedi eu seilio ar dywod fel Anghydffurfiaeth Cymreig, ac nid oes cystadleuaeth o du ideolegau seciwlar megis y Chwyldro Ffrengig.

Capeli Penisarwaun - Jehofa Jeira - Wesleiaid - wedi ei droi'n dy.



Bosra - Annibynwyr - yma o hyd.



Glasgoed, Hen Gorff - wedi ei droi'n dy.



Mae Ysgoldy - Hen Gorff wedi ei ddymchwel.

A pherfedd y Mosg Glas yn Istanbul.

Etholiadau Cyngor Gwynedd - Rhan 1

Os bydd amser yn caniatau, byddaf yn edrych ar yr etholiadau yng Ngwynedd - ac efallai mewn ambell i le arall tros yr wythnosau nesaf. Wele isod y cipolwg cyntaf. Ymddiheuriadau am gychwyn lle mae pethau ar eu lleiaf diddorol.

Un neu ddau o reolau cyn cychwyn:

(a) Dim chwerthin ar fy mhen gormod os ‘dwi’n gwneud smonach o bethau – mae’n anodd darogan canlyniadau etholiadau lleol – yn llawer anos na darogan rhai seneddol.
(b) Dwi’n cael newid fy meddwl cyn yr etholiad.
(c) 'Dwi ddim yn cael jibio. Mae'n rhaid i mi ddewis un ymgeisydd - hyd yn oed pan fo hynny'n nesaf peth i amhosibl.

‘Dwi am ddechrau gyda Dyffryn Peris a rhai o’r wardiau cyfagos. Ers talwm (yn y 70au a’r 80au cynnar) roedd brwydr chwyrn rhwng Llafur a’r Blaid mewn llawer o’r wardiau hyn, ac roedd yn beth prin i gynghorwyr gael eu dychwelyd yn ddi wrthwynebiad. Daeth tro ar fyd – erbyn heddiw dyma’r rhan o’r sir mwyaf aniddorol o ran etholiadau – nifer dda o’r wardiau heb etholiad, a’r lleill yn eithaf hawdd i ragweld yr hyn sy’n debygol o ddigwydd yno:

Y Felinheli: Sian Gwenllian (Plaid Cymru) yn cael ei hethol yn ddi wrthwynebiad. Bydd hyn yn gryn siom i Lafur – Glyn Evans oedd yn cynrychioli’r ward y tro o’r blaen – ond ni ddaethant o hyd i neb i sefyll yn ei le. Yn y Felin mae Martin Eaglestone yn byw – darpar ymgeisydd Llafur ym mhob etholiad San Steffan a Chynulliad ers tro. Fo hefyd ydi perchenog y blog gwleidyddol mwyaf mewnblyg, un llygeidiog a phlwyfol yng Nghymru. Glyn oedd y Llafurwr agosaf at y Blaid ar ol i Eddie Dogan adael Llafur ac ymuno a’r Blaid. Roedd mor debygol i eistedd ymhlith Pleidwyr nag ymhlith ei blaid ei hun mewn cyfarfodydd cyngor, ac yn ol pob son ni allai Llafur ddibynu ar ei bleidlais mewn etholiadau Cynulliad.

Bethel: Huw Price Hughes (Plaid Cymru) yn cael ei ethol yn ddi wrthwynebiad. Ymgeisydd cryf na fyddai’n debygol o golli beth bynnag.


Penisarwaun: Pat Larsen (Plaid Cymru) yn cael ei hethol yn ddi wrthwynebiad. Mae Pat wedi cynrychioli Penisarwaun ar gwahanol gynghorau ers y chew degau canol. Dydi mwyafrif poblogaeth y ward ddim yn cofio cael eu cynrychioli gan neb arall ar gyngor.

Cwm y Glo: Brian Jones (Llafur) yn cael ei ethol yn ddi wrthwynebiad. Brian ydi arweinydd y grwp Llafur, ac mae yntau wedi cynrychioli Cwm ers degawdau. Nid yw wedi wynebu etholiad ers i wardiau Cwm a Llanrug gael eu gwahanu, ac nid oedd yn cael etholiad yn aml iawn cyn hynny.

Llanberis: Trevor Edwards (Annibynnol) yn cael ei ethol yn ddi wrthwynebiad. Dyn lleol, hynod boblogaidd na fydd byth yn canfasio – ond sy’n gwbl saff o’i sedd. Wedi tynnu sylw ato’i hun yn ddiweddar trwy fynychu rhai o gyfarfodydd Llais Gwynedd – er iddo atal ei bleidlais ar y cynllun ail strwythuro. Ni chroesodd y bont serch hynny.

Waunfawr: Gwilym Williams (Annibynnol) yn cael ei ethol yn ddi wrthwynebiad. Cryn siom i’r Blaid na lwyddwyd i gael neb i sefyll yn hon. Er i Gwilym gael ei ethol yn ddi wrthwynebiad o’r blaen hefyd, mae traddodiad hir o gynrychiolaeth Plaid Cymru yn y pentref yma – gydag Eiryg Wyn a Dafydd Iwan ymhlith eraill yn cynrychioli’r ward ar gwahanol adegau.

Llanrug: Etholiad o’r diwedd. Charles Jones (Plaid Cymru) sy’n cynrychioli’r ward ar hyn o bryd yn erbyn Dafydd Guto Ifan (Annibynnol). Roedd rhagdybiaeth y byddai Dafydd yn sefyll yn enw Llais y Bobl – ond nid felly y bu. Mae Charles wedi cynrychioli Llanrug ers rhai etholiadau bellach, ac roedd yn gynghorydd ifanc iawn hefyd yn ol yn y saith degau.

Dydi Dafydd Guto ddim yn byw yn y ward – mae’n byw yn ward gyfagos Penisarwaun. Serch hynny, a barnu oddi wrth ei ohebiaeth etholiadol mae o dan gam argraff ei fod yn byw yn Llanrug. Wnaeth Dafydd Guto fawr o ffafr gyda’i hun gyda’i ymddygiad hysteraidd yn y brotest yn erbyn ail strwythuro ysgolion ym mis Rhagfyr. Safodd rhai blynyddoedd yn ol ym Methel – a dod yn ail da – yn groes i ddarogan llawer (gan fy nghynwys i).

Er bod rhai problemau gan Charles yn sgil gwahanol benderfyniadau gan y Cyngor Sir ynglyn a thraffic yn mynd trwy’r pentref, a chyfres o lythyrau anymunol yn cwyno amdano yn y wasg, nid yw’r cynllun ail strwythuro ysgolion yn effeithio ar Lanrug. Charles fydd yn ennill hon yn eithaf hawdd - un o'r cynghorwyr mwyaf effeithiol ar y cyngor o ran cyflawni dyletswyddau lleol.

Deiniolen: Etholiad arall. Len Jones (Plaid Cymru) sy’n dal y sedd, ac mae ganddo ddau wrthwynebydd – David Alan Pritchard, Llafur ac Ian Franks (Llais y Bobl).

Mae pentref Deiniolen yn bentref hynod o Gymreig – ond mae man bentrefi sydd wedi Seisnigeiddio o’i gwmpas – Fachwen, Dinorwig ac i raddau llai Clwt y Bont. Mae Deiniolen yn fwy o lawer na’r pentrefi eraill ac mae cyfran uchel o’r tai sydd yno yn dai cyngor, ac mae ei thrigolion yn llawer mwy tebygol o bleidleisio na Saeson y cyrion. Mae hefyd yn lle llwythol iawn.

Mae dwy broblem i’r Blaid – mae’r ysgol (er ei bod a 200 o blant) yn cael ei ffederaleiddio, ac mae cangen y Blaid yny pentref ar chwal. Roedd ar un amser ymysg y canghenau mwyaf, a mwyaf bywiog yn y wlad. Serch hynny, ‘dwi’n eithaf ffyddiog mai Len fydd yn ennill – pleidleisiodd yn erbyn y cynllun ail strwythuro, ac mae cefnogaeth y Blaid yn y pentref yn gyson soled iawn – er gwaethaf hanes y gangen. ‘Dwi ddim yn meddwl bod Llafur wedi ennill etholiad yno ers chwe degau’r ganrif ddiwethaf. Yn ychwanegol fedra i ddim yn fy myw weithio allan pwy ydi Alan Pritchard - er cryn holi. ‘Dwi ddim yn meddwl ei fod yn byw yn Neiniolen.

‘Dwi’n credu mai Sais ydi Ian Franks sy’n gyn weithiwr gyda phapur newydd lleol. Nid oes ganddo fawr o Gymraeg ac mae’n byw yng Nghlwt y Bont. Does ganddo ddim gobaith mewn cymuned fel hon. Mae son mai ei fwriad oedd sefyll yn un o wardiau Bangor, ond iddo fethau a chael deg o bobl i arwyddo ei bapur yno.

Fel y dywedais – dyma’r ardal mwyaf diflas. Mae mwy o etholiadau o lawer yn y lleill. Byddaf yn edrych ar ardal arall maes o law.

Pres papur i Gymru?

Yn gwahanol i Gymru mae gan yr Alban a Gogledd Iwerddon bres papur eu hunain. Pres Prydeinig ydyw mewn gwirionedd, ac mae ei werth yn union yr un peth a Sterling (oni bai eich bod yn ceisio ei newid mewn Bureau de Exchange am bres 'tramor' - rydych yn debygol o gael gwaeth bargen na phetai gennych bres Seisnig). Serch hynny mae arwyddocad symbolaidd pwysig i bres papur - wedi'r cwbl mae cynllun gwahanol i bres yn hen arwydd o wlad gwahanol, ac mae'r cynllun hwnnw yn tueddu i adlewyrchu rhai o'r pethau a'r bobl mae gwlad yn eu hystyried yn arwyddocaol. Hyd yn oed pan mae gwledydd yn defnyddio'r un gyfundrefn ariannol (fel yn achos yr Ewro) mae un ochr i'r papur yn gwahanol ar gyfer pob gwlad.

Mae rhesymau hanesyddol pam fod yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gwahanol i Gymru. Mae'r banciau (sydd mewn enw o leiaf) yn lleol gyda'r hawl i gyhoeddi pres yn y gwledydd hynny - Bank of Scotland, Royal Bank of Scotland a'r Clydesdale Bank yn yr Alban a'r Bank of Ireland, Ulster Bank, a'r First Trust Bank yng Ngogledd Iwerddon. Yng Nghymru a Lloegr Banc Lloegr yn unig sydd a'r hawl i gyhoeddi pres papur - a does yna ddim banciau lleol gwerth son amdanynt yng Nghymru beth bynnag.

Serch hynny mae'n ffaith bod pres metel - y cwbl ohono - punoedd, hanner can ceiniog ac ati yn cael eu bathu yn Llantrisant. Mae hyn yn cynnwys pres Gogledd Iwerddon a'r Alban. Mae'r pres yma yn aml yn cydnabod gwahaniaethau cenedlaethol oddi mewn i'r DU - a ceir cynlluniau gwahanol yn aml i bres a ddosberthir yn Lloegr, Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon.

Pam felly nad yw hi'n bosibl cynhyrchu pres papur sy'n adlewyrchu'r ffaith bod Cymru yn wlad gwahanol i Loegr? Wedi'r cwbl mae'n rhaid bod bron i bawb yn derbyn ein bod yn wledydd gwahanol - beth bynnag ein barn am drefniadau cyfansoddiadol.



Un o'r cynlluniau ar gyfer punt Gogledd Iwerddon.



Un o'r cynlluniau ar gyfer punt yr Alban.



A Chymru wrth gwrs.



£5 Allied Irish Bank



£20 y Clydesdale Bank

Llywodraeth Doriaidd yn 2010?

Pol piniwn arall yn awgrymu mai'r Toriaid fydd yn ennill yr etholiad nesaf. Yn ol rhai mae'n gyffredin i'r brif wrthblaid fod ar y blaen rhwng etholiadau, ond bod y blaid sy'n llywodraethu yn ad ennill pleidleisiau erbyn yr etholiad.

Nid felly mae pethau'n gweithio yn ol Andy Cooke. Yr hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd ydi bod y Toriaid yn gwneud yn well pan y daw yn etholiad go iawn.

Os ydi ei ddamcaniaeth yn gywir, yna y Toriaid fydd yn llywodraethu Prydain ar ol 2010.

Ydi hyn yn beth da?

Wel nid ydi hanes diweddar Cymru yn awgrymu hynny. Roedd y cyfnod diwethaf o lywodraethau Toriaidd (1979 - 1997) yn dipyn o drychineb i Gymru. Difa'r farchnad mewn glo er mwyn gwneud elw i gyfeillion Dennis Thatcher yn y byd olew, cau pob pwll glo a rhoi'r wlad i Glingon o'r enw Mr Spock ei rheoli yn ei ffordd ddihafal ei hun. Ei weithred gwleidyddol mwyaf cofiadwy oedd anfon £100,000,000 o arian oedd i fod i'w ddefnyddio ar wasanaethau cyhoeddus Nghymru yn ol i'r trysorlys er mwyn i'r rheini gael ei roi at achosion da megis prynu chwaneg o daflegrau.



Mr Spock yn ceisio meimio Hen Wlad Fy Nhadau.

Serch hynny, yr un fantais i'r sefyllfa ydi bod llywodraeth Doriaidd yn gallu esgor ar ddatblygiadau cadarnhaol trwy ddamwain. Oni bai am ddeunaw mlynedd o Mr Spock a'i debyg ni fyddai Cymru wedi ennill Cynulliad yn 1997. Byddai llywodraeth Doriaidd yn ei gwneud yn fwy tebygol y byddai Cymru'n pleidleisio Ia yn 2011 ac felly yn ei gwneud yn amhosibl i'r Toriaid wneud unrhyw niwed arwyddocaol i ni eto.